Özbekistonda göşt yana qimmatlaşa boşladi. Bunga logistikadagi muammolar sababmi?
|22:17 / 24.03.20268 6408 min
Oxirgi haftada 1 kg mol göştining ulgurji minimal narxi 7 foizga kötarildi. Bu ta’minot zanjiridagi uzilişlar bilan boğliq bölişi mumkin. Xususan, Rossiyaning bir qator hududlarida qoramollar orasida xavfli infeksiya tarqaldi. Natijada Qozoğiston hukumati uşbu mamlakatdan tirik çorva, göşt mahsulotlari, şuningdek, issiqlik işlovi berilmagan ozuqa va yem qöşimçalarini olib kiriş hamda tranzit qilişni töxtatdi. Bundan taşqari, Kobul va rasmiy Islomobod örtasida yuzaga kelgan ziddiyat fonida Pokistondan Afğoniston orqali göşt kirib kelişida ham muammolar kuzatilayotgan bölişi mumkin.
Oxirgi yillarda Özbekistonda göşt va göşt mahsulotlari narxining qimmatlaşgani aholining kundalik xarajatlariga sezilarli ta’sir körsatyapti. Ayniqsa mol göşti bahosining tez-tez özgarişi nafaqat iste’molçilar, balki oziq-ovqat xavfsizligi, inflatsiya va agrar siyosat samaradorligi masalalarini ham kun tartibiga olib çiqadi.
Sönggi haftalarda narxlar yana beqarorlaşa boşlagan. Iqtisodiyot va moliya vazirligining qayd etişiça, 17mart kuni Eski Juva dehqon bozorida 1 kg mol göştining ulgurji minimal narxi 70 ming sömdan, maksimal narxi 105 ming sömdan sotilgan. 24 mart holatida esa minimal narxi 75 ming sömgaça, maksimal narxi 108 ming sömgaça qimmatlaşgan. Ya’ni bir hafta içida mol göştining ulgurji minimal bahosi 7 foizga, maksimal bahosi esa 2,8 foizga oşgan.
Rossiyada qoramollarning kasallanişi
Rossiyaning bir qator hududlarida, xususan, Sibirning Novosibirsk viloyati, Oltoy ölkasi va Şimoliy Kavkaz mintaqasida qoramollar örtasida xavfli quturiş va pasterellyoz infeksiyasi tarqaldi. Buning oqibatida mamlakatning özida kasallangan mollar ommaviy tarzda izolyatsiya qilinib, yöq qilinyapti. Ayrim hududlarda karantin joriy etilgan: sut va göşt sotiş taqiqlangan, kiriş-çiqiş çeklangan. Uşbu favqulodda vaziyat fonida Qozoğiston hukumati ham kasallik kirib kelişining oldini oliş uçun qat’iy çoralar köra boşladi. 2026 yil fevral oyidan boşlab bosqiçma-bosqiç joriy qilingan çeklovlar 19 martdan boşlab qat’iylaştirildi
Mavzuga oid
. Jumladan, Rossiyaning zararlangan hududlaridan tirik çorva, göşt mahsulotlari, şuningdek, issiqlik işlovi berilmagan ozuqa va yem qöşimçalarini olib kiriş hamda Qozoğiston hududi orqali tranzit qiliş vaqtinça töxtatildi. Asosiy yölning yopilişi esa butun Markaziy Osiyo logistikasini özgartirib yuboradi. Rossiyadan quruqlik orqali eksport qilinadigan xomaşyo, çorva va ozuqa oqimining töxtaşi mintaqadagi içki taklifni qisqartiradi. Bu esa göşt narxlariga bosim ötkazişni boşlagan bölişi mumkin.
Epizootik vaziyatning yomonlaşişi ortidan Qirğiziston ham qöşimça veterinariya-sanitariya çoralar joriy etdi. Mamlakatga çorva mollari olib kiriş ustidan nazorat kuçaytirilgan. Özbekiston hukumati ham bu borada qanaqadir çeklovlar qöllayotgani haqida aniq ma’lumot yöq.
Göşt yetiştiriş va import
Rasmiy ma’lumotlarga köra, 2025 yilda Özbekistonda tirik vaznda 2 mln 987 ming tonna göşt yetiştirilgan. Bu körsatkiç oldingi yilga nisbatan 1,5 foizga köp. Xususan, göşt yetiştiriş 2024 yilda 2 mln 942 ming tonnani (+3,9 foiz), 2023 yilda 2 mln 833 ming tonnani (+3,9 foiz), 2022 yilda esa 2 mln 726 ming tonnani (+3,4 foiz) taşkil etgan.
Şu bilan birga, yildan yilga import hajmi ham oşib boryapti. Bojxona qömitasi ma’lumotlariga köra, 2026 yilning yanvar-fevral oylarida Özbekistonga 156,9 mln dollarlik göşt va göşt mahsulotlari import qilingan. Şundan 120,9 mln dollarlik mahsulot (qariyb 25,8 ming tonna) qoramol göşti hissasiga töğri keladi. Bu 2025 yilning mos davriga nisbatan miqdor jihatdan 49 foizga, qiymat jihatdan esa 80,5 foizga oşgan. 1 kg import mol göştining örtaça bahosi 4,67 dollarni taşkil etgan. Taqqoslaş uçun, ötgan yilning dastlabki ikki oyida mazkur körsatkiç 3,94 dollarga teng bölgan.
Mart oyida göşt importining ösişi sekinlaşib, narxlar yanada oşgan bölişi mumkin. Bu yuqorida keltirilganidek, kasallik tarqalişi va transport koridori yopilişi sabab Rossiya va Belarusdan mahsulot yetkazib berişda uzilişlar kuzatilişi bilan boğliq. Bundan taşqari, Kobul va rasmiy Islomobod örtasida yuzaga kelgan ziddiyat fonida Pokistondan Afğoniston orqali göşt kirib kelişida ham muammolar kuzatilişi mumkin.
Statistika qömitasi rasmiy raqamlariga qaraydigan bölsak, suyakli mol göşti narxining oşişi oxirgi yillarda quyidagiça bölgan:
2017 yil – 35,9 foiz (umumiy inflatsiya – 14,4 foiz);
2018 yil – 26,9 foiz (umumiy inflatsiya – 14,3 foiz);
2019 yil – 26,6 foiz (umumiy inflatsiya – 15,2 foiz);
2020 yil – 21,1 foiz (umumiy inflatsiya – 11,1 foiz);
2021 yil – 10,4 foiz (umumiy inflatsiya – 9,98 foiz);
2022 yil – 9,8 foiz (umumiy inflatsiya – 12,3 foiz);
2023 yil – 9,3 foiz (umumiy inflatsiya – 8,8 foiz);
2024 yil – 13,3 foiz (umumiy inflatsiya – 9,8 foiz);
Oxirgi yillarda göşt narxining qimmatlaşişiga bir neçta omillar majmuasi ta’sir qilayotgan bölişi mumkin.
Birinçidan, çorva mollarini oziqlantiriş uçun ajratilgan yer maydonlari qoramollar soniga mutanosib emas. Oldin mavjud bölgan yaylovlar örni ekinzorga aylanişi bilan nomutanosiblik kengayib boryapti. Ya’ni fermer çorvaçilikni kengaytirişni istasa ham, buning uçun unda yetarli yer maydoni mavjud emas.
Yaylov çorvaçiligida göşt mahsulotlarini işlab çiqarişga qilinadigan xarajatlar qoramolçilikdagiga nisbatan ança kam bölib, mahsulot işlab çiqariş tannarxning pastligi tufayli göşt narxini muvozanatlovçi asosiy omil hisoblanadi. Iqlim özgarişi va suv tanqisligi sababli yaylovlarning qisqarişi tabiiy ravişda kuçayib boryapti. Şuningdek, buta va yarim buta ösimliklarini ötin va boşqa xöjalik ehtiyojlari uçun çopib oliş ham yaylovlar inqirozi va çöllaniş jarayonini tezlaştirgan.
Öz navbatida, yaylovlarning qisqarişi mavjud zaxiralardan köproq foydalanişni taqozo etadi. Buning oqibatida ösimliklarning normal ösib rivojlanişi va uruğ hosil qilişi, tuproqqa uruğlarning tökilişi kabi muhim tabiiy jarayonlar sekinlaşadi.
Ya’ni hozirgi narxlar oşişini barqarorlaştiriş, bozordagi taklifni oşiriş uçun birinçi navbatda mazkur köp yillik tizimli muammoni hal qiliş kerak böladi. Çöl yaylovlarining hajmi va hosildorligini oşirmay turib, ularda boqilayotgan çorva hayvonlari boş sonini köpaytirişning iloji yöq. Masalan, ayrim mamlakatlarda yaylovlar holatini yaxşilaş uçun har yili bir yillik ösimlik uruğlarini sepiş yölga qöyilgan.
Ikkinçidan, göştning katta qismi odamlar tomonidan xonadonlarda yetiştiriladi. Bunda qöşimça daromad oliş maqsadida yoş qoramol çorvadordan sotib olinadi va semirtirib sotiladi. Şrot va kunjara kabi mahsulotlar narxining tez özgaruvçanligi, yem-xaşak uçun yer maydonlarining yetarli emasligi, makkajöxori kabi ekinlarni ekişga qöyilgan norasmiy çeklovlar çorva uçun oziq-ovqat narxlarini qimmatlaştiryapti.
