AQŞ uruşga tayyor, Putin köproq tuğiliş istamoqda – hafta dayjesti
|00:50 / 23.02.20268 44813 min
Assalomu alaykum, azizlar. Bugun 22 fevral, yakşanba. Ramazon oyining birinçi yakşanbasi. Barça musulmonlarga Ramazon oyi kirib kelgani muborak bölsin. Bu oyda Qur’on nozil bölgan, iymon keltirgan musulmonlar uçun röza tutiş farz qilingan va röza islom dinining beş ustunidan biri ekani belgilangan.
Musulmon inson hayotidagi eng asosiy vazifa nafsi ustidan ğolib bölişdir, çunki nafsini taslim etgan inson saodatga erişadi, yomonlikdan yiroq böladi. Röza tutişdan murod şunçaki yeb-içişdan tiyiliş deb öylaş bu muqaddas, şarafli ibodatga nisbatan yengil qaraş böladi, menimça. Ramazon oyida musulmon inson barça yomonliklardan yiroq bölişi, yomon odatlarini tark etişi, nafsini öziga böysundirişga harakat qilişi kerak böladi. Barçamizga umrimiz davomidagi eng asosiy kuraş – nafsimizga qarşi jangda ğolib böliş nasib etsin. Biz odatdagidek haftaning muhim voqealarini birgalikda eslaymiz.
Amerika qöşin töplamoqda
AQŞ Eron yaqinida katta qöşin töplamoqda. Hafta davomida Yaqin Şarqqa qiruvçi samolyotlarga havoda yonilği quyuvçi önlab Amerika samolyotlari uçib bordi. Hozir Eronga zarba beradigan suvliklarda langar taşlagan aviataşuvçilarga qöşimça 50 ta qiruvçi samolyot yuborilgani aytilmoqda. Xullas, Amerika butun havo kuçlarini Eron atrofida töplab, ehtimoliy operatsiyaga tayyorlanmoqda.
Agar Tramp ötgan yil yozda bölgani kabi Eronga bir zarba berib ketişni maqsad qilganida, bunçalik tayyorlanib ötirmasdi. Hozirgi tayyorgarlik Amerika Eronda butun boşli harbiy operatsiya ötkazmoqçi ekanini körsatadi. Vaşington oxirgi marta Yaqin Şarqda 2003 yilda hozirgi kabi qöşin töplagan va öşanda Iroqqa bostirib kirgandi.
Tramp Tehronga ikki hafta vaqt berdi, bu vaqt içida yadroviy kelişuv imzolanmasa, Amerika Eronga zarba berişi mumkin. Hozirgi Amerikadan har narsani kutsa böladi, Maduroni olib qoçişgaç, endi ularning har qanday tahdidiga jiddiy qaraş kerak.
Mantiqsiz muzokaralar
Jyenevada Rossiya, Ukraina va AQŞ örtasida navbatdagi muzokaralar raundi ötkazildi. Kutilganidek, muzokaralarda heç qanday natija bölmadi. Rossiya doimgidek butun Donbass nazoratini söradi, Ukraina esa Rossiya 12 yildan beri ololmayotgan Donbassdan qöşinini olib çiqişni rad etdi.
Amerika tomonidan kuçsiz muzokaraçilar iştirok etayotgani ham natija bölmayotganining sabablaridan biri, menimça. Biznesmenlar Uitkoff va Kuşner aftidan tomonlarga faqat biznes takliflar berib uruşni tugatişni istamoqda. Okean ortidan kelgan bu muzokaraçilar Rossiya va Ukraina pul talaşib uruşmayotgani, bu uruş ildizi asrlarga borib taqalişini tuşunmayotgan körinadi. Örtadagi nafrat şunçalik kuçliki, heç qanday pul va biznes taklifi bilan bu uruşni tugatib bölmaydi.
Mavzuga oid
Oliy sud va prezident tortişuvi
Amerikada qiziq tortişuv avj oldi. Donald Tramp köziga köringan hamma davlatlarga boj joriy etib taşlagani esingizda bölsa kerak. Mamlakat Oliy sudi Tramp prezidentlik vakolatini oşirib yuborgan deb topib, uning bojlar böyiça qarorlarini bekor qildi. Sud qaroriga köra, Tramp favqulodda holatlar töğrisidagi qonundan asossiz foydalangan.
Tramp sud qaroridan xafa bölib, uni şarmandalik deb atadi. Hatto mamlakatdagi eng yuqori huquqiy taşkilot bölmiş AQŞ Oliy sudi «qarorni çet el ta’siri ostida qabul qilgan» dedi. Ya’ni Amerika prezidenti Amerika Oliy sudini boşqa davlat manfaati uçun işlaşda, yanada aniqroği, boşqa davlatga sotilişda aybladi. Esingizda bölsa, Tramp 2018 yil Helsinkidagi Putin bilan uçraşuvda Amerika razvedkasi va maxsus xizmatlarining ayblovlariga emas, Putinning gaplariga işonişini aytib, hatto respublikaçilarni qöllovçi FOX News hayratiga sababçi bölgandi. Oliy sudni çet el ta’siridagi taşkilot deyiş razvedkaga işonmaslikdan ham jiddiyroq ayblov.
Tramp Oliy sud qarorini çetlab ötişning boşqa yölini topdi. Endi u 1974 yildagi Savdo töğrisidagi qonunga asoslanib amaldagi tariflarga qöşimça 10 foizlik global boj e’lon qildi. Xullas, avval aytganimizdek, göyoki huquq tizimi prezident vakolatlarini çeklaşi aytiladigan Amerika boşqaruvida ham fundamental muammolar borligi körinmoqda.
Qirolning ukasini uşlaşdi
Dunyoda qudratli oilalar köp, falonça oilaning falon milliard, hatto ba’zilarining falon trillion dollar puli bor, deyişadi. Lekin çinakamiga dunyodagi eng qudratli oila bankdagi pullari bilan maqtanmaydi. Menimça, dunyoda Angliyadagi Vindzorlar oilasidan qudratliroq oila bölmasa kerak. Axir bu oila bir asrdan ortiq vaqt davomida butun Britaniya siyosatini nazorat qiladi, rahbarlarni tanlaydi, tasdiqlaydi, kerak bölsa almaştiradi.
Va bu oilada ham barçasi risoladagidek emas: bir qarasa, bölajak qirolning xotini begona erkak bilan avariyada öladi, bir qarasa, oq tanli bölmagan aktrisaga uylangan şahzoda qirollik oilasidan çiqib ketadi. Va mana, yana bir mojaro: Epşteyn fayllarida nomi köp marta tilga olingan, pedofilning uyida juda noqulay holatdagi rasmlari tarqalgan sobiq şahzoda, hozirgi Britaniya qiroli Çarlz III ning ukasi Endryu politsiya tomonidan qölga olingan.
Unga mansab vakolatini suiiste’mol qiliş ayblovi qöyilgan. Politsiya qirolning ukasini qöyib yuborgan, lekin unga nisbatan tergov boşlangan. Sobiq şahzoda katta ehtimol aynan Epşteyn bilan yaqin bölgani sabab qölga olingan. Çunki qurbonlardan biri Endryu bilan aloqa qilgani haqida aytgan, pedofilning uyidan Endryuga oid rad qilib bölmas kadrlar çiqqan.
Putin köproq tuğiliş istamoqda
Rossiya prezidenti Putin mamlakat biznesi vakillaridan tuğilişni oşiriş tarğibotida faol iştirok etişni talab qildi. Uning aytişiça, biznes katta, köp bolali oilalarni rağbatlantirişi kerak. Putin bu gaplarni Strategik taşabbuslar agentligi yiğilişida aytdi. Ya’ni tuğilişni rağbatlantirişni amalda strategik vazifa sifatida körsatdi.
Putin bejizga bunaqa demayapti, Rossiyada oxirgi yillarda tuğiliş bilan boğliq muammo kuçaydi. 2024 yil oxirgi 25 yil içidagi eng past tuğiliş körsatkiçi qayd etilgan. Ötgan yil birinçi çoragida esa tuğiliş XVIII-XIX asr çegarasidan beri kuzatilmagan past darajaga tuşgan. Şundan keyin Rostat bu borada statistikani maxfiylaştirib qöydi.
Ma’lumot uçun, Rossiya 2022 yildan buyon qöşnisi Ukraina yerlarini egallaş uçun katta uruş olib bormoqda. Tuğilişda faol iştirok etişi kerak bölgan yuz minglab yoş erkaklar hozir frontda jang qilmoqda, yana yuz minglab erkaklar frontdan ölik yoki yarador bölib qaytgan.
Prezident Yol umrbod qamaldi
Janubiy Koreyaning mamlakatda harbiy holat e’lon qilgan sobiq prezidenti Yun Sok Yol esingizdami? Seul sudi uni umrbod qamoq jazosiga hukm qildi. Sobiq prezidentga isyonga rahbarlik qiliş ayblovi qöyilgan. Maxsus prokurorlar sobiq prezidentga nisbatan ölim jazosi söragandi, lekin sud umrbod qamoq jazosi bilan kifoyalandi. Janubiy Koreyada 1997 yildan buyon heç kim sud hukmi bilan qatl qilinmagan. Sud heç qanday asossiy harbiy holat e’lon qilib, harbiylarni köçaga çiqargan prezidentning harakatlarini isyon deb baholagan.
Prezident Yol 2024 yil dekabrda politsiya va harbiylarga parlament binosini örab olişni buyurgan, bu orqali deputatlar uning farmoniga qarşi ovoz berişiga yöl qöymaslikka uringandi. Prezident Yol öziga nisbatan ayblovni rad etgan.
Kubada vaziyat oğir
Bilasizmi, mamlakat joylaşuvi uning hayot tarzini belgilovçi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Masalan, dengizga çiqa oladigan davlatlar uçun mahsulot sotiş, import, eksport ança arzonga tuşadi, rivojlaniş uçun variantlar ham köp böladi. Lekin mamlakat ikki Amerika qit’asining örtasida, yuzlab davlat kemalari suzadigan ideal dengiz yölida joylaşib ham qaşşoq yaşaşi mumkin.
Şu kunlarda ana şunday ajoyib joylaşuvga ega, lekin yillar davomida qaşşoqlikda yaşab kelayotgan Kubada vaziyat yanada qiyinlaşgan. Tramp Maduroni olib qoçganidan keyin Venesuela Kubaga neft yetkazib berişni töxtatdi. Karakas Kubaning eng asosiy savdo hamkori edi.
Neft importi töxtagani Kubadagi energetik va iqtisodiy inqirozni kuçaytirdi. Yetmaganiga Tramp Kubaga yordam beradiganlarga tahdid qilmoqda. Şunga qaramay, Ispaniya va Meksika kabi davlatlar Kubaga yordam yuklari yubordi. Ispaniya BMT orqali Kubaga oziq-ovqat, tibbiy mahsulotlar yubordi. Oldinroq Meksika harbiy kemalar yordamida 800 tonnadan ortiq humanitar yordam yuborgandi.
Qölingizda dunyo xaritasi bölsa, Kubaning joylaşuvini köring va bunaqa lokatsiyada qanday qilib qaşşoq yaşaş mumkinligini aqlingizga siğdirişga harakat qiling. Ana şunaqa azizlar, siyosat bilan qorin töymaydigandek körinadi, lekin qanday siyosat yuritiş, ayniqsa töğri ittifoqçi tanlaş mamlakat hayotiga şubhasiz ta’sir qiladi.
Oçlik hamon global muammo
Bir qaraşda juda zamonaviy texnika asrida yaşayapmiz, davlatlar koinotni egallaş, texnologiyalar bobida bahslaşmoqda, Marsga birinçi çiqiş uçun poyga avjida. Lekin mana şu göyoki ultrazamonaviy asrimizda hamon oçlik millionlab odamlarni qiynaydigan muammo ekani qançalik ayançli.
Pew Research Center ma’lumotlariga köra, iqtisodiy qiyinçilik tobora jiddiy global muammoga aylanmoqda. Tadqiqotlar aholisi ziç mamlakatlarda birlamçi oziq-ovqat mahsulotlarini mustaqil sotib ololmaydiganlar soni köp ekanini körsatgan.
Masalan, Indoneziyada 82 million odam oziq-ovqat böyiça yordam oladi. Hukumat oziq-ovqat muammosi jiddiylaşib ketişining oldini oliş uçun turli xil subsidiyalar beradi, maktablarda ovqatlaniş böyiça dasturlarga e’tibor qaratadi. Har qança ğalati bölmasin, AQŞda ham 42 million odam bepul oziq-ovqat oliş dasturlaridan foydalanadi.
Afrika davlatlarida vaziyat ança jiddiy, qit’ada tobora köproq davlatlar ommaviy ovqat tarqatiş tizimiga ehtiyoj sezmoqda. Bepul ovqatlaniş dasturlariga ehtiyoj ortişiga inflatsiya, qurolli töqnaşuvlar, ijtimoiy tengsizlik kabi omillar sabab böladi.
Şu örinda har qança aççiq bölmasin, özimizda guvoh bölganim bir voqeani aytib bermoqçiman. Ramazon oyi boşlanganining ikkinçi kunida şahrimizdagi asosiy oziq-ovqat bozorida juda katta tirbandlik oldidan çiqdim. U yöldan köp ötaman, doim gavjum böladi, lekin bunaqa tirbandlik körmagandim. Tirbandlik oxirida qarasam, odamlar yölda töxtab, hatto maşina turargohlarida turib yegulik sotişmoqda... Bozor juda katta, içi doim savdogar-u xaridorlar bilan şundoğam töla, lekin Ramazon oyi boşlanişi bilan bozorga siğmagan sotuvçilar endi köçalarda yegulik sotişyapti. Ya’ni şu vaqtgaça ham öşa yeguliklar sotilgan, hozir ham istalgan dökondan topiş mumkin, lekin Ramazon oyida savdogarlar va yeguliklar bozorga siğmay köçalarga çiqib ketyapti.
Albatta, tökin-soçinlikka nima yetsin, bozorlarimiz töla bölsa yaxşi, lekin yöl böyi bir savolga javob topa olmadim: Ramazon oyida boşqa oylarga nisbatan kamroq yeyiş kerak emasmi? Ramazonni bayram qiliş deganda, menimça, bizda biroz boşqaça tuşunça paydo bölgan. Bayram avvalo yuraklarda, ruhiyatda bölgani ma’qul deb öylayman. Bozorda navbatda turib yegulik sotib oliş emas, umrimiz davomida qilgan gunohlarimiz keçirilişi asosiy bayram aslida.
Şaharlarda katta-katta töyxonalarda iftorlik qilişadi. Töyxonalar oldi iftorga borganlarning qimmatbaho maşinalari bilan töladi. Töğrisi, şundoğam qornini töqlay oladigan odamlarni nega iftorga çaqirişlarini heç qaçon tuşuna olmaganman. Azizlar, atrofimizda keçasi bolasiga nima yedirişni bilmaydigan, qozoniga göşt tuşgan kunni bayram deb biladigan oilalar köp.
Bunaqa oilalar hamma yerda topiladi, çunki Xudo hammani har xil yaratgan: kimnidir pul topişga usta qilib, kimnidir soddaroq. Bir narsa aniq, Xudo insonga köp rizq berdimi, öşa inson Xudo bergan rizqni muhtojlar bilan bölişişi kerak. Boylarni çaqirib ziyofat beriş şart emas deb öylayman, ular qornini özi töydirib oladi.
Sözimizni afsonaviy aktyor Çarli Çaplinning qizi Jyeraldinga yozgan xatidan iqtibos bilan yakunlamoqçiman. Çaplin 76 yoşida Parijdagi 21 yoşli qiziga pul yuboriş asnosida unga xat yozadi: «Xatga qöşib senga çek daftarça ham yuboryapman, qança xohlasang şunça işlat, qizim. Lekin ikki frank sarflaganda, uçinçi frank seniki emasligini unutma. U şunga muhtoj bölgan begona bir odamga tegişli. Bunday beçorani topiş qiyin emas, atrofga qara, ularni har qadamda uçratasan». Omon böling, azizlar. Haftalik dayjest körsatuvi bilan keyingi yakşanbagaça.
