2020 yilning oktyabr oyi. Qamoqxona kamerasida ötirgan, ota-onasining janozasiga borişiga ruxsat berilmagan, tuşkunlikdan hatto öz joniga qasd qilişga uringan siyosiy mahbus bir neça kun ötib davlat rahbariga aylanadi. Bu siyosatçi – Qirğizistonning amaldagi prezidenti Sadir Japarov.
Kun.uz qöşni respublikada yuz berayotgan kadrlar almaşinuvi fonida Japarovning keskin burilişlarga boy hayoti, Qamçibek Taşiyev bilan sirli ittifoqi, Özbekiston–Qirğiziston munosabatlaridagi “muzning erişi” va aloqalarning yaxşilanişi haqida hikoya qiladi.
Kolxozdan deputatlikka
Sadir Japarov 1968 yilda, Qirğizistonning Issiqköl viloyatida tuğilgan. Mehnat faoliyatini 1987 yilda Çuy viloyatidagi “Santaş” kolxozida işçi sifatida boşlagan, keyinçalik kolxoz rahbariga aylangan. 1986-1991 yillarda Bişkekdagi Qirğiz davlat jismoniy tarbiya institutida öqib, bu orada harbiy xizmatni Rossiyaning Novosibirsk şahrida ötab kelgan.
Japarov 90-yillar örtalari va 2000-yillar boşlarida Issiqköl viloyatidagi bir neçta neft kompaniyalariga rahbarlik qilgan. Siyosiy maydonga esa ança keç, 37 yoşida kirib keladi. 2005 yil boşida Qirğizistonda “Lola inqilobi” röy berib, yirik namoyişlar tölqini avj oladi. Ana şu tölqinga sabab bölgan saylovda Japarov özi tuğilgan Tup tumanidan parlament deputatligiga saylangan.
Siyosatga çuqurroq kirib borgani sari, nufuzliroq diplom zaruratini anglagan Japarov 2006 yilda Bişkekdagi eng obröli oliy öquv yurtlaridan biri – Boris Yelsin nomidagi Qirğiziston–Rossiya Slavyan universitetining yuridik fakultetini tamomlaydi.
“Lola inqilobi”dan keyin prezidentlikka Qirğiziston Xalq harakati lideri Kurmanbek Bakiyev keladi. Japarov ham şu harakat tarafdori edi va tezda Bakiyev jamoasiga qöşiladi. 2007–2010 yillar oraliğida u dastlab prezident maslahatçisi, keyinçalik Korrupsiyaga qarşi kuraş milliy agentligi direktori sifatida işlaydi.
Japarov nega qamalgan?
2010 yildaBişkek va Qirğizistonning boşqa şaharlarida yana ommaviy namoyişlar boşlanadi. Inqilobçilar Bakiyevni avtoritarizmda ayblaydi va mamlakatda oğir iqtisodiy vaziyat yuzaga kelganidan noroziliklarini bildira boşlaydi. Natijada Bakiyev hokimiyatdan ağdariladi va çet elga qoçib ketadi. Bu orada Japarov muxolifat “Ata-Jurt” partiyasi tarkibiga qöşiladi va deputat sifatida yana parlamentga qaytadi. Uning siyosiy “fişka”si va xalqni ergaştira olgan asosiy şiori bitta edi – “Qumtor” oltin konini milliylaştiriş. Siyosatçi yillar davomida “Qirğiziston oltini qirğizlarga qolişi kerak”, deya tinimsiz takrorlab keladi. Bu Japarovga oddiy xalq orasida katta obro‘ olib keladi, öz navbatida markaziy hokimiyatdagilarning jahlini çiqarardi. Şu tariqa Sadir Japarov va Almazbek Atamboyev hukumati örtasidagi oçiq qarama-qarşilik boşlanadi.
Mavzuga oid
2012 yil sentabr oyida Boş prokuratura siyosatçini Bişkekdagi Kiyev köçasi 74-uy manzilida joylaşgan binoni noqonuniy tarzda xususiylaştirib olişda ayblaydi. Bu paytda Japarov “Ata-Jurt” fraksiyasi rahbari va amaldagi deputat edi. Qonunga köra, uni javobgarlikka tortiş uçun avval deputatlik daxlsizligini bekor qiliş kerak bölardi. Deputatlarning aksariyati bu işni “siyosiy buyurtma” deb hisoblaşadi va boş prokurorning sörovi rad etiladi.
Oradan bir oy ötib, 2012 yil oktyabr oyida “Qumtor” koni masalasida Bişkekning markaziy maydonida bölib ötgan norozilik aksiyasiga Sadir Japarov maslakdoşlari – “Ata-Jurt” partiyasi lideri Qamçibek Taşiyev va deputat Talant Mamitov bilan birga boradi. Miting paytida Taşiyev boşçiligidagi bir guruh odamlar Oq uyning panjarasidan oşib ötişadi. Bu iş Oliy sudda körib çiqilib, unda Taşiyev, Japarov va Mamitov hokimiyatni zörlik bilan egallab oliş va konstitutsiyaviy tuzumni ağdarişga urinişda aybdor deb topiladi. Taşiyev va Japarov 1,5 yilga, Mamitov 1 yilga ozodlikdan mahrum qilinadi. 2013 yil iyun oyida Bişkek şahar sudi ularni oqlaydi va sud zalidan ozod qiladi.
Panjara ortidan prezidentlikka
Sadir Japarov siymosida “xalq qahramoni” obrazining şakllanişi – Qirğiziston tarixida “Saru voqealari” deb ataluvçi norozilik namoyişlari bilan boğliq. 2013 yilda Issiqköl viloyati Saru qişloğida “Qumtor” konini milliylaştiriş talab qilingan miting boşlanadi. Vaziyat töliq nazoratdan çiqib ketadi. Namoyişçilar hukumatning vakolatli vakili Emilbek Kaptagayevni garovga oladi va uni yoqib yuboriş bilan tahdid qiladi.
Öşanda Milliy xavfsizlik davlat qömitasi Japarovning namoyişçilar bilan telefon orqali gaplaşgani aks etgan audioyozuvlarni e’lon qiladi va uni tartibsizliklarni taşkil qilganlikda ayblaydi. Japarovning özi esa buni inkor etib, audioyozuvlarni “montaj” va “siyosiy tuhmat” deb ataydi. Unga nisbatan “qotillik tahdidi”, “garovga oliş”, “bezorilik” va “hokimiyat vakiliga zöravonlik işlatiş” böyiça iş qözğatiladi.
Oğir jinoiy ayblovlar fonida Japarov mamlakatdan çiqib ketişga majbur böladi va umrining 4 yilini xorijda ötkazadi. U Qirğizistonni tark etgaç, doimiy ravişda bir joyda turmagan, çunki xalqaro qidiruv e’lon qiliniş xavfi bor edi. Şu sababli hali Qozoğistonda, hali Rossiya, bir muddat Kipr va Turkiyada ham yaşaydi.
2017 yilning 25 mart kuni Sadir Japarov Qirğizistonga qaytadi. U özining ijtimoiy tarmoqlariga “men qonundan qoçmayman, haqiqatni isbotlaş uçun qaytyapman”, deya post joylaştiradi. Şu sababli Qirğiziston–Qozoğiston çegarasidagi “Ak-Jol” nazorat-ötkaziş punktining Qirğiziston tomonida uni kutib oliş uçun minglab tarafdorlari töplanadi. Odamlar qöllarida plakatlar va Japarovning suratlarini kötarib, hayqiriqlar bilan kutişardi. Japarov Qozoğistondan piyoda ötib, neytral zonaga kirişi bilanoq hibsga olinadi va Milliy xavfsizlik davlat qömitasining Bişkekdagi binosiga olib ketiladi. Sud uni 11,5 yilga ozodlikdan mahrum qiladi.
Tarafdorlari Japarovni köp adolatsizliklarni boşdan keçirgan siyosatçi sifatida gavdalantira boşlaşadi. Qamoqda ötgan uç yil mobaynida Japarov çindan ham jiddiy sinovlarga duç keldi: avvaliga uni muvaffaqiyatsiz çiqqan suiqasddan keyin qonga belangan holda topişdi, keyin qamoqdaligida otasi, onasi va öğli vafot etdi.
Japarovni qöllovçilar u mamlakatdagi yirik “Qumtor” oltin konini milliylaştiriş talabini qöygani uçun siyosiy ta’qibga uçraganini aytişardi. Qamoqxonadan yöllagan videomurojaatlarida Japarov keskin mavzularda gapirar va amaldagi hukumatni oçiqçasiga tanqid qilardi. Natijada uning hukumat tomonidan ezilgan jafokaş qiyofasi yanada mustahkamlandi.
2020 yil 4 oktyabrda Qirğizistonda parlament saylovlari ötkazildi. Saylov natijalari xalqni ğazablantirdi va tungi namoyişlar tartibsizlikka aylanib ketadi. 5 oktyabr kuni Japarovning tarafdorlari uni qamoqxonadan ozod qiladi va u ertasi kuniyoq boş vazir lavozimini egallaydi. Oradan 10 kun ötar-ötmas, Sooronbay Jyeenbekov iste’fosidan keyin, Japarov vaqtinçalik prezident vazifasini bajaruvçi etib tayinlanadi.
2021 yilning 11 yanvar kuni bölib ötgan saylov yakuniga köra, 52 yoşli siyosatçi 6 yil muddatga prezident etib saylanadi va mamlakatning mustaqillikdan keyingi 6-rahbariga aylanadi.
“Ikki döst” tandemi
Sadir Japarovning hukumat tepasiga kelişi va öz hokimiyatini mustahkamlab olişi bevosita Qamçibek Taşiyev nomi bilan boğliq. Ular yaqin-yaqingaçaQirğiziston siyosatidagi eng mustahkam tandem sifatida körib kelinardi. Japarov prezident vazifasini bajaruvçi etib tayinlangan kuni Taşiyev Milliy xavfsizlik davlat qömitasi raisligiga kelgandi.
Taşiyev azaldan Japarovning yaqin safdoşi hisoblangan. U oxirgi 5 yil mobaynida mamlakatdagi eng qudratli ikkinçi şaxsga aylandi. Eng şov-şuvli işlarni aynan Taşiyev nazorat qilardi. U kuç siyosatini şakllantirgan va amalda prezident jamoasining eng yaqin işonçli vakili hisoblangan.
Umuman olganda, Taşiyev Japarovning “qalqoni” vazifasini bajarib kelayotgandi. Barça “qora” va qattiqqöl işlar, xususan, muxolifatni hibsga oliş, çegaradagi ziddiyatlar köpinça Taşiyev nomi bilan boğlanardi, Japarov esa bosiq va mulohazali rahbar sifatida gavdalandi.
Sönggi paytlarda siyosiy doiralarda maxsus xizmat rahbari navbatdagi prezidentlik saylovlarida iştirok etişi mumkinligi haqida miş-miş tarqalgandi. Qamçibek Taşiyevning özi esa bir neça bor prezidentlik poygasida iştirok etiş niyatida emasligini va Sadir Japarovni qöllab-quvvatlaşini ta’kidlagan.
Japarovning prezidentlik vakolati 2027 yil yanvarigaça amal qiladi. Davlat rahbari lavozimiga saylov 2027 yil yanvar oyining törtinçi haftasida bölib ötişi belgilangan.
Japarovning özi prezidentlikka qayta nomzodini qöyiş istagini rasman e’lon qilmagan. Biroq Qirğiziston xalqiga sönggi murojaatlaridan birida u öz nomzodini qöyadigan bölsa, prezidentlikka qayta saylanişiga işonç bildirgan. Şu fonda Taşiyev iste’fosi uning prezidentlik ambitsiyalariga ega bölgani bilan boğlanyapti.
Özbekiston bilan aloqalar
Sadir Japarov hokimiyatga kelganda köpçilik ekspertlar Özbekiston bilan munosabatlar keskinlaşişidan xavfsiragandi. Çunki u millatçi va populist sifatida tanilgan. Biroq amalda buning butunlay teskarisi yuz berdi va kutilmaganda u pragmatik siyosatçiga aylandi.
Özbekiston va Qirğiziston örtasidagi 30 yillik çegara muammosi aynan Mirziyoyev va Japarov davrida töliq hal etildi. Bu qaror Qirğiziston içida e’tirozlar va namoyişlarga sabab bölgan bölsa-da, siyosiy iroda körsatilib, şartnoma ratifikatsiya qilindi. Ikki davlat örtasidagi ötkaziş punktlari oçilgani, çegaradan ötiş ID-kartalar orqali amalga oşirilayotgani ham har ikkala qardoş millat uçun katta yutuq.
Sönggi yillarda Xitoy–Qirğiziston–Özbekiston temiryöli qurilişi boşlandi. Özaro hamkorlikda Norin daryosida Qambarota GES-1 loyihasi amalga oşirilyapti. Bir söz bilan aytganda, bugungi kunda Toşkent va Bişkek örtasida hal qilinmagan biror muammo qolgani yöq. Şu jihatdan, qöşni respublikadagi siyosiy barqarorlik Özbekiston uçun ham muhim ahamiyat kasb etadi.
