“Malayziya yordamga tayyor” – elchi islomiy moliyani joriy qilish haqida

Malayziya – islomiy moliya bo‘yicha peshqadam mamlakatlardan biri. Bu yerda mazkur tizim allaqachon oddiy banking chegarasidan chiqib, milliy moliya modelining bir qismiga aylanib bo‘lgan – sug‘urtadan tortib, sukuk bozorigacha. Kun.uz Malayziyaning O‘zbekistondagi favqulodda va muxtor elchisi Ilham Tuah Illiasni savolga tutdi.

- O‘zbekistonda islomiy bankingni joriy qilish bo‘yicha birinchi qadam tashlandi. O‘zbekistonning moliyaviy tizimi, investitsion muhitga bu qanday ta’sir qiladi sizningcha?

- O‘zbekistonda Prezident farmoni bilan islomiy bankchilik sohasida tashlanayotgan qadamlar O‘zbekiston uchun juda muhim ahamiyatga ega. Bu shunday bir muhit yaratadiki, islomiy bankchilik tajribasiga ega bo‘lgan boshqa mamlakatlar O‘zbekiston bilan o‘z tajribasini o‘rtoqlashishi va O‘zbekistonda islomiy moliya tizimini shakllantirishga ko‘mak berishi mumkin bo‘ladi.

- Bizning auditoriyamizga tajribalaringiz haqida biroz gapirib bering. Qanday bo‘lgan bu Malayziyada, qanday kechgan?

- Malayziyada islomiy bankchilikni joriy etish jarayoni qariyb 30 yil avval, o‘sha davrdagi hukumat tashabbusi bilan amalga oshirilgan. Chunki mamlakatning rasmiy dini Islom bo‘lgani holda, Malayziyada islomiy bank tizimi mavjud emasligi muhim masala sifatida ko‘rilgan. Shuning uchun o‘sha paytdagi hukumat siyosiy irodasini namoyon qilib, mustaqillikdan keyin shakllangan an’anaviy bank tizimiga qo‘shimcha ravishda, Malayziya musulmonlari uchun islomiy bankchilikni alohida moliyaviy alternativa sifatida o‘rganish va joriy etishga qaror qilgan. Ayni paytda, bu tizim faqat musulmonlar uchun emas, balki Malayziyadagi nomusulmon aholi uchun ham foydali bo‘lib, ularga ham islom banklarida hisob ochish imkoniyatini bergan.

- Sizlarning tajribangizdan kelib chiqadigan bo‘lsak, biz nimalarga e’tibor qilishimiz kerak? Qanday qilsak, kechayotgan jarayonlar samarali bo‘ladi, barakali bo‘ladi?

- Avvalo, shunday samarali tizim yaratish kerakki, unda O‘zbekistondagi davlat idoralari, huquqshunoslar, tartibga soluvchi organlar, qaror qabul qiluvchilar va bank muassasalari o‘zaro hamjihatlikda ishlasin. Bu esa tizimning uzoq muddatli va barqaror ishlashini ta’minlaydi. Malayziya esa O‘zbekistonda islomiy bankchilikni joriy etish jarayonida amaliy tavsiyalar berishga tayyor.

- Malayziya elchixonasi nimalarni reja qilyapti O‘zbekiston-Malayziya aloqalaridagi islomiy moliya faktorini rivojlantirish uchun?

- Bu juda yaxshi savol. Aslida, bu yilning o‘zidayoq Malayziya va O‘zbekiston moliya muassasalari o‘rtasida amaliy hamkorlik boshlangan. Masalan, o‘tgan yili Malayziya Markaziy bankiga aloqador ta’lim muassasasi bo‘lgan INCEIF mahalliy tashkilotchilar, xususan mahalliy “Al Muamalat Konsalting” tashkiloti bilan hamkorlikda Toshkentdagi Hyatt Regency mehmonxonasida tadbir o‘tkazdi. U yerda Islomiy moliya shariat bilimlari va islomiy bankchilikka bag‘ishlangan konferensiya bo‘lib o‘tdi. Unda Malayziyadan va dunyoning boshqa hududlaridan kelgan nufuzli ekspertlar, mutaxassislar Toshkentda ma’ruzalar qilib, islomiy bankchilik masalalarini muhokama qildilar. Bu esa allaqachon O‘zbekiston va umuman Markaziy Osiyoda aholining bu sohadagi xabardorligini oshirishga xizmat qilmoqda.

Shuningdek, menga aytishlaricha, joriy yilning oktabr oyida Samarqand shahrida World Waqf Forum o‘tkazilishi rejalashtirilmoqda, inshaalloh. Bu haqda menga World Zakat Forum Bosh kotibi ma’lum qildi. Demak, bu kabi tashabbuslar orqali Malayziya Elchixonasi bilim va tajribani olib kelish, shuningdek, O‘zbekiston aholisi o‘rtasida islomiy moliya bo‘yicha xabardorlikni oshirishda muhim ko‘prik vazifasini bajarmoqda.

- Malayziya banklari, investorlari O‘zbekistonda faol bo‘lishi uchun nimalar qilishimiz kerak biz bu tomonda?

- Xo‘sh, e’tibor berish kerak bo‘lgan muhim jihatlardan biri shuki, bir vaqtlar O‘zbekistonda Maybank faoliyat yuritgan. Albatta, o‘sha paytda muayyan qiyinchiliklar bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Ammo bugungi kunda mamlakat ancha rivojlangan va ehtimol, kelajakda Maybank yana qaytib kelishi, shuningdek, Malayziyaning boshqa banklari ham O‘zbekiston bozoriga kirib kelishi mumkin.

Bu borada ular uchun eng muhim masalalardan biri — aniq va tushunarli tartib-qoidalarning mavjud bo‘lishi, huquqiy himoya kafolatlanishi va olingan foydani erkin olib chiqish imkoniyatidir. Shuning uchun O‘zbekiston Moliya vazirligi Maybank’ning avvalgi tajribasini ham, kelajakda kirib kelishi mumkin bo‘lgan Malayziya banklari uchun sharoitlarni ham chuqur o‘rganib chiqishi kerak.

Bu juda muhim, chunki bu nafaqat bank sohasini, balki O‘zbekiston va Malayziya o‘rtasidagi savdo, ta’lim, moliya tizimi, halol ekotizim va ziyorat turizmi kabi yo‘nalishlarni ham yanada rivojlantirishga xizmat qiladi. Ya’ni, islomiy bankchilik tizimini to‘g‘ri joriy etish ko‘plab sohalarda ijobiy natija berishi mumkin.

- O‘zbekistonga qiziqayotgan malay tadbirkorlaridan kimnidir o‘zingiz taniysizmi?

- Ha, albatta, bu yerga ko‘plab tadbirkorlar kelmoqda. Asosiy masalalardan biri esa — shu yerning o‘zida munosib va ishonchli hamkor topish. Gap shundaki, Malayziyada biznes qonunchiligi bir tizim asosida shakllangan bo‘lsa, O‘zbekistonda huquqiy tizim boshqa tarixiy asosda rivojlangan. Shu bois, biznes muhiti, ish yuritish uslubi va ayrim etik yondashuvlarda farqlar bo‘lishi tabiiy. Lekin men ishonamanki, O‘zbekiston bu kabi muammolarni tez yengib o‘ta oladigan mamlakat. Ayniqsa, yoshlar ulushi yuqori bo‘lgani kelajakda ikki mamlakat o‘rtasidagi savdo va iqtisodiy hamkorlikni yanada kuchaytirishga xizmat qiladi.

Aslida, Malayziya tomonidan qiziqish allaqachon bor. Masalan, ayrim biznes guruhlar Amirsoy yaqinida golf maydoni va savdo markazi qurish imkoniyatlarini o‘rganmoqda. Shuningdek, Qashqadaryoda gidroenergetika loyihalariga ham qiziqish bildirilmoqda. Umuman, deyarli har oy Malayziyadan biznes vakillari kelib, bozorni o‘rganyapti. Bu yerda eng muhim masala — ular uchun to‘g‘ri hamkorni topish. Ayrim holatlarda memorandumlar imzolanadi, ammo shundan keyin muloqot yoki amaliy harakatlar biroz sustlashib qoladi. Sababi nimada ekanini aniq bilmaymiz, lekin shunga qaramay, ular kelish, izlanish va imkoniyatlarni o‘rganishda davom etmoqda.

Yaqinda menga yana bir qiziq taklif bo‘yicha murojaat bo‘ldi. Bir malayziyalik investor – xitoy millatidagi tadbirkor mikro-moliyalashtirish g‘oyasini ilgari surmoqda. Uning fikriga ko‘ra, Beeline, Ucell va boshqa telekom kompaniyalar bilan hamkorlik qilish mumkin. Ya’ni telefon xizmatlari bo‘yicha oylik to‘lovlarni intizom bilan amalga oshiradigan mijozlarga kichik biznesini qo‘llab-quvvatlash uchun taxminan 1000 AQSh dollari miqdorida moliyalashtirish berish, so‘ng uni bo‘lib-bo‘lib qaytarish mexanizmini joriy etish mumkin. Menimcha, bu g‘oya O‘zbekistonda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash maqsadiga juda mos keladi. Ayniqsa, o‘tgan yili Prezident Shavkat Mirziyoyev va Malayziya Bosh vaziri o‘rinbosari Fadillah Yusof o‘rtasida kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash mavzusi ham muhokama qilingan edi. Shu nuqtai nazardan, bunday kichik hajmli moliyalashtirishlar tadbirkorlik rivojiga jiddiy turtki berishi mumkin. Shuning uchun men u insonning O‘zbekistonga kelib, mahalliy telekommunikatsiya kompaniyalari bilan muloqotni boshlashini umid bilan kutmoqdaman.

Albatta, bu yo‘nalishda bitimlar, o‘quv dasturlari, maslahat va ekspert ko‘magi, sukuk chiqarish imkoniyatlarini o‘rganish, shuningdek, moliyaviy organlar o‘rtasidagi institutsional hamkorlikni kuchaytirish kabi yo‘nalishlarda hamkorlik bo‘ladi. Bu kabi hamkorliklar natijasida moliyaviy xizmatlar sohasida qo‘shma tashabbuslar paydo bo‘lishi, halol ekotizim va ziyorat turizmi sohalarida hamkorlik kengayishi mumkin. Shu bilan birga, Islomiy moliyaga muvofiq moliyalashtirish vositalari orqali savdo va investitsiya oqimlari ham yanada ortishi kutilmoqda.

Men Surxondaryo viloyatida, xususan Termiz shahrida bo‘lganman. U yerda Afg‘on-O‘zbek erkin savdo zonasini ko‘rdim. Afg‘oniston ham musulmon mamlakat bo‘lib, ular islomiy qoidalarga qat’iy yondashadi. Shu nuqtai nazardan, ular bilan iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishning samarali yo‘llaridan biri — erkin savdo hududida islomiy bankchilik mexanizmlaridan foydalanishdir. Menimcha, O‘zbekiston bu orqali qo‘shni Afg‘onistonda barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashga ham katta hissa qo‘sha oladi. Bu masala Malayziya va O‘zbekiston o‘rtasida, xususan Bosh vazir tashrifi chog‘ida ham muhokama qilingan.

Shundan keyin, agar O‘zbekistonda islomiy bankchilikning poydevori mustahkamlansa, bu jarayon butun Markaziy Osiyoga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, men Tojikiston va Qirg‘izistonda ham elchi sifatida akkreditatsiya qilinganman. Shu orqali bu yo‘nalishdagi tajriba va hamkorlik qo‘shni davlatlarga ham kengayishi mumkin. Keyinchalik Turkmaniston va Qozog‘istondagi hamkasb elchilarimiz bilan ham bog‘lanib, mintaqada islomiy bankchilik uchun yanada mustahkam asos yaratish mumkin bo‘ladi.

Bundan tashqari, bu jarayon ASEAN, ya’ni Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari uyushmasi mintaqasi bilan ham bog‘lanadi. Xususan, Bruney, Singapur, Indoneziya, Kambodja va Vetnam kabi davlatlar bilan aloqalarni kuchaytirish imkoni paydo bo‘ladi. Bu davlatlarning ayrimlarida ham musulmon aholi mavjud va bu holat islomiy moliya sohasidagi hamkorlikni yanada kengaytirishga xizmat qilishi mumkin.

Bu esa mamlakatlarimiz o‘rtasida, xususan musulmon aholi o‘rtasida do‘stlik va o‘zaro aloqalarni yanada mustahkamlaydi. Yana bir muhim jihatni unutmaslik kerak: Malayziya ham, O‘zbekiston ham bir qator xalqaro platformalarda ishtirok etib kelmoqda. Shu bois, bu orqali yanada kengroq xalqaro hamkorlik tarmog‘ini shakllantirish imkoni paydo bo‘ladi.

Masalan, Janubiy Afrika, Keniya va Afrikaning boshqa hududlarida ham musulmon aholilar mavjud. Demak, bu yo‘nalishda Afrika mintaqasi bilan ham aloqalarni kuchaytirish imkoni bor. Shuningdek, Yevroosiyo, Xitoy bilan bog‘liq mintaqaviy tuzilmalar va boshqa ko‘p tomonlama maydonlar orqali ham yangi bog‘lanishlar yaratish mumkin. Bu yerda eng muhimi — islomiy bankchilikni to‘g‘ri tushuntirish, uni savdo va iqtisodiy hamkorlikni yengillashtiradigan amaliy moliyaviy vosita sifatida ko‘rsatishdir.

Shu tariqa, Shanxay hamkorlik maydoni, ASEAN, BRICS kabi platformalar doirasida o‘zaro aloqalar, moliyaviy hamkorlik va investitsiya imkoniyatlarini kengaytirish mumkin bo‘ladi.

Shuning uchun masalaga kengroq qarash kerak. Albatta, bugungi kunda Batik Air va AirAsia kabi Malayziya aviakompaniyalari Kuala-Lumpurdan Toshkentga to‘g‘ridan-to‘g‘ri parvozlarni amalga oshirmoqda. Shuningdek, Uzbekistan Airways ham bu yo‘nalishda xizmat ko‘rsatyapti. Bu esa kelajakda yanada katta imkoniyatlarni ochib beradi.

Shu munosabat bilan men Prezidentingizga, Oliy Majlisga va O‘zbekiston xalqiga eng ezgu tilaklarimni bildiraman. Mamlakatni rivojlantirish yo‘lida Prezidentingizning aniq va yaxshi ishlab chiqilgan yo‘l xaritasi bor, deb o‘ylayman. Shuning uchun barchangizga ana shu islohot va taraqqiyot yo‘lida muvaffaqiyat tilayman. Barcha tomoshabinlarni ham muborak Ramazon oyi bilan tabriklayman.