Tramp «bir parça muz» orzusida – hafta dayjesti

Tramp Yevropaga qarşi

Tinçlik yönalişida Nobel mukofotini ololmaganidan darğazab Tramp ortiq tinçlik haqida boş qotirişga majbur emasligini aytdi. Demak uning mantiğiça, Amerika prezidenti Norvegiya hukumati beradigan öşa mukofot uçungina tinçlik uçun harakat qilişi kerak ekan. Mukofotni ololmasa, tinçlik haqida öylaşi majburiy bölmay qolarkan. Xuddi «Oltin töp»ni yutolmagan Vinisius hammadan arazlab yurgandek.

Tramp dunyoda siyosiy vaziyatni izdan çiqariş uçun köp iş qildi: prezident olib qoçdi, qöşnilarga tahdid qildi, töğri kelgan davlatga sanksiya qölladi va mana, endi Yevropaga duşmanlik pozitsiyasini tanladi.

Birinçi muddatida ham Tramp taxmin qilib bölmas prezident edi, lekin öşanda respublikaçi partiya hartugul unga ta’sir körsata olar, atrofida partiyaviy byurokratlar köp edi. Ikkinçi muddatga saylangan Tramp butkul boşqaça, u qaysidir partiya nomzodi emas, mustaqil nomzodga öxşaydi.

Tramp ikkinçi muddatga kirişganidan keyin Amerikada ikkita partiya borligi ham unutildi. Trampning özi ham tan oldi – u çinakam diktatorlar yölidan ketyapti! Buni qarangki, Amerikaday prezident vakolatlari çeklangan davlatda ham Tramp kabi heç qanday qoidalarni pisand qilmaydigan siyosatçini tiyib turuvçi kuç, tiyib turuvçi qonun va nihoyat heç qanday tiyib turuvçi qadriyat yöq ekan.

Trampning ikkinçi muddatida amerikaliklar haqida tasavvurlar ham özgarib ketdi. Butun dunyo onlayn rejimda kuzatyaptiki: amerikaliklar uçun ularning davlati heç kimga tahdid qilmasligi, tinçlik davlati bölişidan köra tuxum narxi qançaligi muhimroq ekan. Vetnamdagi uruşga qarşi çiqqan amerikaliklar qayoqda qoldi?

Birgalikda uruşni yenggan Yevropa va Amerika duşman bölişini tasavvur qilarmidingiz? Aftidan, zamonaviy, mustaqil dunyoning ajralmas qismi bölgan bu ikki ittifoqçi kamida Tramp prezidentligi davrida xuddi kundoş kabi bir-biriga qovoq uyub yaşaşini körişga majburmiz.

Yevropa tomondan Fransiya prezidenti Emmanuel Makron amerikalik Trampga oçiqçasiga qarşi çiqmoqda. Yaqinda Makron Trampga xat yozibdi. Unda Fransiya lideri «Döstim, biz Suriya böyiça bir pozitsiyadamiz, Eron böyiça katta işlar qilişimiz mumkin. Sen Grenlandiya bilan nimalar qilayotganingni tuşunmayapman», deb yozgan.

Bir prezidentning boşqa prezidentga yozgan xati mazmunini biliş aslida imkonsiz, lekin Tramp uni öz sahifasida e’lon qilib yubordi. Fransiya prezidenti Trampning Tinçlik kengaşiga kirmasligini oçiq aytgani amerikalikka yoqmagan körinadi.

Tramp Makronni kengaşda heç kim kutmayotgani, u tez orada ketişini aytib troll qilişga harakat qildi. Lekin Davosdagi forumga Baydenniki kabi közoynakda borgan Makron «biz stabil va taxmin qiliş mumkin bölgan dunyoda yaşayapmiz», deb Trampning trolliga juda salobatli hazil bilan javob qaytardi.

Mister Tramp bir narsani hisobga olmayapti. Vaşington har qança siyosat sahnasida kattalik qilişga urinmasin, siyosat degan bu sahnani ovrupoliklar qurgan. Ular dunyo siyosatining ming yillik börilari, Amerika esa ular uçun davlatçiligi 300 yilga ham bormaydigan keçagi davlat.

NATO kelişuv taklif qildi

Tramp Grenlandiya manziliga tahdidomuz çiqişlarini kanda qilmayotgan bir vaqtda NATO boş kotibi Marko Ryutte Tramp ma’muriyatiga orolni bosib oliş örniga alternativ variant taklif qilgani haqida xabarlar çiqdi. Amerika naşrlarining yozişiça, Tramp bilan yaxşi munosabatda bölgan Ryutte unga Daniya bilan 1951 yilda imzolangan kelişuvni qayta körib çiqiş, şuningdek, Xitoyning Daniya iqtisodiga investitsiya kiritişini çeklaş masalasida muzokara ötkazişni taklif qilgan. Balki şuning uçundir Tramp Davosda Grenlandiya masalasida biroz yumşoq gapirib, u yerni oliş uçun kuç işlatilmasligini aytdi.

Qiziği, Amerikaning Grenlandiyada şundoğam harbiy bazasi bor. 1951 yilda ikki davlat orolni birgalikda himoya qiliş böyiça kelişuv ham imzolagan. Jo Bayden ma’muriyati vaqtida amerikalik harbiylarga Grenlandiyada deyarli heç qanday harakatni çeklamaydigan kelişuvga erişilgan.

Daniya uzoq yillar NATO davlatlari va AQŞdan arktika xavfsizligiga köproq e’tibor qaratişni sörab kelgan. Ya’ni Daniya AQŞ Grenlandiyani qöriqlaşiga heç qaçon qarşi bölmagan, aksinça buni özi söragan.

Şundan bilsa böladi, Trampning maqsadi harbiy emas, siyosiy. AQŞ xohlasa, maqsadi çindan arktika xavfsizligini ta’minlaş bölsa, Grenlandiyada istaganiça harbiy baza qurişi mumkin, bu uçun Daniya bilan kelişsa kifoya. Lekin Tramp orol xavfsizligi haqida emas, amerikaliklarga kördingizmi, men Grenlandiyani baribir oldim, deyiş haqida öylayotgan körinadi.

Va yana bir mulohaza. Tramp Grenlandiya mavzusini oçiş orqali özi hal qilolmayotgan haqiqiy jiddiy muammolardan çekinişni istagan bölişi ham mumkin. Masalan, Ukrainadagi uruşni tugata olmadi, bu u öylaganidan jiddiyroq uruş bölib çiqdi. Grenlandiya esa juda qulay mavzu, narigi tomonda kelişişni istamaydigan, 12 yildan beri bitta oblastni ololmasa-da, uruşni tugatiş haqida öylamayotgan odam ham yöq.

Ruminiya va Moldova birlaşişi mumkin

Sobiq SSSR tarkibidagi yana bir davlat öz mustaqilligidan xavotirga tuşib çora izlamoqda. Yevropadagi eng kambağal davlatlardan biri Moldova özini Rossiyadan mustaqil himoya qila olmasligini tuşungan holda kuçliroq qöşnisi Ruminiyaga qöşiliş haqida öylayapti.

Moldova prezidenti Maya Sanduning aytişiça, Ruminiya bilan birlaşiş mamlakatga mustaqil dunyo tarkibida qoliş va tinçlikda yaşaş imkonini berişi mumkin. Prezident Sandu bu borada referendum bölsa, ha, deb javob berişini aytdi. Biroq oxirgi ötkazilgan sörovlarga köra, moldovaliklarning 61 foizi Ruminiya bilan birlaşişga qarşi çiqqan, aksar fuqarolar mamlakatning Yevropa Ittifoqiga qöşilişini istaydi. Ruminiya prezidenti Nikuşor Dan hozir bu haqda gapiradigan vaqt emasligi, barça moldovaliklar buni istasa, öylab köriş mumkinligini aytdi.

Ana şunaqa zamon, azizlar. Davlatlar omon qoliş uçun tinç, boy qöşnisi tarkibiga qöşilişga ham rozi bölişi mumkin ekan. Çunki 2022 yil fevraldan buyon heç kim özini xavfsizlikda deb hisoblay olmaydi...

Asabiy Zelenskiy

Davosdagi iqtisodiy forumga Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiyni ham çaqirişdi. U juda asabiy ekani gaplaridan sezildi, çunki Amerika muzokaralarda jiddiy qatnaşmayapti, Rossiya esa qahraton qişda Ukraina energiya tizimini işdan çiqariş bilan ovora.

Zelenskiy sözi avvalida Yevropani qat’iyatsizlikda ayblab, maşhur «Suğur kuni» filmini yodga oldi. «Heç kim bir narsa haftalab, oylab, yillab davom etişini istamaydi. Lekin afsuski, biz xuddi şunday yaşayapmiz. Ötgan yil ham nutqimni Yevropa himoyalanişni örganişi kerak, deb tugatgandim. Bir yil ötdi, lekin heç nima özgarmadi.

Yevropa kelajakni muhokama qilişni yaxşi köradi, lekin bugun harakat qilişdan qoçadi. Vaholanki, kelajagimizni bugungi harakatlarimiz belgilab beradi. Nega Tramp soyadagi flot tankerlarini tutib, neftini oladi, lekin Yevropa bunday qilolmaydi? Hozir NATO Amerika nimadir qiladi, deb yuribdi, lekin qilmasa-çi? Agar Putin Litva yoki Polşani olmoqçi bölsa, nima qilasiz?» dedi Zelenskiy.

U yevropaliklarga Rossiya kemalari bilan nima qiliş kerakligi haqida gapirib berdi. «Biz nima qilişni bilamiz. Rossiya kemalari Grenlandiya böylab erkin suzib yursa, Ukraina yordam bera oladi. Bu borada tajribamiz, qurolimiz bor. Ularni Qrim sohillarida çökkani kabi çöktira olamiz», dedi Zelenskiy.

Ukraina prezidenti Erondagi voqealarga ham dunyo oğzini oçib qarab ötirganini tanqid qildi. «Siyosatçilar pozitsiya tanlaş bilan ovora bölib ötirganda, oyatulloh minglab odamlarni öldirdi. Erondagi rejim omon qolsa, bu barça zolimlarga istaganingça odam öldiraver, sen baribir hukumatda qolasan, degan signal böladi», dedi Ukraina prezidenti.

Ana şunaqa gaplar, azizlar. Zelenskiy töğri jon kuydirdi. Dunyo atrofda bölayotgan voqealarga bunaqa befarq bölişi, hamma istagan işini qilişi, insonlarning oddiy huquqlari bunçalik toptalişi töğri emas. Menga nima, menga aloqasi yöq-ku, deyiş kamida johillikdir. Omon böling.