Yaqin Sharqdagi xavfsizlik muammolari yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Saudiya Arabistoni ilgari surayotgan o‘zaro hujum qilmaslik pakti Eronni ham qamrab oladi. Loyiha Tehronning manfaatlariga javob berishi mumkin, lekin AQShning mintaqadagi harbiy bazalari va Isroilning siyosati bu tashabbusning to‘liq amalga oshishini so‘roq ostida qoldiradi.
— Saudiya tashabbus qilayotgan Yaqin Sharq davlatlarining o‘zaro hujum qilmaslik paktiga mintaqaning qaysi davlatlari qo‘shilmasligi mumkin?
Kamoliddin Rabbimov: AQSh–Eron urushi mintaqadagi kuchlar muvozanati va siyosiy tizimlar haqidagi tasavvurlarni jiddiy o‘zgartirdi. Ungacha shakllangan qarashlarga ko‘ra, Eron juda zaif davlat sifatida talqin qilinar edi. Ichki ijtimoiy noroziliklar kuchaygani sababli tashqi bosim bo‘lsa, mamlakat siyosiy tizimi “qog‘ozdan qurilgan uy” kabi tez qulaydi, degan fikr mavjud edi. Ammo voqealar bunday ssenariy asosida rivojlanmadi.
Endi Saudiya Arabistoni shuni anglamoqdaki, Eron mintaqada uzoq muddat va ta’siri saqlanib qoladigan asosiy omillardan biridir. Ya’ni Eron ko‘pchilik o‘ylagandek mo‘rt va beqaror davlat emasligi namoyon bo‘ldi.
Shu sababli Riyod yangi mintaqaviy xavfsizlik tizimini shakllantirish zarurligini ilgari surmoqda. Bu tizim Eronni muhim geosiyosiy omil sifatida hisobga olishi, shuningdek, AQSh va Isroilga haddan tashqari bog‘liqlikni kamaytirishga qaratilishi kerakligi ta’kidlanmoqda.
Bu tashabbus ma’lum ma’noda sovuq urush davridagi Helsinki kelishuvlarini eslatadi. 1975 yilda imzolangan ushbu kelishuv Sovet Ittifoqi va Yevropa davlatlari o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri harbiy to‘qnashuvning oldini olishga xizmat qilgan edi. Tomonlar o‘zaro aloqa kanallari, muzokara mexanizmlari va ishonchni mustahkamlovchi vositalarni yaratishga kelishib olgan. Asosiy maqsad – urush xavfini kamaytirish va nizolarni diplomatik yo‘l bilan boshqarish edi.
Bugungi kunda Saudiya Arabistoni ham shunga o‘xshash modelni taklif qilmoqda. Riyodning pozitsiyasiga ko‘ra, Saudiya hududidan Eronga qarshi hujum uyushtirilmasligi kerak, Eron esa o‘z navbatida Saudiya Arabistoniga tahdid solmasligi lozim. Shu asosda o‘zaro hujum qilmaslik pakti g‘oyasi ilgari surilmoqda. Hozircha bu loyiha amaliy bosqichga o‘tmagan, ammo mintaqadagi musulmon davlatlari o‘rtasidagi koordinatsiyani kuchaytirishga qaratilgan siyosiy tashabbus sifatida ko‘rilmoqda.
Mazkur kelishuvga Qatar, Bahrayn va Ummon kabi davlatlar qiziqish bildirishi mumkin. Biroq Birlashgan Arab Amirliklarining hozircha ehtiyotkor pozitsiyada qolayotgani kuzatilmoqda. Chunki so‘nggi urush fonida Abu-Dabi xavfsizlik masalalarida AQSh va Isroil bilan hamkorlikni kuchaytirishga moyillik ko‘rsatdi.
