Sovetlardan qolgan “yodgorlik” – Kubadagi AES nega bitmay qolgandi?

Bir paytlar “Ozodlik oroli” deb ta’rif berilgan va maqtalgan Kubada bugun vaziyat tahlikali. AQSh Karib havzasida joylashgan bu orol-davlatdagi kommunistik tuzumni ag‘darish payida bo‘lyapti. O‘z davrida shov-shuvli tarzda sotsializm yo‘lidan ketgan Kubada sovetlar AES qurilishini boshlagandi. Biroq ishlar chala qoladi va bugun bitmay qolgan obektlar o‘sha davrdan yodgorlik sifatida qad rostlab turibdi. Xo‘sh, Kubadagi AES qurilishi nega bitmay qolgandi?

Bugun Kuba energiya inqirozini boshidan o‘tkazayotgan dunyodagi kam sonli davlatlarning biri hisoblanadi. Orol-davlatdagi energiya inqiroziga AQShning 2026 yil 2 yanvardan 3 yanvarga o‘tar kechasi Venesuelada o‘tkazgan maxsus amaliyoti sabab bo‘ldi deyish mumkin.

O‘shanda AQSh harbiylari Venesuela poytaxtidagi saroyda bo‘lgan mamlakat prezidenti Nikolas Maduroni qo‘lga olib, uni rafiqasi bilan birga AQShga olib ketishadi.

Venesuelada hokimiyat vitse-prezident Delsi Rodrigezga o‘tadi va u AQSh bilan hamkorlik qilishga rozi bo‘ladi. Shundan so‘ng AQSh tomoni talabi bilan Venesuela Kubaga neft bermay qo‘ydi.

Kubada elektr energiya asosan issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi va ularning asosiy yoqilg‘isi neft qoldig‘i bo‘lgan mazut hisoblanadi. Venesuela neft bermay qo‘ygach, orolda energiya inqirozi yuzaga keldi.

Kuba tarixiga nazar tashlansa, bu davlatda qazilma boyliklar juda kamligini va u azaldan chetdan keladigan energoresurslarga bog‘lanib qolganini ko‘rish mumkin.

Bir paytlar Kubani iqtisodiy va siyosiy tomondan qo‘llagan SSSR orol-davlatdagi energiya taqchilligi muammosini hal qilish uchun AES qurilishini boshlaydi. Ammo ishlar oxiriga yetmaydi.

AQSh Kubada AES qurmoqchi bo‘lganmi?

1950-yillarda Kubani AQSh bilan do‘stona aloqalar o‘rnatgan Fulxensio Batista boshqarardi. 1950-yillarning ikkinchi yarmida AQShda birinchi AES qurilishi start oladi.

Ko‘p o‘tmay amerikaliklar Kubada ham AES qurishga qiziqa boshlaydi. Jumladan, 1956 yilda AQSh va Kuba o‘rtasida Atom energiyasidan fuqarolik maqsadlarida foydalanish bo‘yicha hamkorlik bitimi imzolanadi.

Biroq 1959 yilda Kubada davlat to‘ntarishi amalga oshiriladi va Batista ag‘darib tashlanadi. Hokimiyat tepasiga Fidel Kastro boshchiligidagi kommunistik tuzum tarafdorlari keladi.

Shundan so‘ng AQSh va Kuba o‘rtasidagi hamkorlik barham topadi. Hatto 1961 yilda AQSh Havanadan o‘z elchilarini olib chiqib ketadi va diplomatik aloqalar ham uziladi.

Ma’lumot uchun, AQSh va Kuba o‘rtasidagi diplomatik aloqalar oradan 54 yil o‘tib, 2015 yilda qayta tiklanadi.

Kubada kommunistik tuzum o‘rnatilgach, orol-davlat endi SSSR bilan yaqin hamkorga aylanadi va sovetlar u yerga arzon neft yetkazib bera boshlaydi. Ya’ni Kuba energoresurslar bo‘yicha SSSRga qaram bo‘lib qoladi.

Kubada AES qurilishi boshlanishi

1975 yilda SSSR va Kuba o‘rtasida Atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish bo‘yicha shartnoma imzolanadi. 1976 yilda esa ikki davlat o‘rtasida Kubada quvvati 440 megavatt bo‘lgan ikkita atom reaktorini qurish bo‘yicha shartnoma imzolanadi.

Sovetlar avvaliga Kubada to‘rtta reaktor qurmoqchi bo‘lishadi. Biroq keyinroq reja o‘zgaradi va orolda ikkita reaktor qurishga qaror qilinadi. Ikkita reaktorli AES bitganda Kuba energiya ehtiyojining 20 foizini qondirardi.

Balki o‘shanda sovetlar Kubadan to‘rtta reaktorning pulini undirish qiyin bo‘lishini hisobga olgandir. Yoki to‘rtta reaktorni qurish juda uzoq muddat talab qilinishi rejalarni o‘zgartirgandir.

AESni qurish uchun Kuba janubiy markazida joylashgan Siyenfuenos provinsiyasidagi Xuragua qishlog‘i tanlanadi. Garchi shartnoma 1976 yilda imzolangan bo‘lsa-da, AESni qurish ishlari oradan qariyb 8 yil o‘tgach, 1983 yilda boshlanadi. Sovet mutaxassislari ungacha Xuragua qishlog‘i yonida AES ishchilari uchun shaharcha tiklaydi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, AES qurilishida bir vaqtning o‘zida 2 mingdan ortiq mutaxassis ishlagan. Ular orasida sovetlar Bolgariya va Germaniya demokratik respublikasidan olib borgan ishchilar ham bo‘lgan.

AES qurilishi uchun ishlatilgan barcha qurilish materiallari SSSRdan tashiladi. Kuba tomonidan qurilishga mas’ul sifatida mamlakatdagi taniqli fizik olim Dias-Balarta tayinlanadi.

O‘sha paytda birinchi reaktor 1990-yillar boshlarida ishga tushirilishi belgilangandi. Biroq sovet davlati parchalanib ketgach, Kubadagi AES qurilishi to‘xtab qoladi.

Rossiyaning Kubadagi AESni davom ettirishdan bosh tortishi

1991 yil avgustda SSSR parchalanib ketadi, Kubadagi AES qurilishida ishlab turgan sovet ishchilari, muhandislari va boshqalar ortga qaytadi.

O‘sha paytda AES rektorining biri bitish arafasida, ikkinchisida ishlarning 50 foizdan ortig‘i bajarilgandi. Birinchi reaktorga turli uskunalar o‘rnatilsa, u ishlashi ham mumkin edi.

Rossiya kommunistik tuzumdan voz kechib, bozor munosabatlariga asoslangan boshqaruvga o‘tadi. Shuningdek, boshqa sobiq ittifoqdosh respublikalar bilan iqtisodiy aloqalar uzilib qolishi oqibatida Rossiyada iqtisodiy inqiroz boshlanadi.

Ana shunday sharoitda Rossiya Kubaga AES qurilishida yordam bera olmasligini aytadi va boshqa hamkor izlashi lozimligini ma’lum qiladi.

Shundan so‘ng Kuba Rossiya tomoni maslahati ortidan energetik loyihalar bilan dunyoga tanilgan “Simens” va “Shkoda” kabi kompaniyalarga taklif bilan chiqadi.

Kubaliklar bu ikki kompaniyaga murojaat qilishining sabablari bor edi. “Shkoda” Chexiyaniki edi va Kuba bu davlat bilan sotsialistik lagerda birga bo‘lgan, do‘stona aloqalarga ega edi.

“Simens” kompaniyasi esa SSSR bilan ancha yillar hamkorlik qilgan va sovetlar tomonidan 1970-yillarda Finlandiyada qurilgan AESga turli uskunalar yetkazib bergandi.

1992 yilda “Simens” vakillari Kubaga borib, AESni ko‘zdan kechiradi va uning bitgan rektoriga uskunalar o‘rnatib berishga rozi bo‘ladi. Biroq tomonlar to‘lov masalasida kelisha olmaydi.

“Simens” o‘z xizmatini 21 mln dollarga baholaydi. Biroq bu pulni na muzokara jarayonida kafil bo‘lgan Rossiya, na Kuba to‘lab berolmaydi. Shu tariqa “Simens” loyihani tark etadi.

1992 yil sentabrda Kuba rahbari Fidel Kastro AES qurilishi to‘xtatilganini e’lon qiladi. O‘shanda u ikkita reaktorni ishga tushirish uchun 1,1 mlrd dollar kerak bo‘lishini, biroq bunday miqdordagi pul Kubada yo‘qligini, Rossiya esa qarz berib tura olmasligini aytadi.

Rossiyaning Kubadagi AESga qiziqishlari

1995 yilda Rossiya atom energetikasi vazirligi Kubadagi AES qurilishi 1998 yilda qayta boshlanishi haqida e’lon qiladi. Bu safar ruslar oroldagi AES bitishiga “Simens”, Ansaldo” va Fransiya energetika kompaniyasi moliyaviy yordam berishini aytadi.

Biroq yuqorida nomlari keltirilgan kompaniyalar Rossiya atom energetikasi vazirligi tomonidan tarqatilgan xabarda asos yo‘qligini aytib chiqadi.

O‘sha paytda AESni to‘liq ishga tushirish uchun kamida 750 mln dollar kerak bo‘lardi. 1997 yilda Fidel Kastro AES qurilishi to‘xtatilganini va Kuba bu mavzuga qaytmasligini ta’kidlaydi.

2000 yil dekabrda Rossiya prezidenti Vladimir Putin Kubaga tashrif buyuradi va AES qurilishini tugatish uchun Rossiya 800 mln dollar qarz berishi mumkinligini aytadi. Biroq Fidel Kastro buni rad etadi.

O‘shanda Havanada o‘tgan muzokaralarda Putin Kubadan sovet davrida berilgan qarzlarni qaytarish masalasini ham ko‘taradi. Ayrimlar Putin o‘sha pullarni Kubadan tezroq undirish uchun AES qurilishiga 800 mln beramiz deb yolg‘on va’da bergan deyishadi.

Bu gapda ham jon bor, Kuba sovet davrida berilgan qarzlarni qaytarishdan bosh tortgach, Rossiya Putin tomonidan orol-davlatga va’da qilingan 800 mln dollarni bermadi.

Kubadagi “atomshaharcha” va AESning hozirgi holati

Teparoqda sovetlar Kubada AES qurilishi arafasida oldin shaharcha barpo etgani haqida aytib o‘tgandik. Bu shaharchada ko‘plab 5 va 7 qavatli uylardan tashqari, rus tiliga ixtisoslashgan maktab, bog‘cha, magazin va sport maydonchalari ham quriladi.

SSSRdan Kubaga borib ishlagan aksariyat sovet mutaxassislari u yerda bir necha yil oilasi bilan yashaydi. Ularning bolalari bog‘chaga va maktabga qatnaydi.

SSSR parchalanib, sovet mutaxassislari ortga qaytgach, bo‘shab qolgan uylarga kubaliklar ko‘chib kiradi. Hozirgi paytda shaharchada hayot davom etmoqda.

Endi AESga kelsak, ikkita reaktor bir muddat sovetlar qanday qurib ketgan bo‘lsa, o‘sha ahvolda saqlanib turadi. Keyin qarovsiz qoladi.

2004 yilda AESdagi asosiy trubina demontaj qilinadi va Kubadagi IESlarning biridagi ishdan chiqqan trubina o‘rniga olib borib o‘rnatiladi.

So‘nggi yillarda Kubadagi AESga xalqaro atom energetikasi agentligi vakillari tashrif buyurib, tashlandiq holatdagi obektning atrof-muhitga ta’sirini o‘rganmoqda, vaziyatni nazorat qilmoqda.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, AES qurilishi – bu oson ish emas. Atom reaktorlarini barpo etish juda katta mablag‘ talab qiladi, qurilish ishlari uzoq muddat davom etadi.

Kubadagi AESga kelsak, chala qolgan qurilishning taqdiri kelajakda nima bo‘lishini aniq aytish qiyin. Biroq taxmin qilish mumkin, ular hech qachon bitmasa kerak. Chunki yarim xaroba holga tushgan obektni tiklashdan ko‘ra yangisini qurgan osonroq.