“Ğarbiy Sibirni özbeklar boşqargan” – tahlilçilar Rossiyada kötarilgan şov-şuv haqida

“Bu Moskvaga işora bölişi mumkin”

Siyosiy tahlilçi Jahongir Akramovga köra, deputatning bu çiqişi Rossiya Federatsiyasida yaşayotgan turkiy xalqlarning özligini saqlab qolişga bölgan huquqi uçun intilişini namoyon qilişi mumkin.

Akramovning fikriça, yaqinda boşqirdistonlik Ay Yola pop-guruhi boşqirdlarning “Örol-botir” nomli folklori asosida yaratilgan, eposdagi Homay ismli ayol obraziga bağişlangan aşulasining xit bölib ketişi ham Rossiyadagi turkiy xalqlarning milliy özligini saqlab qolişga ehtiyoji yuqoriligini körsatadi.

“Bu deputat juda kuçli siyosiy qadam qöydi. Bu jarayon aynan Rossiya-Ukraina uruşi davom etayotgan fonda yuz berdi. Bu Moskvaga nisbatan işora bölişi ham mumkin, ya’ni bizning – RF tarkibidagi etnik turkiylarning huquqlarimizni ham tan oling deb, özbeklar misolida Kuçumxonni misol qilib keltirdi.

Sibir xonligi 15-16-asrlarda Ğarbiy Sibirda mavjud bölgan musulmon davlat bölib, uning sönggi hukmdori Kuçumxon Şayboniylar sulolasiga mansub edi. Şayboniylar – Temuriylardan keyin Markaziy Osiyoda hukmronlik qilgan özbek sulolasidir. Kuçumxonning taqdiri aynan Rossiya imperiyasi Sibirni bosib oliş jarayoni bilan boğliq: 1582 yilda kazaklar uni mağlub etib, Sibir xonligining tugaşiga sabab bölgan. Şu nuqtayi nazardan deputat Xolid Taği-zoda region Sibir xonligi tarkibida, özbeklarning boşqaruvi ostida bölgan degan gapi – haqiqat”, deydi Jahongir Akromov.

Siyosatşunos Bektoş Berdiyev Rossiyaning turkiy özlikka ega hudularida yuritilgan etnik assimilyatsiya siyosatiga e’tibor qaratdi.

“Xolid Taği-zodaning fikrlari töğri. Masalan, Tyumen şahrining nomi turkiy tildagi “tuman” – “ön ming” sözidan kelib çiqqan. Bir vaqtlar bu şaharda 10 ming kişilik turkiy qöşin turgan. Saratov – Sariq toğ, Yenisey – Enasoy, Baykal – Boyköl va hokazo... Stalinning qarori bilan 1400 dan ortiq joy nomlari özgartirilgan. Çunki turkiylar agar buni öqib qoladigan bölsa, ular kimligini va özligini anglab qoladi, degan hadik bölgan.

U yerdagi köpçilik turkiy xalqlarning tili, dini hozirda unuttirilgan. Deputat bejiz aytgani yöq, juda köplab turkiylar u yerlarga köçib boryapti, işlagani boryapti, ularga begona deb qaramang degan ma’noda gapirdi. Lekin bu narsa, töğrisi, rus jamoatçiligiga ham, siyosatçilariga ham, mafkurasiga ham zid. Bu gaplari deputatni murakkab ahvolga solib qöyadi. Unga nisbatan ayblovlar paydo bölib, davlatga bunça zarar keltirgan ekan, qamalsin degan gaplar ham çiqib ketişi mumkin”, – deydi u.