O‘zbekistonda oxirgi yillarda energetik ichimliklar bozori keskin kengaymoqda. Toshkentdan tortib viloyat markazlarigacha deyarli har bir do‘konda ularning turfa xili savdo rastalarida mavjud. Ayniqsa, maktab va kollej yoshidagi o‘quvchilar hamda talabalar orasida bu ichimliklarga talab yuqori. Reklamalarda “energiya beruvchi”, “uyquni qochiruvchi” sifatida ko‘rsatiladigan suyuqliklarning asl tarkibi esa sog‘liq uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Bunday ichimliklardagi kofein yurakka, shakar metabolizmga, sun’iy qo‘shimchalar esa umumiy organizmga zarar yetkazadi. Ular tanaga tezda tetiklik ulashadi, lekin mazkur quvvat sog‘liqqa zarar yetishi hisobiga hosil bo‘ladi.
Kofein – tetiklik ortidagi xavf
Energetik ichimliklarning organizmni tetiklashtiruvchi asosiy “quvvati” kofeindan hosil bo‘ladi. Bu modda markaziy asab tizimi faoliyatini qo‘zg‘atib, uyquni qochiradi, sergaklik beradi va charchoqni vaqtincha bosadi. Shu tufayli ko‘pchilik imtihonlarga tayyorlanayotganda, tungacha ishlash yoki sport musobaqalariga qatnashish oldidan bunday ichimliklarni iste’mol qiladi.
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, bir shisha (250–330 ml) energetik ichimlik tarkibidagi kofein miqdori ikki-uch stakan kuchli qahvaga teng bo‘ladi. Bunday yuqori dozadagi kofein yurak urishini tezlashtiradi, qon bosimini oshiradi va ayrim hollarda yurak ritmini buzishi mumkin. Ayniqsa, o‘smirlar va yurak-qon tomir kasalligi bor odamlarda bu holat xavfli oqibatlarni yuzaga keltirishi ehtimoli baland.
Kofeinning ortiqcha iste’moli uyqusizlik, asabiylik, qo‘l-oyoqlarda qaltirash, me’da-ichak faoliyatida buzilishlar va hatto bosh og‘rig‘iga sabab bo‘ladi. Ba’zi hollarda organizmda “kofein qaramligi” shakllanib, inson tinchlanish yoki ishlash uchun doimo yangi dozaga ehtiyoj seza boshlaydi. Bu esa sog‘lom turmush tarziga zid bo‘lib, uzoq muddatli oqibatlarda organizmning umumiy zaiflashishiga olib kelishi mumkin.
Shifokorlar katta yoshdagilar uchun kofein iste’molini kuniga 400 mg.dan, o‘smirlar uchun esa 100–150 mg.dan oshirmaslikni tavsiya etadi.
Shakar – “shirin dushman”
Energetik ichimliklarning asosiy tarkibiy qismlaridan biri — shakar. Odatda, 0,5 litrli mashhur brend nomi ostidagi ichimliklarining har birida 15–18 choy qoshiq atrofida shakar bo‘ladi. Taqqoslaydigan bo‘lsak, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) kattalar uchun kunlik shakar iste’molini 5–6 choy qoshiqdan oshirmaslikni tavsiya qiladi. Demak, bitta energetik ichimlik ichish orqali odam kunlik me’yorni uch barobardan ortiq qabul qilgan bo‘ladi. Shakar tezkor energiya manbai sifatida qisqa muddatga tetiklik bag‘ishlashi mumkin, biroq bu ta’sir uzoqqa cho‘zilmaydi. Bir necha soat ichida organizmda keskin quvvat pasayishi, ya’ni
