Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston temir yo‘li qurilishi uchun Rossiyadan ruxsat olishga majbur bo‘lgani haqida aytib berdi. Prezidentdan intervyu olgan jurnalist Ali To‘ktakunov Japarovdan «temir yo‘l qurib bitkazilsa, qachon foydaga kirishi, shuningdek loyihani yoqtirmaydigan tashqi yoki ichki kuchlar» haqida so‘radi.
«Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston temir yo‘lini qurish zarurati haqida biz Sovet ittifoqi parchalangan paytdan beri gapirib kelamiz.
2020-yilda hokimiyatga kelganimda, darhol Xitoyning o‘sha paytdagi elchisini huzurimga chaqirdim (2019-yildan 2024-yilgacha Bishkekdagi Xitoy elchisi Du Deven bo‘lgan). Hozir boshqa elchi, u o‘zgargan. Biz xonada ikkimiz o‘tirgandik, men unga Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston temir yo‘li loyihasini boshlamoqchi ekanligimni aytdim:
«Keling, boshlaylik. Mutaxassislarni olib keling, texnik-iqtisodiy asoslarni tayyorlaymiz, loyihani ishlab chiqamiz. Kim qancha pul kiritishini, qanday shartlarda ekanini ko‘rib chiqaylik. Agar siz moliyalashtirsangiz, qanday shartlarda va qanday foiz bo‘ladi? O‘zbekiston bilan ham gaplashamiz».
Elchi menga ochiqchasiga «buni boshlay olasizmi, bunga kuchingiz yetadimi?», dedi. Men «nega boshlay olmas ekanman? Men o‘z mamlakatim hududidaman va Qirg‘iziston hududi uchun javobgarman. Albatta, boshlayman», dedim.
Xitoy elchisi esa dangaliga shunday dedi: «Yo‘q, siz bu masalani mustaqil hal qila olmaysiz. Agar Rossiya qarshi bo‘lsa, agar Rossiya rozi bo‘lmasa, biz bu yo‘l qurilishini boshlay olmaymiz. Chunki Xitoy tomonidan ham Torugartgacha taxminan 100 kilometrlik yangi temir yo‘l qurish kerak».
Pekin vakili Qirg‘iziston – Yevrosiyo hududida joylashgani, KXShTga a’zo ekani, shuning uchun Rossiya rozi bo‘lmasa, Xitoy tomoni loyihani boshlay olmasligini tushuntirgan.
Putinning oldiga bordim
«Men hayron qoldim. Shundan so‘ng, men Vladimir Putin bilan amaliy uchrashuv tashkil qilib berishlarini so‘radim. Ertasigayoq u meni qabul qilishga rozi bo‘ldi.
U yerga o‘zim yolg‘iz uchib bordim. Vladimir Vladimirovich bilan bir-birimizga qarab, taxminan 35-40 daqiqa davomida aynan shu mavzuni juda jiddiy muhokama qildik.
«Biz transport berk ko‘chasida yashayapmiz. Aynan shuning uchun shunday qiyinchiliklarni boshdan kechiryapmiz. Agar bu yo‘l ochilsa, erkinroq nafas olamiz. Bu bizga havo va suvdek zarur.»
Yakunda uning [Putinning] roziligini oldim. Qaytib kelib: «Bo‘ldi, keling, boshlaymiz», dedim. Shunday qilib, bu loyiha boshlandi.
Xitoyning pozitsiyasini ham tushunish mumkin. Ular buyuk davlatlar. Jahonning eng yirik davlatlari haqida gapiradigan bo‘lsak, bular – Xitoy, Rossiya va Amerika. Ular bir-birlarining pozitsiyalarini hisobga olmasligi mumkin emas», dedi Japarov.
Temir yo‘l «yangi Qumtorimiz» bo‘ladi
Qirg‘iziston rahbarining aytishicha, temir yo‘l qurilmasligini xohlaydigan ichkaridagi kuchlar bor. Ular «ba’zi bloger deb atalmish kishilarni, yaxshi gapira oladigan va chetdan moliyalashtiriladigan odamlar»ni yollaydi.
Ular bu mavzuni ilib olib, «dod, Xitoy! Xitoy! Xitoy!», deb shov-shuv qilishadi. Ammo, Japarov xitoylik mutaxassislar loyiha yakunlangach ketishini aytdi.
«Bunday yirik megaloyihalar atrofida Xitoy mavzusini sun’iy ravishda bo‘rttirishning keragi yo‘q. Bu shunchaki o‘n yilliklarga, hatto yuz yilliklarga mo‘ljallangan loyihalar emas. U bizga ming yilliklarga kerak.
Bu yo‘l – Xitoyga yoki O‘zbekistonga emas, Yevropa yoki Amerikaga ham emas, birinchi navbatda Qirg‘izistonga kerak. …Qachondir Qumtor (mamlakatdagi eng katta oltin koni) tugaydi, boshqa resurslar tugab bitadi - unda biz nima qilamiz? Shunday ekan, temir yo‘l bizning yangi «Qumtorlarimiz»dan biriga aylanadi.
Bizda tranzit paydo bo‘ladi. Faqatgina Qirg‘iziston orqali yuklarni tranzit qilish hisobiga byudjetga kamida 400–500 mln dollar sof daromad tushishi mumkin», dedi Qirg‘iziston yetakchisi.
Japarovning aytishicha, temir yo‘l sharofati bilan mamlakat nafaqat xalqaro transportning berk ko‘chasidan, balki ichki «berk ko‘chadan ham chiqib ketadi.
«Bishkekdan yukni to‘g‘ridan-to‘g‘ri poyezdga ortib, janubga jo‘natish mumkin bo‘ladi. O‘sh yoki Jalolobodga kelayotgan tovarni ham temir yo‘l orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri tashish imkoni tug‘iladi.
Shunday qilib, biz ichki transport berk ko‘chasidan chiqamiz. Biznes yuritish osonlashadi, tovar aylanmasi arzonlashadi, transport xarajatlari kamayadi. Barcha jihatlardan temir yo‘l ijobiy samara beradi», deydi Japarov.
Uning ta’kidlashicha, agar Qirg‘iziston temir yo‘lni faqat o‘z kuchi bilan qursa, ishlar taxminan 2035–2037-yillargacha davom etishi mumkin. Ya’ni, yana o‘n yilcha vaqt kerak bo‘ladi.
«Agar investor va moliyalashtirish manbalari topilsa, taxminan 2032–2035-yillarda tugatish mumkin. U yerga katta pul kerak. O‘ylaymanki, qariyb 1 mlrd dollar atrofida. Hozir summani faqat taxminan aytyapman», deydi Sadir Japarov.
