Dunyoda yana bir uruş – Tailand va Kambodja örtasida

Eng katta eskalatsiya 2011 yilda röy bergan va u köp jihatdan hozirgisiga öxşaydi: navbatdagi otişma artilleriya va raketa qurilmalaridan foydalangan holda haqiqiy janglarga aylangandi. Maktablar, turar joy binolari vayron qilingandi. Ibodatxonaning özi ham zarar körgan. 20 dan ortiq kişi halok bölgan, çegaraning har ikki tomonidan minglab aholi evakuatsiya qilingan.

Kambodja BMTga murojaat qilib, xalqaro aralaşuvni talab qildi. Tailand esa, aksinça, masala ikki tomonlama muzokaralar doirasida hal etilişi kerakligini ta’kidladi. Vaziyatga Janubi-Şarqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasi, söngra Kambodja sörovi bilan Haaga xalqaro sudi aralaşişga harakat qildi. 2011 yilda sud ikkala tomon ham mojaro hududidan qöşinlarini olib çiqib ketişi va xalqaro kuzatuvçilarga ruxsat berişi kerakligi haqida qaror çiqardi. Amalda bu talablar qisman bajarildi, vaziyat keskinligiça qoldi va har ikki davlat ham hududda askarlarni uşlab turişda davom etdi.

2013 yilda sud nafaqat Preaxvixea ibodatxonasining özi, balki unga tutaş hudud ham Kambodjaga tegişli deb topdi. Tailand mamlakatdagi öng kuçlarning keskin noroziliklariga qaramay, bu qarorni qabul qildi.

Preaxvixea Tailandning nafaqat taşqi, balki içki siyosatida ham muhim timsolga aylandi: millatçilar uni qaytariş kerakligini, liberallar esa Kambodja bilan yaxşi qöşniçilik munosabatlarini örnatiş kerakligini ta’kidlab keladi.

Yangi eskalatsiya 2025 yil bahorida boşlandi. Tailand harbiylari bir guruh kambodjalik ziyoratçilarni ibodatxonaga kiritmadi. Bunga javoban Pnompen Tailanddan mevalar importini taqiqladi va çegara hududlarida internetni öçirdi. Öşanda Tailand bir neçta çegara ötiş joylarini yopgandi. Yana otişma röy berdi, kambodjalik askarlardan biri halok böldi. Ikkala tomon ham, odatdagidek, bir-birini aybladi.

Keyin Tailandda siyosiy inqiroz boşlandi. Iyun oyida Tailand boş vaziri Petongtarn Çinavat va Kambodja senati raisi Xun Sen örtasidagi telefon suhbati matbuotga e’lon qilindi. 72 yoşli Xun Sen köp yillar davomida Kambodjaning harbiy diktatori bölgan, 2023 yilda boş vazir lavozimini rasman öğliga topşirgan, ammo amalda Kambodja siyosatining eng muhim arbobi bölib qolmoqda. 38 yoşli Petongtarn sobiq boş vazir Taksin Çinavatning qizi bölib, u xalq orasida nufuzga ega bölmasa-da, hokimiyatni asosan otasining maşhurligi va boyligi tufayli qölga kiritgandi.

Petongtarn Çinavat Xun Senni Tailand Kambodja bilan mojaroning keskinlaşişini istamasligiga işontirdi va eskalatsiya uçun mas’uliyatni «zör bölib körinişni istaydigan» harbiylarga yukladi. Harbiylar esa Tailanddagi asosiy siyosiy kuçdir (mamlakatda harbiy töntarişlar örtaça beş-yetti yilda bir marta sodir böladi) va heç bir fuqarolik siyosatçisi ular bilan ziddiyatga borişga jur’at eta olmaydi. Petongtarnning hukmron koalitsiyadagi ittifoqçilari uni armiyaga hurmatsizlikda va Kambodjaga nisbatan juda yumşoq munosabatda bölganlikda ayblab, undan uzoqlaşişga şoşilişdi.

1 iyul kuni Konstitutsiyaviy sud Petongtarn Çinavatni hokimiyatdan çetlatdi. Yangi hukumatni aslida harbiylar şakllantirdi – Tailandda bu siyosiy inqirozdan çiqişning odatiy usuli, faqat bu safar Bangkok köçalariga tanklarni olib kirişga hojat bölmadi. Sobiq mudofaa vaziri Pumtam Veçayçay hukumatning vaqtinçalik rahbari böldi.

Agar hozirgi eskalatsiya keng kölamli uruşga aylanib ketadigan bölsa, unda Kambodja yaxşi istiqbolga ega emas. Tailand ança katta (Kambodjaning 18 million aholisiga nisbatan 66 million), boyroq (YaIM – 150 milliardga nisbatan 1,8 trillion dollar) va yaxşiroq qurollangan. Kambodjada havo kuçlari deyarli yöq, Tailandda esa Amerikada işlab çiqarilgan önlab F-16 samolyotlari mavjud. Bundan taşqari, Dangrek toğlari Tailand tomondan tekis, Kambodja tomondan esa jarliklardan iborat, şuning uçun Tailandga balandlikdagi pozitsiyalarni jihozlaş va quruqlikdagi hujumni amalga oşiriş ança oson böladi.