Saudiya, BAA, Misr. Eron urushiga uch xil yondashuv

Biroq hozircha husiylar to‘liq miqyosda urushga qo‘shilgani yo‘q. Bu esa Eronning ehtiyotkor strategiyasini ko‘rsatadi: u qarama-qarshilik uzoq davom etishini hisobga olib, bu imkoniyatni “zaxira karta” sifatida saqlab qolmoqda. Donald Tramp iborasi bilan aytganda, Eron keyingi zarbalar uchun yana bir “kuziri”ni asrab turibdi.

Shu sababli, mintaqada “boshqariladigan xaos” strategiyasi ustun, ya’ni keskinlik mavjud, ammo u to‘liq nazoratdan chiqib ketmasligi kerak. Chunki vaziyatning izdan chiqishi Saudiya Arabistoni manfaatlariga mos kelmaydi.

BAAga kelsak, uning pozitsiyasi Saudiya Arabistoninikidan farq qiladi. Saudiya nisbatan mo‘’tadil va diplomatik yechim tarafdori bo‘lsa, Amirliklar ancha qat’iy pozitsiyani egallagan. Bu ayniqsa Abu Muso, Kichik Tonb va Katta Tonb orollari atrofidagi hududiy bahslar bilan bog‘liq. Amirliklar bunday tarixiy imkoniyat yana takrorlanmasligini hisobga olib, keskinroq siyosat yuritishga moyil.

Shunga qaramay, yakuniy muvozanatni belgilayotgan omillardan biri – Misr pozitsiyasidir. Misrning nisbatan bosiq va urushga qarshi yondashuvi Saudiya Arabistoni va Amirliklarni to‘g‘ridan to‘g‘ri qarama-qarshilikdan tiyib turmoqda. Chunki bu ikki davlatning harbiy salohiyati Misrnikidek emas. Misr tarixan Isroil, Buyuk Britaniya va Fransiya bilan urush tajribasiga ega. Saudiya Arabistoni va Amirliklar esa asosan Yamandagi harbiy operatsiyalar bilan cheklangan tajribaga ega.

Mintaqadagi vaziyat murakkab muvozanatga asoslangan, har bir tomon o‘z manfaatini himoya qilgan holda, keng ko‘lamli urushdan qochishga harakat qilmoqda.

Sanjarbek Rashidov: Bob al-Mandab bo‘g‘ozi tobora strategik ahamiyat kasb etib, hatto Ho‘rmuz bo‘g‘oziga o‘xshash ikkinchi global “qaynoq nuqta”ga aylanishi mumkin. Buning bir necha sabablari bor. Avvalo, bor-yo‘g‘i 26,5 kilometr kenglikdagi bu bo‘g‘oz harbiy jihatdan juda zaif hudud hisoblanadi, ya’ni Yaman husiylarining raketa tizimlari uning deyarli istalgan nuqtasiga bemalol yetib borishi mumkin.

Bugungi kunda Saudiya Arabistoni urushgacha bo‘lgan neft eksporti hajmini sezilarli darajada tiklashga erishdi. Bu qanday amalga oshirildi, degan savol tug‘iladi, ayniqsa Ho‘rmuz bo‘g‘ozi bilan bog‘liq xavflar mavjud bo‘lgan sharoitda. Aslida bu natija aynan Bob al-Mandab yo‘nalishidan foydalanish evaziga qo‘lga kiritildi.

Saudiya Arabistoni majburan eksport yo‘nalishlarini diversifikatsiya qildi: neft zaxiralari cho‘l hududlari orqali Qizil dengiz portlariga yo‘naltirildi va shu orqali eksport hajmi 70–80 foizgacha tiklandi. Ma’lumki, Saudiya Arabistoni dunyodagi eng yirik neft eksport qiluvchi davlatlardan biri. Agar hozir ikkala asosiy yo‘nalish – ham Ho‘rmuz bo‘g‘ozi, ham Bob al-Mandab bo‘g‘ozi bir vaqtning o‘zida blokadaga uchrasa, bu nafaqat Saudiya Arabistoni, balki butun jahon iqtisodiyoti uchun misli ko‘rilmagan zarba bo‘ladi.

Bunday holat Saudiyaning ichki siyosiy barqarorligiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki iqtisodiyot hanuz neft daromadlariga katta darajada bog‘liq. Shu bilan birga, Ko‘rfaz monarxiyalari aholisi yuqori turmush darajasiga o‘rganib qolgan. Ular keng ko‘lamli urushlarga tayyor emas va bunday ssenariyni istamaydi.

Eron esa, aksincha, uzoq yillardan beri sanksiyalar sharoitida yashab kelmoqda, doimiy tashqi bosimni his qilib kelgan va shu sababli harbiy-siyosiy safarbarlik darajasi yuqori davlat sifatida shakllangan.

Qiziq jihati shundaki, “Bob al-Mandab” nomi arab tilidan tarjima qilinganda “motam darvozasi” yoki “ko‘z yoshlar eshigi” degan ma’noni anglatadi. Agar Yaman husiylari Eron tomonidan to‘liq qo‘llab-quvvatlanib, Qizil dengiz orqali o‘tuvchi savdo yo‘llarini yopishga kirishsa yoki tanker va savdo kemalariga hujum qilsa, bu global miqyosda jiddiy iqtisodiy va siyosiy inqiroz – tom ma’noda “motam davri” boshlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.

***

Suhbatda Misrning Ko‘rfaz arab davlatlari va Isroil bilan munosabatlari hamda Eron urushi borasidagi pozitsiyasi haqida ham so‘z bordi. To‘liq suhbatni YouTubeʼdagi “Geosiyosat | Kun.uz” kanalida tomosha qilishingiz mumkin.