Trampning Davosdagi nutqi: xatolar va çalkaşliklar
|02:32 / 24.01.202618 4549 min
Şveytsariyaning Davos şahridagi Jahon iqtisodiy forumi doirasida qilgan çiqişida AQŞ prezidenti Donald Tramp bir qator bahsli bayonotlar berdi.
Foto: Harun Ozalp/Anadolu via Getty ImagesFoto: Harun Ozalp/Anadolu via Getty Images
Grenlandiyani qölga kiritiş istagi haqida gapirarkan, u buni «kiçik iltimos» deb atagan. Şuningdek, Tramp AQŞning NATO mavjudligiga qöşgan hissasi hamda Xitoyning şamol energetikasi haqida gapirgan.
Uning bir soatdan ortiq davom etgan nutqida bir qator yolğon da’volar ham bor edi. BBC faktçeking xizmati (BBC Verify) uning nutqini sinçiklab tekşirib, şunday xatolarni keltirdi.
AQŞ Ikkinçi jahon uruşidan keyin «Grenlandiyani Daniyaga qaytargan»mi?
Sönggi haftalarda Tramp bir neça bor Grenlandiyani qölga kiritiş istagi haqida gapirdi – Daniya qirolligi tarkibiga kiruvçi mazkur hudud keng avtonomiyaga ega hisoblanadi.
Tramp Grenlandiya AQŞga milliy xavfsizlikni ta’minlaş uçun kerakligini aytib keladi.
Davosda u Ikkinçi jahon uruşidan keyin AQŞ «Grenlandiyani Daniyaga qaytargani»ni aytib, şunday qöşib qöydi: «Bu biz tomonimizdan naqadar ahmoqlik bölgandi».
Ammo Grenlandiya heç qaçon Amerikaniki bölmagan – şunday ekan, AQŞ uni «qaytara olmasdi».
1933 yilda xalqaro sud (BMT Xalqaro sudining ötmişdoşi) Grenlandiya Daniyaga tegişli ekani haqida qaror çiqargan.
1941 yilda – Daniya natsistlar Germaniyasi tomonidan egallab olinganiga bir yil bölganida – AQŞ va Daniya vakillari ulkan orol natsistlar qöliga ötişining oldini oliş uçun AQŞ Grenlandiyani himoya qilişini közda tutuvçi kelişuv imzolaydi.
Uşbu kelişuvdan keyin Amerika orolda bir qança harbiy bazalar quradi va u yerlarga öz harbiylarini joylaştiradi.
Ammo bu kelişuv suverenitetni topşirişni nazarda tutmagan, ya’ni Grenlandiya heç qaçon AQŞ hududi bölmagan.
AQŞ NATO mudofaa ehtiyojlarining «deyarli 100 foizi»ni qoplaganmi?
AQŞ prezidenti NATOni tanqid qildi va Qöşma Ştatlar tölayotgan badal pullari Şimoliy Atlantika alyansi budjetiga tuşadigan barça badal pullarining deyarli 100 foizini taşkil etişini ta’kidladi.
U NATOga a’zo davlatlarning uluşi minimal darajada bölgani, «ular ilgari 2 foizni ham qoplamagani, endi esa 5 foizini tölayotgani»ni aytgan.
Mavzuga oid
Lekin uning bu gaplari ham haqiqatga töğri kelmaydi.
Sönggi yillarda AQŞning mudofaa uçun xarajatlari NATO mamlakatlarining umumiy xarajatining 70 foizga yaqinini taşkil etgan.
2024 yilda bu körsatkiç 65 foizgaça pasaygan, 2025 yilda esa bu miqdor 62 foiz atrofida böldi, çunki NATOning barça a’zolari tarixda ilk bor öz yalpi içki mahsulotining kamida 2 foizini mudofaa uçun ajratişga rozi bölgandi.
AQŞ prezidenti NATO a’zolari mudofaa xarajatlarini oşiriş majburiyatini olişiga erişdi, ammo 5 foizlik miqdor – uzoq istiqbol uçun maqsad, bu nuqtaga faqat 2035 yilga borib çiqiş mumkin.
Ayni vaqtda NATO a’zolarining heç biri öz yalpi içki mahsulotining 5 foizini mudofaaga yönaltirmaydi. Hozirda taşkilotning Yevropadagi a’zolari orasida öz yalpi içki mahsulotidan eng köp uluşni mudofaaga ajratayotgan davlat Polşa bölib, Varşavaning 2025 yildagi körsatkiçi 4,5 foizga yaqin bölgan.
AQŞ NATOdan heç qaçon heç narsa olmaganmi?
Tramp AQŞ NATOdan «heç qaçon heç narsa olmagani» va «heç qaçon heç narsa söramagani»ni aytdi.
Şimoliy Atlantika alyansi veb-saytida körsatilganidek, «kollektiv mudofaa NATOning eng muhim tamoyilidir» va Şimoliy Atlantika şartnomasining 5-moddasiga köra, NATO a’zolaridan biriga qurolli hujum uning barça a’zolariga hujum sifatida qaraladi va har bir a’zo unga yordam beriş majburiyatini bajarişi kerak böladi.
AQŞ esa alyansning 5-moddadan foydalangan yagona a’zosi hisoblanadi.
2001 yil 11 sentabridagi teraktlardan keyin NATO a’zolari AQŞga «Anakonda» operatsiyasi va Afğonistondagi keyingi harbiy harakatlar uçun qöşinlarini hamda texnikalarini taqdim etgan.
Bunga katta hissa qöşgan davlatlar orasida Daniya ham bor bölib, uşbu davlat AQŞning Afğonistondagi ittifoqçilari orasida aholi jon boşiga eng köp yöqotişlarga uçragan davlat hisoblanadi.
Daniya harbiylari Britaniya harbiylari bilan birgalikda mamlakat janubida, asosan Hilmand viloyatida «Tolibon»ga qarşi faol jangovar harakatlarda qatnaşgandi.
Daniya harbiylari Afğoniston va Iroqda katta yöqotişlarga uçragandi.
Xitoyda şamol elektr stansiyalari yöqmi?
Tramp «yangi yaşil firibgarlik»ning bir qismi bölgan şamol energetikasini ham (AQŞ prezidenti uçun allaqaçon odatiy nişon) tanqid qildi.
U Xitoyga alohida e’tibor qaratib, bu mamlakatda «birorta ham şamol elektr stansiyasini topa olmagani»ni aytdi.
Holbuki, Xitoyning Gansu provinsiyasida dunyodagi eng yirik şamol elektr stansiyalaridan biri joylaşgan. Gansudagi şamol elektr stansiyalari majmuasi kosmosdan ham körinib turadi.
Our World in Data ma’lumotlariga köra, Xitoy dunyodagi eng yirik şamol energiyasi işlab çiqaruvçisi hisoblanadi.
2024 yilda Xitoy 997 teravatt-soat şamol energiyasi işlab çiqargan. Bu şamol energiyasi işlab çiqariş böyiça dunyoda ikkinçi örinda turadigan AQŞ körsatkiçidan ikki baravarga köpdir.
Buyuk Britaniya Şimoliy dengizda neft qazib olişdan daromadning 92 foizini oladimi?
Donald Tramp Buyuk Britaniyaning energetika sohasidagi siyosatini ham keskin tanqid qilgan.
Xususan, Tramp Şimoliy dengizda neft qazib oliş mavzusida töxtalgan: «Ular [Buyuk Britaniya] neft kompaniyalari uçun qazib olişni imkonsiz qiladi, ular daromadning 92 foizini olib qöyadi». Bu esa mutlaqo xato ma’lumot.
Şimoliy dengizda işlovçi neft va gaz kompaniyalari foydadan korporativ soliqning 30 foizini va qöşimça tarif böyiça yana 10 foizini tölaydi. Bu boşqa sohalardagi yirik kompaniyalar uçun 25 foizlik korporativ soliqdan yuqori.
2024 yil noyabr oyida Britaniya hukumati neft va gaz kompaniyalari uçun qöşimça foyda soliğini 35 foizdan 38 foizga oşirdi.
Şu tariqa, Şimoliy dengizda neft qazib oliş uçun umumiy soliq 78 foizni taşkil qiladi, u daromaddan emas, balki foydadan tölanadi.
Elektr energiyasi uçun tölovlar oşişiga javoban 2022 yilda joriy etilgan qöşimça foyda soliği 2030 yilgaça qöllanadi.
Tramp AQŞ iqtisodiyotiga 18 trln investitsiya jalb qilganmi?
Prezident Tramp öz ma’muriyati Amerika uçun ta’minlagan sarmoyalar haqida ham gapirdi.
Özining aytişiça, u Oq uyga qaytganidan beri AQŞ rekord darajadagi 18 trillion dollar sarmoya jalb qilgan.
U bunday bayonotlarni avval ham bergan – oktyabr oyida u AQŞ 17 trillion dollarlik sarmoya jalb qilganini aytdi, ammo bu raqamlarni tasdiqlovçi aniq ma’lumotlar yöq.
Oq uy saytida bu boradagi sönggi ma’lumotlar ötgan yilning noyabr oyiga oid. Unda esa Tramp Oq uyga qaytganidan beri investitsiyalar 9,6 trillion dollarni taşkil etgani körsatilgan.
Röyxatdagi eng yirik summa – BAAning qayta işlaş sanoati va işlab çiqarişga kiritgan 1,4 trillion dollarlik sarmoyasi hisoblanadi.
BAAning Vaşingtondagi elçixonasi saytida mamlakat AQŞ iqtisodiyotiga 10 yil içida rekord darajadagi 1,4 trln AQŞ dollari miqdorida sarmoya kiritmoqçi ekani aytilgan.
Peterson nomidagi Jahon iqtisodiyoti instituti xodimi Greg Oklerning BBC Verify’ga ma’lum qilişiça, Oq uy röyxatiga «amalga oşmasligi mumkin bölgan va’dalar ham kiritilgan». Masalan, unda AQŞning Grenlandiyaga da’volari tufayli muzlatib qöyilgan Yevropa Ittifoqi bilan savdo kelişuvi hisobga olingan.
Çorşanba kuni Yevroparlamentning xalqaro savdo böyiça qömitasi «AQŞ qarama-qarşilik örniga hamkorlik yöliga qaytişga qaror qilmagunça» kelişuvni ratifikatsiya qilişni töxtatib turişini ma’lum qildi.
Oklerning qöşimça qilişiça, sönggi bir yil içida AQŞ iqtisodiyotiga kiritilgan xorijiy sarmoyalar ösişi kuzatilgan bölsa-da, Trampning «investitsion kampaniyasi» natijalarini baholaş uçun kamida bir neça yil kerak böladi.