Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov 13-avgust kuni e’lon qilingan, jurnalist Ali To‘ktakunovga bergan intervyusida bekor qilingan vorislik rejasi haqida gapirdi. Jurnalist ikki do‘st o‘rtasida oldindan «avval men prezident bo‘laman, keyin senga yo‘l bo‘shataman» degan va’da bo‘lganmi, deb so‘radi.
«Bunday va’da umuman bo‘lmagan. Uning do‘stlari «Ular Qur’on ushlab qasamyod qilishgan», deb gap tarqatib yurishibdi. Xudo tepadan ko‘rib turibdi, hech qanday kelishuv bo‘lmagan.
Sizga bor haqiqatni aytaman. Mening shaxsiy rejam bor edi: olti yil ishlab, 2027-yilda saylovga o‘zim bormaslik. Agar Qamchi o‘sha vaqtga qadar tayyor bo‘lsa, yaxshi ishlab, tajriba to‘plasa, uning saylovda qatnashishini xohlagandim. O‘zim qatnashmasdan, Qamchini prezident qilib, o‘zim dam olishga ketmoqchi edim. Bu mening shaxsiy rejam edi», deydi Japarov.
«Men to‘rt yil xorijda yurdim, to‘rt yil qamoqda o‘tirdim. Olti yildan beri go‘yoki soqchilar nazorati ostida yurgandekman. Sochlarim oqardi. Men ham dam olishni xohlardim. Nevaralarim bor – ularga e’tibor qaratmoqchi edim. Pensiyaga chiqmoqchi edim» deydi Qirg‘iziston yetakchisi.
«Prezidentlikka tayyorgarlik ko‘r»
Prezident bu reja haqida Tashiyevga taxminan bir yil oldin aytgan va prezidentlikka tayyorgarlik ko‘rishga chaqirgan. Ammo, Japarov keyinchalik Tashiyev bunga tayyor emas, degan xulosaga kelgan. U Tashiyevning ayrim xodimlari va safdoshlarining xatti-harakatlarini, «75 kishi xati»ning paydo bo‘lishini va Qirg‘iziston parlamentidagi bo‘linish belgilarini sabab qilib ko‘rsatdi.
«Men unga: «Tayyor bo‘l, atrofingni tozalab, tartibga keltir», degan edim. Lekin keyin ko‘rdimki, u tayyor emas. Hamma xodimlar undan qo‘rqishni boshlagandi. Uning butun atrofi go‘yoki havolanib ketgandi.
«75 kishi xati» ishi bo‘yicha parlamentdagi deputatlarni ikkiga ajrata boshlashdi: «Sen generalning tarafidasan, sen esa uning tarafida emassan».
O‘shanda men uni chaqirib: «Bunday qilib bo‘lmaydi. Xalqni bo‘lish mumkin emas», dedim. Men shimol va janubga bo‘linishni qattiq to‘xtataman, buning uchun jazolayman - buni ochiq aytaman. Hozir xalq jipslashib, yagona Qirg‘izistonga aylanmoqda, shuning uchun «Sen u yerdansan, sen bu yerdansan», deb aytish mumkin emas» deydi prezident.
Japarov, shuningdek, Tashiyevga keyingi saylovda imkoniyat berishini aytganini bildirdi. «Men unga aytdim: «Aynan shuning uchun men seni lavozimdan ozod qilyapman. Xafa bo‘lma. Agar keyingi saylovlarda qatnashmoqchi bo‘lsang, ishtirok etishing uchun senga sharoit yaratib beraman».
Japarovning 10-fevral kuni Tashiyevni Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi raisi lavozimidan ozod qildi. O‘shanda prezident ma’muriyati bu qaror jamiyat va davlat institutlarida «bo‘linishning oldini olish» uchun zarur bo‘lganini ma’lum qilgandi. Shundan ko‘p o‘tmay, MXDQning yuqori lavozimli amaldorlari ishdan bo‘shatildi, chegara xizmati qo‘mita yurisdiksiyasidan chiqarildi va parlament spikeri Nurlanbek Turgunbek o‘g‘li iste’foga chiqdi.
20 yillik do‘stlar
Intervyuning boshqa bir qismida Japarov Tashiyev bilan 2005-yildan beri do‘st ekanligini, ularning oilalari yaqin bo‘lganini aytdi. Lekin, Tashiyevda «bir kamchilik bo‘lgan»:
«Biz 20 yildan beri - 2005-yilda parlamentga deputat bo‘lib kelganimizdan beri tanishmiz. Do‘st bo‘ldik, bir-birimizning uyimizga bordik, choylashdik. 2020-yilda, men qamoqdan chiqib, hokimiyatga kelganimdan so‘ng uni Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi raisi etib tayinladim. U besh yil davomida yaxshi ishladi.
Lekin uning bir kamchiligi bor edi: u o‘z yaqinlarini - sinfdoshlari, kursdoshlari, yaqin odamlarini nazorat qila olmadi, ularni yetarlicha nazoratga olmadi. So‘nggi ikki yilda men unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri va ochiq aytdim: «Xalq orasida shunday gap-so‘zlar yuribdi, kriminal avtoritetlarning mol-mulki yarmi talon-toroj qilinib, yarmi o‘zlashtirilyapti, degan gaplar bor».
U «men borib tekshiraman», derdi. Ikki kundan keyin qaytib kelib "u yerda hamma narsa toza" ekanini aytgan. Faqat lavozimidan ozod etilganidan keyin, hamma narsa oshkor bo‘lgach, u boshini egib "men xato qildim, men ularga ishondim. O‘shanda siz aytgan narsani qilishim kerak edi», dedi.
Japarov Tashiyevning MXDQdagi besh yillik faoliyati davomida qo‘shgan ulkan hissasini ta’kidladi, biroq u dam olishi va qayerda xatoga yo‘l qo‘yganini o‘ylab ko‘rishi kerakligini aytdi.
«Faqatgina uning xatolari haqida gapirish noto‘g‘ri - uning xizmatlari ham bor. Buni xalq ham ko‘rib turibdi. U erishgan yutuqlari uchun alohida e’tirofga, alohida bahoga loyiq.
Biz do‘st bo‘lib qolamiz, lekin uni davlat xizmatiga qaytarish rejam yo‘q. Uning lavozimga qaytishi haqida o‘ylamayapman ham. Bunday rejalar yo‘q. Hozir u dam olishi kerak. Ehtimol, vaqt o‘tishi bilan, hamma narsani puxta tahlil qilib va xatoga yo‘l qo‘ygan damlarini eslab, u o‘zi hammasini tushunib yetar. Ammo hozircha u xizmatga qaytmaydi», deydi Japarov.
Japarov yana nomzodini qo‘ymoqchi
Japarov, shuningdek, ilk bor yana bir muddatga nomzodini qo‘yish niyatida ekanligini shaxsan tasdiqladi. Reuters xabariga ko‘ra, u: «Men yana bir muddatga o‘z nomzodimni qo‘yish niyatidaman va o‘z ishimni davom ettiraman», degan. Uning matbuot kotibi 2024-yildayoq Japarov yana o‘z nomzodini qo‘yishni rejalashtirayotganini aytgandi. Biroq prezidentning o‘zi avvalroq bu haqda ochiqchasiga gapirmagan.
U boshlangan islohotlarni yakunlash uchun ikkinchi muddat kerakligini ta’kidladi. Japarov, shuningdek, raqobatchilari unga bemalol kurash taklif qila olishiga va’da berdi. «Yo‘l ochiq. Kim nomzodini qo‘ymoqchi bo‘lsa, marhamat, qo‘yaversin», dedi u.
Shuningdek, Japarov saylovoldi kampaniyasi davomida davlat sektori xodimlariga hech qanday ma’muriy bosim bo‘lmasligini qo‘shimcha qildi. Qirg‘izistonda prezidentlik saylovlari 2027-yil 27-yanvarga belgilangan.
Tashiyev hukmdan norozi
Fevralda ishdan olingan Tashiyev va uning sheriklari ustidan sud jarayoni 2-iyul kuni yakunlandi. O‘shanda sud barcha sakkiz nafar «sudlanuvchini hokimiyatni kuch bilan bosib olishga tayyorgarlik ko‘rishda» aybdor deb topdi. Ularning mol-mulkini musodara qilgan holda to‘rt yillik qamoq jazosiga hukm qildi. Keyin sud ularga nazorat ostida uch yillik shartli jazo tayinladi, shu tariqa sudlanuvchilarning hech biri qamoqqa yuborilmadi. Ularning sakkiztasi ham mansab vakolatini suiiste’mol qilish bo‘yicha alohida ayblov yuzasidan oqlandi.
Ayni vaqtda Tashiyev, sobiq spiker, sobiq bosh prokuror va boshqa ayblanuvchilar sud hukmi ustidan shikoyat qilishdi. Prokuratura ham avvalgi hukmni o‘ta yumshoqlik qilganini ta’kidlab apellyatsiya berdi. Davlat qoralovchisi Bishkek shahar sudidan dastlabki to‘qqiz yillik qamoq jazosini o‘z kuchida qoldirishni so‘ramoqda. Apellyatsiya sudi ishni yopiq tartibda ko‘rib chiqmoqda.
