Çempionlarga uy va maşina, zöravonlarga umrbod qamoq - hafta dayjesti
|09:30 / 04.10.20268 33513 min
Şaxmat quvonçi
Hafta Samarqanddan kelgan quvonçli xabar bilan boşlandi: 46-Butunjahon şaxmat olimpiadasida Özbekiston erkaklar terma jamoasi tört yil içida ikkinçi marta çempion böldi. 27-sentabrdagi sönggi turda asosiy raqibimiz Hindiston Vengriya bilan durang öynagaç, oltin medallar taqdiri hal böldi. Nodirbek Abdusattorov, Javohir Sindarov, Nodirbek Yoqubboyev, Şamsiddin Vohidov va Muhiddin Madaminovdan iborat jamoamiz Ukrainani ham 2,5:1,5 hisobida mağlub etib, turnirni 20 oçko bilan yakunladi. 11 ta uçraşuvning 10 tasida ğalaba: amaldagi çempion Hindiston, Xitoy va jahon reytingi yetakçisi AQŞ ham ortda qoldi.
29-sentabrda prezident Şavkat Mirziyoyev şaxmat va paraşaxmat jamoalari aʼzolari hamda ularning yaqinlari bilan uçraşdi. “Bizda 2-3 nafar şaxmatçi emas, balki butun boşli kuçli avlod bor”, – dedi davlat rahbari.
Mukofotlar ham salmoqli böldi. Olimpiada çempionlarining har biri 200 ming dollar, ularning murabbiylari 50 ming dollardan pul mukofoti oladi. 3-Paraşaxmat olimpiadasida bronza medalini qölga kiritgan paraşaxmatçilarimizga 50 ming dollardan, murabbiylariga 12,5 ming dollardan beriladi. Bundan taşqari, beş nafar çempion va beş nafar paraşaxmatçiga uy-joy va avtomobil, murabbiylar Rustam Qosimjonov va Samandar Şermuhammadovga esa avtomobil ajratildi.
“Albatta, maşina ham kerak-ku, lekin kelajak kelinlari uçun uy ham kerak”, – deya hazillaşdi prezident.
Şaxmatçilar davlat mukofotlari bilan ham taqdirlandi: Muhiddin Madaminov “Özbekiston iftixori” faxriy unvoniga, Abdusattorov, Yoqubboyev va Vohidov “Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan sportçi” unvoniga, Sindarov esa “Fidokorona xizmatlari uçun” ordeniga sazovor böldi. Sönggi uç olimpiadadagi natijalar – Çennayda oltin, Budapeştda bronza va Samarqandda yana oltin – bu yutuq tasodifiy emasligini körsatadi.
Pedofillarga umrbod qamoq
Haftaning eng oğir mavzusi esa jamiyatni larzaga solgan jinoyat böldi. Namangan viloyati Uçqörğon tumanidagi davlat boğçasida şu boğçaning 52 yoşli xöjalik işlari mudiri 5 yoşli tarbiyalanuvçiga nisbatan jinsiy zöravonlik sodir etgan. Iş ustidan nazoratni boş prokuror öz zimmasiga olgan.
27-sentabrda xorijda xizmat safarida bölgan Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva voqeaga munosabat bildirdi. “Nazarimda, bunday vahşiyona jinoyatlar uçun aslida ölim jazosini qöllaş kerak. Lekin ming afsuski, amaldagi qonunçilikda oliy jazo közda tutilmagan”, – deb yozdi u.
Mavzuga oid
Samarqandda ğolib bölgan şaxmatçilarimizga uy, avtomobil va 200 ming dollardan mukofot berildi. Olti kunda parlamentdan ötgan qonun: Uçqörğondagi fojiadan söng 14 yoşga tölmagan bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uçun umrbod qamoq jazosi maʼqullandi. Öqituvçilar endi malakasini özi tanlagan joyda oşiradi. Ortda qolayotgan haftaning Özbekiston hayotiga oid asosiy voqealari – Kun.uz dayjestida.
“Beparvoligi bilan bunga yöl oçgan masʼullar ham jazolanadi, javobgarlikni kuçaytiriş böyiça taklif esa tayyorlanmoqda, dedi Mirziyoyeva.
Bayonot ölim jazosi haqidagi bahsni ham jonlantirdi. Jurnalist va advokat Zafarbek Solijonov ölim jazosi 2008-yildan bekor qilingani va Konstitutsiyaning 25-moddasi bilan taqiqlanganini eslatdi. “Milliy tiklaniş” partiyasi yetakçisi Alişer Qodirov pedofillar uçun ölim jazosini qaytariş tarafdori ekanini yana bir bor bildirdi. ÖzLiDeP deputati, “Yuksaliş” harakati rahbari Bobur Bekmurodov esa bunday jazo jinoyatçini yagona guvoh – bolani ham yöq qilişga undaşi mumkinligini aytib, unga eʼtiroz bildirdi.
Ijtimoiy himoya milliy agentligi direktorining birinçi örinbosari Şahnoza Mirziyoyevaning maʼlum qilişiça, jabrlangan oila boşqa şaharga köçiriladi, uy-joy va reabilitatsiya bilan taʼminlanadi, onasiga öqiş va işga joylaşişda kömaklaşiladi, zarur bölsa, qizçaning familiyasini özgartirişga ham yordam beriladi. “Mazkur jinoyat aslo jazosiz qolmaydi!” – dedi u.
Takliflarning Senatgaça yetib borişi uçun bir hafta ham kerak bölmadi. “Adolat” SDP fraksiyasi taşabbusi bilan 27-sentabrda Qonunçilik palatasiga kiritilgan loyiha 29-sentabrda birinçi, 30-sentabrda ikkinçi öqişda qabul qilindi, 2-oktabrda esa Senat uni maʼqulladi. Qonunga köra, 14 yoşga tölmagan bolaga nisbatan nomusga tegiş va zörlik işlatib jinsiy ehtiyojni ğayritabiiy usulda qondiriş uçun 25 yilgaça yoki umrbod ozodlikdan mahrum qiliş jazosi belgilanadi. Bunday jinoyatlar uçun javobgarlikka tortiş muddati ötişi qöllanmaydi, bolaning ölimiga sabab bölgan qasddan qilingan jinoyatlar uçun esa şartli hukm va muddatidan ilgari şartli ozod qiliş taqiqlanadi. Jabrlangan bolani söroq qiliş videoga olinadi, bolaga nisbatan zöravonlik uçun javobgarlikka tortilgan pedagog bilan mehnat şartnomasi esa iş beruvçi taşabbusi bilan bekor qilinişi mumkin böladi. Hujjat kuçga kirişi uçun endi uni prezident imzolaşi kerak.
Raqamlar muammo kölamini körsatadi. Qonunçilik palatasining Demokratik institutlar va fuqarolik jamiyatini rivojlantiriş masalalari qömitasi raisi Gulruh Agzamova maʼlumotiga köra, 2022–2025-yillarda 14 yoşga tölmagan bolalarning nomusiga tegiş böyiça 445 ta jinoyat işi qözğatilgan. Senator Pokiza Axmedjanova keltirgan raqamlarga köra, birgina 2025-yilda taʼlim muassasalarida bolalarga nisbatan zöravonlikning 122 ta holati aniqlangan: 38 tasi boğçalarda, 84 tasi maktablarda. ÖzLiDeP fraksiyasi yiğilişida esa uç yil içida voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy tegajoğlik böyiça 44 ta holatda jinoyat alomatlari bölgan qilmişlar maʼmuriy huquqbuzarlik sifatida rasmiylaştirilgani aytildi.
Biroq jazoning oğirligi – masalaning bir tomoni xolos. 2023-yil aprelidagi qonun bilan ayrim toifadagi şaxslarning bolalar bilan işlaşi taqiqlangan va ularning maxsus reyestri yuritiladi. Senator Malika Qodirxonova boş vazir Abdulla Aripovga yuborgan sörovida aynan şu reyestr amalda qanday qöllanayotgani, bolalar bilan işlaydigan taşkilotlar undan neça marta maʼlumot söraganini aniqlaştirişni söradi.
Boğçalar nazoratsiz qolganmi?
Hafta davomida sodir bölgan yana bir fojia boğçalardagi nazorat masalasini kun tartibiga olib çiqdi. Toşkent viloyati Ohangaron şahridagi 6-sonli davlat boğçasida 3 yoşli bola oşxonada qolgan haşarotlarga qarşi vositani içib, vafot etdi. Hodisa 28-avgustda yuz bergan, lekin bu haqda rasmiy maʼlumot oradan bir oy ötib berildi. Boş prokuraturaga köra, dezinfeksiyadan ortib qolgan kimyoviy aralaşma belgilangan tartibda saqlanmagan, dezinfektor xodimga nisbatan jinoyat işi qözğatilgan.
Bizningça, jazo muqarrarligi bilan birga boğça va maktablarda bolani kim, qayerda va qanday nazorat qilişi aniq belgilangan tizim ham zarur.
Öqituvçilar kuni
1-oktabr – Öqituvçi va murabbiylar kuni arafasida pedagoglar uçun ham muhim qarorlar eʼlon qilindi. 29-sentabrda imzolangan farmon bilan taʼlim-tarbiya sohasining 109 nafar xodimi davlat mukofotlari bilan taqdirlandi, 30-sentabrda esa prezident öqituvçilar bilan uçraşdi. Davlat rahbari barça taʼlim bosqiçlaridagi ilğor pedagoglar uçun Abdulla Avloniy nomidagi alohida davlat mukofotini taʼsis etişni taklif qildi – u ilk bor kelasi yili topşiriladi.
Öqituvçilar uçun eng kutilgan yangilik – bir oylik majburiy malaka oşirişning bekor qilinişi böldi. Şu paytgaça pedagoglar buning uçun bir oy davomida poytaxt yoki viloyat markazidagi kurslarda öqişi şart edi. Eslatib ötamiz, 2022-yili hukumat tasdiqlagan nizomda kursdan uzrli sababsiz ötmagan pedagog bilan mehnat şartnomasi bekor qilinişi belgilangan edi. Endi esa öqituvçiga toifa sinovidagi natijasiga qarab davlat hisobidan kasbiy rivojlaniş vauçeri beriladi: u 18 soatdan 72 soatgaça bölgan kursni özi xohlagan joyda tanlaydi.
Moddiy rağbat ham közda tutilgan. Milliy sertifikatga ega öqituvçilarga 50 foiz ustama tölanadi, har yili 208 ta tuman va şahardagi yetakçi muallimlarga 30 mln sömdan mukofot beriladi, ming nafar pedagog xorijda stajirovka ötaydi. Xalqaro va mintaqaviy olimpiadalar ğoliblarini tayyorlagan öqituvçilar töğridan töğri oliy toifa oladi. Kamida 15 yillik stajga ega pedagoglarning farzandlariga oliygoh kontrakti uçun foizsiz kredit ajratiladi, sertifikat imtihonlari xarajati esa töliq qoplanadi.
Eʼlon qilingan çoralar faqat öqituvçilar bilan çeklanmaydi. Maktablar uçun “sifat indeksi” joriy etiladi, 25 nafardan köp öquvçi bölgan sinflarda matematika, fizika, kimyo va biologiya ikki guruhga bölib öqitiladi. 2027-yil 1-yanvardan 2–3 yoşli farzandi oilaviy boğçaga qatnaydigan işlaydigan onalarning tölovini davlat qoplaydi. Xususiy maktab öquvçilarining ota-onalari uçun esa soliq solinmaydigan daromad çegarasi 3 mln sömdan 6 mln sömga oşiriladi.
Prezident sözlariga köra, bugun 40 ming öqituvçi ming dollardan, 1,5 ming nafari 2 ming dollardan yuqori maoş olmoqda.
“Bolalarimizni paxta dalalaridan qaytarib, maktab partalariga ötqazdik, öqituvçilarni esa taʼlim jarayoniga qaytardik”, – dedi davlat rahbari.
Paxta tufayli öquvçilar zaxarlandi
Davlat rahbari bu sözlarni aytişidan bir kun oldin esa Qaşqadaryodan paxta dalasi va maktab bilan boğliq taşvişli xabar tasdiqlangan edi. Içki işlar vazirligi 29-sentabrda Ğuzor tumanidagi 51-sonli maktab öquvçilari zaharlanganini maʼlum qildi. Unga köra, 23-sentabr kuni soat 9:00 atrofida fermer xöjaligi maktab atrofidagi paxta maydoniga ğözaning erta yetilişi uçun “Agro Augron” vositasini sepgan, soat 11:45 larda esa 10–11-sinflarning 22 nafar öquvçisi köngil aynişi va boş oğriği bilan şifoxonaga olib borilgan. Ulardan 7 nafari statsionarda davolanayotgani, 15 nafariga uyiga javob berilgani aytildi. JKning 201-moddasi 1-qismi bilan jinoyat işi qözğatilgan.
Biroq bundan bir neça kun avval xorijiy naşrlar boşqaça manzarani yozgan edi: ota-onalar va ayrim öqituvçilarga tayanib, 62 nafar öquvçi şifoxonaga yotqizilgani, 25-sentabrda esa 7, 8 va 11 yoşli 33 nafar bola şifoxonada qolgani, ulardan 10 nafari reanimatsiyada ekani xabar qilindi.
Viloyat maktabgaça va maktab taʼlimi boşqarmasi vakili esa atigi 14 nafar öquvçi şifoxonaga tuşgani va barçasi uyiga jönatilganini aytgan. Ota-onalar mahalliy hokimiyatni hodisani yaşirişga urinişda ayblagan, tuman hokimi va prokurori savollarga javob bermagan, Soğliqni saqlaş vazirligi esa bu maʼlumotlarni rasman tasdiqlamagan.
Şunday qilib, bitta hodisa böyiça uçta turli raqam aytilmoqda – 14, 22 va 62. Rasmiy xabarda faqat yuqori sinf öquvçilari tilga olinsa, ota-onalar kiçik yoşdagi bolalar ham jabrlanganini aytmoqda.
Dars paytida maktab yonidagi dalaga kimyoviy vosita sepişga kim ruxsat bergani, maktab bu haqda ogohlantirilgan-ogohlantirilmagani, jabrlanganlarning aniq soni qança ekani, zaxarli vosita nima-yu, qayerdan kelib qolgani – bular tergov javob izlaşi kerak bölgan savollardir.
Hafta davomida yana nimalar böldi?
Poytaxt aholisining hamyoniga bevosita tegadigan özgariş 1-oktabrdan kuçga kirdi: Toşkentda avtobus va metroda elektron tölovdagi yölkira 1 700 sömdan 2 500 sömga, yaʼni 47 foizga qimmatladi. Naqd pulda tölanganda narx özgarmadi – 3 000 söm. Bir soat içida boşqa avtobus yoki metroga ötilganda ikkinçi qatnov uçun 1 500 söm (avval 1 100 söm) olinadi, uçinçi va keyingi avtobusga ötiş esa bepul. Toşkent şahar xalq deputatlari Kengaşi bu qarorni 25-sentabrda qabul qilgan. Yölkira oxirgi marta 2023-yil noyabrida – 1 400 sömdan 1 700 sömga oşirilgan edi.
Şartli hisoblaganda, oyiga 22 iş kuni işga borib-keladigan, yaʼni 44-marta elektron tölov bilan yuradigan yölovçining xarajati 74,8 ming sömdan 110 ming sömga oşadi. Köp yuradiganlar uçun ATTO kartalariga paketlar joriy etildi: 30 kunlik avtobus paketi 250 ming söm, avtobus va metro paketi 345 ming söm turadi. Öquvçilar, talabalar, pensionerlar va nogironligi bölgan şaxslar uçun barça paketlarga 50 foiz çegirma amal qiladi.
Endi yölovçilardan şahar transportiga masʼul idoralar rahbarlariga savol – narx bilan birga xizmat sifati ham oşadimi?
Taşqi qarz oşyapti
Taşqi qarz ösişda davom etyapti. Markaziy bank hisobotiga köra, 2026-yil 1-iyul holatiga Özbekistonning umumiy taşqi qarzi 84,1 mlrd dollarga yetgan. Taqqoslaş uçun, 2025-yilning mos davrida umumiy qarz 72,2 mlrd dollarni taşkil etgandi. Ötgan bir yil içida bu körsatkiç 16,5 foizga yoki 11,9 mlrd dollarga köpaydi.
Eʼtiborli tomoni korxonalarning xorijdan olgan qarzlari davlat qarzidan tezroq ösmoqda. Bir yil davomida davlat taşqi qarzi 36,8 mlrd dollardan 41,7 mlrd dollarga, korporativ qarz esa 35,4 mlrd dollardan 42,4 mlrd dollarga oşdi va hajm böyiça davlat qarzidan özib ketdi.
Şu bilan birga, umumiy taşqi qarz yalpi içki mahsulot hajmiga nisbati pasayyapti. Iqtisodçi Mirkomil Xolboyevning hisob-kitobiga köra, ikkinçi çorak yakunida taşqi qarz YaIMning 48,5 foiziga teng bölgan, 2025-yil oxirida esa bu körsatkiç 55,9 foizni taşkil etgan. Iqtisodçi buni iqtisodiyotning qarzga nisbatan tezroq ösayotgani bilan izohlayapti. Xususan, ikkinçi çorak yakuni bilan real körsatkiçlarda YAIM 8,5 foizga ösib ötgan yilning mos davri bilan taqqoslaganda 1,3 foiz bandga tezlaşgan. Şuningdek, söm sönggi ikki yildan beri sezilarli darajada mustahkamlanmoqda.
