Ukrainaning qotil robotlari: jang maydoni endi avvalgidek emasmi?

Bugungi kunda inson kuchi jang maydonidagi eng hal qiluvchi omil bo‘lib qolmoqda. Urushlarda asosan robotlar qatnashadigan kelajak hali uzoqdek tuyuladi. Ammo Ukraina o‘zining texnologik yutuqlarini namoyish etish orqali G‘arbdagi hamkorlariga son jihatdan kam bo‘lgan armiyasi jangni davom ettira olishini ko‘rsatishga intilmoqda.

Xususan, Kiyev armiyada shaxsiy tarkib yetishmovchiligi bilan kurashmoqda va askarlar orasida katta yo‘qotishlarga yo‘l qo‘ymasdan o‘zini himoya qilish yo‘lini topgandek. New York Times nashri Ukraina qanday qilib janglarning ko‘proq qismini uchuvchisiz tizimlar va robotlarga topshirishga harakat qilayotgani haqida hikoya qildi.

O‘tgan haftadagi chiqishida Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy ham ular endilikda Rossiya pozitsiyalarini faqat avtomatlashtirilgan qurollar yordamida egallashi mumkinligini ta’kidlagandi.

Dronlardan robotlargacha

Dastlab Ukraina jang maydonida asosiy e’tiborni – front chizig‘i osmonini to‘ldirgan, har qanday harakatni kuzatib turadigan va hujum qiladigan kichik havo dronlariga qaratgandi. Bugunga kelib, ular uchuvchisiz tizimlarni nafaqat havoda, balki suv ostida va quruqlikda ham ishga solmoqda.

Yerusti robotlari ko‘pincha xavfli hududlarda yuk tashish va tibbiy evakuatsiya qilish uchun ishlatilsa-da, Ukraina ulardan hujumlar uyushtirishda ham borgan sari ko‘proq foydalanmoqda.

Ukraina mudofaa vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan oyda (mart oyida) armiya portlovchi moddalar, pulemyotlar yoki raketalar bilan jihozlangan uchuvchisiz yerusti apparatlari yordamida frontda 9000dan ortiq vazifalarini bajargan.

Taqqoslash uchun, 2025 yilning noyabr oyida bunday operatsiyalar soni 2900 tani tashkil etgan. Bir yil avval esa robotlar bilan operatsiyalar kamdan kam uchragan va faqat tajriba tariqasida bo‘lardi.

Yerusti vositalari kichik kvadrokopter dronlarga qaraganda sekinroq va sezilarliroq bo‘lib, bu ularni dushman hujumi oldida zaif qiladi. Ularning aksariyati batareyalari tugaguncha yoki aniqlanib yo‘q qilinguncha taxminan 24 soat xizmat qiladi. Kamdan kam hollarda askarlar hududni ushlab turish yoki batareyalarni almashtirish uchun yetib kelishlari kerak bo‘ladi.

Biroq yerusti robotlari havo dronlariga qaraganda ancha ko‘p miqdorda portlovchi moddalarni tashiy oladi. Ular o‘q otish yoki raketalarni uchirish uchun barqarorroq platforma vazifasini o‘taydi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, ukrain askarlariga ichki xarid sayti orqali o‘z qurollarini sotib olish imkonini beruvchi Ukraina harbiy dasturi yerusti robotlarining yetti xil modelini taqdim etmoqda.

Robotlar bilan Xarkov va Kupyanskdagi operatsiyalar

NYT nashri robotlarning Rossiya bilan urushdagi ikkita real operatsiyasi haqida ma’lumotlarni keltirib o‘tgan.

Birinchi, o‘tgan yili yozda sodir bo‘lgan. Uchinchi armiya korpusi ofitseri, leytenant Zinkevichning aytishicha, Xarkov viloyatidagi hujumdan avval Ukraina armiyasi rus kuchlari egallab turgan okopga bostirib kirishga urinib, askarlarini yo‘qotgan edi. Shundan so‘ng ukrainlar robotlarni ishga solgan.

Robotlar Ukraina sharqidagi vodiy bo‘ylab o‘tlar ustidan Rossiya pozitsiyasi sari harakatlanib, jangga kirdi. Bu kichik “yashil vagonchalar”larning har biri 30 kggacha portlovchi modda tashiydi.

Masofadan boshqariladigan robotlar dushmanga yaqinlashganda, havoga ko‘tarilgan dron yo‘lni tozalash uchun bomba tashlagan. Shundan so‘ng robotlardan biri ichkariga bostirib kirib, o‘zini portlatib yubordi. Qolganlari esa chekinib, pozitsiyani kuzatib turdi.

Shundan so‘ng okop ustida karton bo‘lagi paydo bo‘lib, rus askarlari «taslim bo‘lishini» e’lon qildi.

Garchi bu o‘tgan yilgi holat bo‘lsa ham, operatsion sir saqlanishi uchun harbiylar robotlashtirilgan hujum haqidagi ma’lumotni darhol e’lon qilmadi. Chunki bu muvaffaqiyat boshqa bo‘linmalarni ham shunga o‘xshash taktikani qo‘llashga undagandi.

Ikkinchi misol – Ukraina sharqidagi Kupyansk shahrida o‘tkazilgan operatsiya. Fevral oyi oxirida rus askarlari Kupyanskdagi maktabni egallab olishdi. Ular qalin devorli ushbu binodan o‘q-dorilarni saqlash va dron guruhi uchun boshpana sifatida foydalanishdi. Rossiya qo‘shinlari har bir derazaga to‘r o‘rnatib, Ukrainaning binoga portlovchi dron uchirishiga to‘sqinlik qildi.

Shundan so‘ng «Xartiya» korpusi binoga robotlashtirilgan vositalar bilan hujum qilishni rejalashtirdi. Leytenant Kopachning so‘zlariga ko‘ra, bitta robot yopiq joylarda samarali bo‘lgan termobarik jangovar kallakli raketalarni tashigan. Boshqalari esa katta portlovchi yuklarni tashigan, ulardan birining og‘irligi hatto 220 kgdan oshgan.

Dronlar va robotlar frontdan uzoqdagi xavfsiz shahardan turib boshqarilgan. «Operatsiya davomida robotlar maktab binosiga yetib borgach, raketali vosita o‘t ochib, rus qo‘shinlarini derazalardan uzoqlashishga majbur qildi. Shundan so‘ng boshqa ikki robot bino yaqiniga yoki ichiga kirib, o‘zini portlatib yubordi. Natijada ichkaridagi o‘q-dorilar to‘plami ham alanga oldi. Bino ichidagi kamida to‘qqiz nafar rus askari bilan birga qulab tushdi. Faqat bir kishi sudralib chiqdi, u ham robotlarga hamrohlik qilgan dron yordamida yo‘q qilindi», deydi operatsiyani boshqargan leytenant Kopach.

Frontda sinalgan robotlar eksportga

Ukraina prezidenti ofisi o‘tgan haftada e’lon qilgan videoda Zelenskiy o‘z mamlakatining avtomatlashtirilgan hujumlariga e’tibor qaratdi. U Ukraina tizimlarini chet elga sotishga yoki ularni mamlakat uchun zarur bo‘lgan qurollarga ayirboshlashga umid qilmoqda.

«Kelajak allaqachon front chizig‘ida va Ukraina uni barpo etmoqda», deydi u. Prezidentning ortida esa yerusti robotlari, havo dronlari va raketalar dramatik tarzda ko‘rsatib berilgan. Video Zelenskiyning yevropalik yetakchilar bilan uchrashuvlari arafasida e’lon qilindi.

Ukraina harbiy yordam davomiy bo‘lishini istaydi. Shu bilan birga, hukumat o‘zining shunchaki xayriya yordamiga muhtoj mamlakat emas, balki boshqa davlatlarga mudofaasini kuchaytirishga yordam bera oladigan qimmatli ittifoqchi ekanini ko‘rsatishga intilmoqda.

Kiyev boshqa davlatlar bilan xavfsizlik sohasida hamkorlikni yo‘lga qo‘yishga yordam beradigan mahalliy mudofaa sanoatini rivojlantirishni istaydi.

«Odamlardan ko‘ra temirni jangga tashlagan ma’qul. Inson hayoti qadrli, robotlardan esa qon oqmaydi», deydi o‘tgan yilgi robotlar hujumiga qo‘mondonlik qilgan Uchinchi armiya korpusi kichik leytenanti Mikola Zinkevich.

«Sizda eng yuqori darajadagi radar, ma’lumotlarni jamlovchi tizim yoki hatto Ukrainada jangovar sinovdan o‘tgan eng ilg‘or dronlar bo‘lsa ham, asosiy omil ularning taktik jihatdan qanday qo‘llanishidir», deydi Ukraina Mudofaa sanoati kengashi ijrochi direktori Igor Fedirko. Uning qo‘shimcha qilishicha, Ukraina aynan uchuvchisiz tizimlarning ana shunday taktik qo‘llanishini taklif qila oladi.

Ukraina harbiy rahbariyatiga ko‘ra, hujumlarda dronlar yoki robotlardan foydalanish – o‘ta zamonaviy texnologiyalardan ko‘ra ko‘proq mavjud tizimlarni moslashtirish ko‘nikmasiga bog‘liq.