Islomiy investitsiya – u nima? Har bir inson investor bo‘la oladimi?
|22:35 / 15.07.202618 96218 min
O‘zbekistonga islomiy investitsiyalarni olib kelish umidida yurgan insonlar bor. Bunday investitsiya uchun mamlakatda shart-sharoit yaratilayotgani ularni ruhlantirgan. Shu bilan birga, milliardlarni jalb qilishimiz uchun hali qilinishi kerak bo‘lgan ishlar bor, deydi ular.
Al-Azhar universiteti doktoranti Mahmud Usmon hamda Qatardagi Lesha Bank investitsion banki katta vitse-prezidenti Habibullo Ibragimov Kun.uz'ga bergan intervyusida islomiy investitsiyalar haqidagi savollarga oddiy tilda javob berishdi.
Mahmud Usmon: Sarmoya va sarmoyaga oid mahsulotlar islom moliyasining eng chiroyli mahsulotlari hisoblanadi. Deylik, masalan, bir odam chet el bankidan, kredit olib keldi. “Men investitsiya olib keldim falon davlatdan” deydi. Yo‘q, kredit bo‘lsa, investitsiya emas bu. Chunki u kredit, u sizga shartlari bilan berildi, 100% qaytarib oladi. Investitsiya bu – sheriklik, go‘zal mahsulot.
O‘zbekistonning ichida investitsiya jalb qilsangiz bo‘ladi hamda tashqaridan investitsiya jalb qilsangiz bo‘ladi. Islomiy banklar o‘zining faoliyatini boshlagandan keyin, tashqaridagi islomiy banklar bilan aloqa o‘rnatib, ularning ishonchi qozonilsa, O‘zbekistondagi bizneslarga pul kiritish: murobaha shaklidami, musharaka shaklidami, pul kiritish bo‘yicha shartnomalarga erishsa bo‘ladi. Mana bu tashqaridan kirishi mumkin bo‘lgan bitta investitsiya turi.
Bu bo‘yicha harakatlar bor, urinishlar bor, turli bizneslar tomonidan. Biz o‘zimiz mana Habibulloh aka bilan Qatarda edik, u yoqda harakat qilish bo‘yicha ba’zi uchrashuvlar bo‘ldi.
Ikkinchi yo‘nalish, bu – O‘zbekistonning ichidagi pullarni investitsiyaga aylantirish. Ya’ni O‘zbekistonning ichida odamlarning ta’bir joiz bo‘lsa, yostiqlari ostida turgan pullarni. O‘zbekiston bizneslarining chanqog‘ini qondira oladigan, O‘zbekistonning ichida ko‘plab pul bor deyishadi mutaxassislar. O‘sha pullarni investitsiya sifatida bizneslarga jalb qila olganimizda, katta g‘alaba bo‘lardi. Ichki investitsiyalar qanaqa tarzda bo‘ladi?
Deylik, boy odam, xos investor bo‘lishi ham mumkin. 100 ming, 200 ming, 500 ming dollar, million dollar puli bor odamda. Yoki deylik oddiy o‘qituvchi, doktor. Oyligidan 20%, 10% o‘zining xarajatlaridan tejab, investitsiya qilishni xohlashi mumkin. Mana shu pulni olib, birorta bir biznesdan ulush sotib olishi, tushadigan daromadlarga sherik bo‘lishi, shu biznesning o‘sishidan, kapitalizatsisi o‘sishidan manfaatlashishi mumkin. Kapitalni birga o‘stirish bu. Bu ichki investitsiyaning bir chiroyli ko‘rinishi.
Mavzuga oid
Shokir Sharipov: Ya’ni qaysidir ma’noda G‘arb olami aynan investitsiya instituti evaziga rivojlanyapti-da, biz esa hozir to‘xtab turibmiz, chunki islomiy shakli yo‘q, cheklovlar bor, men misol uchun istamayman foiz bo‘layotgan joyga ishtirok etishga, siz ham istamaysiz, natijada iqtisodiyot qafas ichida turgandek, shunaqami?
Habibullo Ibragimov: To‘ppa-to‘g‘ri. Masalan, ikkita narsaga men ulagan bo‘lardim shu narsani. Birinchidan, islomiy moliya. Islomiy moliyada, masalan, taxminlarga ko‘ra 10-20 milliard pul bor ichkarida (O‘zbekistonda – tahr.). Katta pul bor odamlarning qo‘lida, hali sistemaga kirib kelmagan. Islomiy moliya ochilishi bilan, shu pullar sistemaga kirib kelgandan keyin, o‘z-o‘zidan, masalan, banklarning qo‘lida ko‘proq pul paydo bo‘lgandan keyin, bozordagi kredit ajratish yoki, masalan, moliyalashtirish stavkalari ham ancha tushadi o‘z-o‘zidan. 2030-yilgacha, masalan, qayta moliyalash stavkasini 5% ga tushirish rejalashtirilgan.
Islomiy banklarning ochilishi bu narsani yana ham tezlashtirib yuborishi mumkin. Chunki tashqarida hali bank sistemasiga kirib kelmagan pullarni sekin olib kirishga yo‘l ochib beradi. Ikkinchisi, kapital bozor hali O‘zbekistonda yaxshi rivojlanmagan. Bu narsa rivojlanishi kerak.
Arab mamlakatlarida investitsion banklar bor. Investitsion banklar kompaniyalarga sheriklikka kirishga yordam beradi, o‘rtada turadi. Biz Qatarda xuddi shu ish bilan shug‘ullanamiz. Masalan, tez o‘sayotgan kompaniyani topamiz, o‘rganamiz, strategiyasi bilan tanishib chiqamiz, moliyaviy holatini o‘rganamiz. Shu kompaniya bir necha yil ichida biz kutgan moliyaviy natijaga erishishiga ko‘zimiz yetadigan bo‘lsa, bir qismini sotib olamiz va investorlarga taklif qilamiz. Hali shu narsa O‘zbekistonda rivojlanmagan, rivojlantiriladigan bo‘lsa, odamlarda faqat bankka depozit qo‘yishi emas, qo‘shimcha investitsiya qilishi uchun mahsulotlar ham ko‘p bo‘ladi.
Shokir Sharipov: Investitsiya so‘zi hadislarda yo‘q, to‘g‘rimi? Lekin bu iqtisodiyotning bir muhim unsuri – investitsiya. Men bir ish qilyapman, tijorat qilyapman yoki korxona ochdim yoki startap qilyapman. Siz hissangizni qo‘shyapsiz, menga ishonganingiz uchun. Bu yerda ijtimoiy yaqinlik ham hosil bo‘ladi, to‘g‘rimi? Ishonyapsiz-da menga chunki, shuning uchun investitsiya kirityapsiz. Shu ma’noda, investitsiyaning islomiy jihatdan mohiyatini ochib beraylik. Nimasi bilan u qadrli? Chunki islomda, bilamiz, hamma yaxshi narsalarga ruxsat etilgan, to‘g‘rimi? Uning nimasi yaxshi ekanligini ochib berishimiz kerak.
Mahmud Usmon: Ajoyib tomoni, hozir masalan, shu suhbatni o‘tkazasiz, suhbat tamomlangandan keyin chiqib bir joyda, deylik, kechki ovqat yemoqchi bo‘lasiz. O‘sha oshxona uchun siz iste’molchisiz, oshxonaning egasi daromad ko‘radi bundan. Jurnalist sifatida yoki boshqa bir kasb egasi sifatida siz ishlaysiz, vaqtingizni pulga almashtirasiz. Keyin haligi pulni olib borib o‘sha oshxonada yoki boshqa joyda sarflaysiz. Natijada vaqtingiz go‘yo ovqat yeyishga sarflanyapti, yo‘q bo‘lib ketyapti. Umringizni shu narsaga sarflagandek bo‘lib qolyapsiz. O‘z-o‘zidan “shu oshxonaning 1% iga yoki 0, 1% iga bo‘lsa ham men ega bo‘lsam bo‘lmaydimi”, degan savol savol paydo bo‘ladi.
Tasavvur qiling, men oyligimdan oz-oz tejasam-da, shu oshxonaning 0, 1% ini yillar davomida, mayli, sotib olsam. Oxir-oqibat shu oshxonaga kirib ovqatlanayotgan odamlarning xarajatlaridan menga qanaqadir daromad kelib tursa. Shu ma’noda investitsiyaning mohiyati bo‘lgan sheriklikning yaxshi tomoni, u tadbirkor bilan oddiy xalq vakilini va kerak bo‘lsa, uning o‘zining mijozi bo‘lgan xalq vakilini uning sherigiga aylantiradi!
Natijada xalq orasida bo‘layotgan mana shu siz ko‘rib turgan bizneslar, masalan, mashhur supermarketlar bo‘lsin, ishlab chiqarish joylari bo‘lsin, xizmat ko‘rsatish joylari bo‘lsin, bular xalqning biznesiga aylanadi.
Oxirgi besh yil ichida, ayniqsa, juda keskin o‘sish bo‘ldi ko‘p bizneslarda. Va bu o‘sish oqibatida biznes egalarining hammasida paydo bo‘lgan savol: qayerdan sarmoya topsam bo‘ladi, qayerdan investitsiya jalb qilsam bo‘ladi? Xorijdan jalb qilishning o‘ziga yarasha qiyinchiliklari bor. Banklardan olishda ba’zi odamlarda qadriyat bilan bog‘liq, masalan, to‘siqlar bor. Mana shunday holda u qarab o‘zining mijozlaridan o‘sha pulni olsa bo‘ladi. Va mijozlarini o‘zining biznesiga sherik qilsa bo‘ladi.
Birinchi ijobiy nuqtasi, odam o‘zining biznesiga o‘zining mijozlarini va xalq vakilini, o‘qituvchini, doktorni jalb qiladi. Qaysidir ma’noda hamma jamiyat uchun ishlayapti, jamiyat uchun bu kasblar ham kerak. Mana shu kasb egalarini o‘zining biznesiga sherik qiladi. Oqibatda ularni ham manfaatlantiradi o‘zining muvaffaqiyatidan.
Ikkinchi nuqta, ularning pullari buning biznesiga kirib kelishi oqibatida bu o‘zi halol va deyarli tugamaydigan investitsiya manbayiga ega bo‘ladi. Masalan, siz hozir, deylik, orttirib, tejab, boshqa qilib, deylik, bir yillik, yarim yillik pulingizdan muayyan bitta restoranga investitsiya kiritdingiz. Ulush oldingiz shu restorandan. Va qanaqadir foyda ko‘rishni boshladingiz. Keyingi yilga yana kiritaman deysiz. Chunki birinchi yil foyda ko‘rdingiz-ku. Ayniqsa, agar o‘sha restorandan pulingizni kerak paytda yechib ola olsangiz. Oqibatda yana ham xotirjam bo‘lib, kelajakda pul kiritasiz. Oqibatda restoran doim pul kelib turadigan bitta manbaga ega bo‘ldi. Doimiy sherigi bor. Qachon pul kerak bo‘lsa, o‘zining investorlariga e’lon qila oladi. Hozir yangi filial ochishimiz kerak, bizga shuncha pul kerak. Hamma o‘rtaga pul tashlaydi, bir pastda pul jamlanib qoladi va bitta yangi filial ochib olasiz. Daromadga sherik qilasiz.
Uchinchi ijobiy tomoni, mijozlar biznesni o‘zining biznesi deb ko‘rishni boshlaydi. Oqibatda o‘sha biznesga bo‘lgan mijozning munosabati o‘zgaradi. Masalan, men bir kuni bu restoranda ovqatlanaman, bir kuni bu restoranda ovqatlanaman. Lekin endi agar mana bu restoranning 0, 01% iga bo‘lsa ham, ulushdor bo‘lsam, endi men faqat shu restoranda ovqatlanaman, chunki mening restoranimda bu. Tushunyapsizmi? Men nafaqat doimiy mijoz, balki reklamachi, balki qattiq mudofaachiga aylanib qolaman bu biznesga. “Direct celling” deydi buni, yuzma-yuz sotish. Bu doimo samaradorroq bo‘ladi. Mana hozir qanchadir pul berib, televideniye, radioda e’lon berasiz. Bilmaysiz, o‘sha reklama foyda beradimi, yo‘qmi. Foydaning hajmidan qat’iy nazar, siz baribir o‘sha pulni sarflaysiz. Lekin “direct celling”da, ya’ni bir odam sizga reklama qilib berishida, manfaat ko‘rasiz va manfaatga qarab pul to‘laysiz. Shuning uchun Google va boshqalar rivojlanib ketdi. Klikiga qarab pul to‘laydi, masalan. Tekinga sizni reklama qiladi mijozingiz. Ya’ni xalqning sizga nisbatan alohida sadoqati va alohida chiroyli bir munosabati, muhabbati bo‘lishi.
To‘rtinchisi, odamlarda mana shunday madaniyat paydo bo‘ladi: birga o‘saylik, bir narsa ulashaylik degan madaniyat.
Masalan, birorta bankdan kredit oladigan bo‘lsangiz, u yerda mavsumlar bor. Ba’zi mavsumlarda daromad topmaysiz, lekin baribir o‘sha pulni berishingiz kerak, to‘lov jadvali bor. Pul topmaysiz ba’zi holatlarda, baribir to‘lashingiz kerak. Ba’zi holatlarda o‘sib ketasiz, o‘sha miqdorni to‘laysiz. Bank o‘sishingizdan manfaat ham topmaydi.
Bu yerda esa mavsum yomonmi, pul to‘lamaysiz. Yoki kamroq pul to‘laysiz. Mavsum yaxshimi, ko‘proq pul to‘laysiz. Natijada sherigingiz siz bilan birga harakatlanadi. Va siz bilan harakatlanuvchi sherigingizda o‘z o‘rnida investorlik mentaliteti paydo bo‘ladi. Ya’ni u endi o‘zini nafaqat o‘qituvchi, balki investor deb biladi. Va natijada o‘z puliga qarashi o‘zgaradi. Ya’ni u endi biladi – vaqtni pulga almashtirish kerak emas, vaqtni hayotidagi eng qimmat kapital – vaqtga almashtirsa bo‘ladi.
Shokir Sharipov: Har bir inson investor bo‘lsa, o‘sha jamiyat muvaffaqiyatli, samarali jamiyatga aylanadi. Shunday desak bo‘ladimi?
Mahmud Usmon: Shunaqa. Buning ikkita tomoni bor. Bir videoda ikkita odam suhbatlashyapti. Bittasining qo‘lida AirPod degan narsa bor. Bittasi 399 dollarga manaqa narsa chiqdi, muzika eshitsa bo‘lar ekan, deb maqtayapti. Ikkinchisi “qaysi kompaniya chiqaribdi” shuning aksiyasini olaman deyapti. Oradan uch-to‘rt yil o‘tgandan keyin, yana uchrashishdi, haligi AirPod olgan kishi “bu kompaniya endi iPhone chiqarishdi, knopkalari bo‘lmas ekan, ekranning o‘zida boshqarilar ekan” deyapti. Besh yil o‘tgandan keyin bu kishi “iPhone 5-chisi chiqdi, 10 yil o‘tgandan keyin iPhone 10-chisi chiqdi, sening aksiyang nima bo‘ldi” deb so‘rasa, unisi “aksiyam 300 ming dollarga yetdi” deyapti. Ya’ni birinchi kishi iste’mol, iste’mol, iste’mol, qilish bilan shug‘ullanyapti. Ikkinchi kishi fikrlayapti, qanaqa qilib mana shu – iste’mol qilayotganim narsadan foyda ko‘rsam bo‘ladi?
Birinchi yo‘l, bu iste’molchilik botqog‘i. Mana shu narsani xohlayman. Olaman. Keyin 10 yil to‘lab yuraman. 10 yil davomida yana bir narsani xohlayman. Keyin uni olaman. Keyin uni to‘lab yuraman. Doimiy ravishda uni to‘lab, buni to‘lab, shu botqoqda yuraveraman.
Ikkinchisi, shuni xohlayman, lekin shuning yarmicha pulim bor. Shu pulni olay-da, mana bu joyga investitsiya qilay. Natijada sekin-sekin pul ko‘payishni boshlaydi va qolgan pullarni ham shunga qo‘yaman, sabr qilaman, sabr qilaman va sekin-sekin menda investitsiya uchun kapital jamlanishni boshlaydi. Keyin o‘z-o‘zidan menda bu bo‘yicha tajriba ham paydo bo‘ladi: “Bu kompaniya yaxshiroq ekan, bunaqa shaklda qilsam yaxshiroq ekan, mana bu narsani ertaga men o‘ndan birini, 10 barobar ko‘prog‘ini olishim mumkin”. O‘zimning bulog‘im bo‘ladi, menga pul keltirib turadigan manbayim bo‘ladi.
Men xohlardim Habibulloh aka Qatarni misol keltirib berishlarini.
Habibullo Ibragimov: Qatarda investitsion bankda ishlayman, katta vitse-prezident bo‘lib.
Shokir Sharipov: Ikki og‘iz shu banklaringiz haqida, qancha oborot qilinadi?
Habibullo Ibragimov: 5 milliard dollardan oshiq pul aylantiramiz.
Shokir Sharipov: Asosan katta-katta obektlarga investitsiya kiritasizlarmi?
Habibullo Ibragimov: Bizning yo‘nalishimiz, biz faqat investitsiya qilamiz. Bizning investitsiyamiz faqat Qatarning o‘zida emas, jahon bo‘yicha, masalan, Amerikada, Yevropada, Saudiyada hozir. Bir nechta yo‘nalish bo‘yicha ishlaymiz. Masalan, yo‘nalishlardan birinchisi aviatsiya yo‘nalishi. Samolyotlarni sotib olamiz, qiymatini shu fondning ichiga tashlab olamiz har safar. U fondning yunitlarini investorlarga bo‘lib-bo‘lib sotamiz. Investorlar u fonddan yunit sotib oladigan bo‘lsa, doimiy, masalan, ijaradan kelgan puldan dividend olib turishadi.
Investorlarga o‘zlari borib to‘g‘ridan-to‘g‘ri qilish imkoniyati bo‘lmagan investitsiyalarni qilamiz. Chunki katta investitsiyalar bo‘ladi, 100 million, 200 million, 300 million dollarlik investitsiyalar bo‘ladi.
Mahmud Usmon: Aytganimizdek, bitta odam borib bir restorandan ulush oladi dedik. Muammo shundaki, voqelikda shu odam shu yaxshi restoranni topa olmaydi. O‘sha ulushni olishda yaxshi shartnoma tuza olmaydi. Yoki bir odam borib, deylik, ko‘chmas mulkka investitsiya qilmoqchi. Unga ko‘chmas mulkka yetarli puli bo‘lmasligi mumkin. Ko‘chmas mulk bozoridagi stabillik, bozordagi o‘sish yoki boshqaga sherik bo‘lishi uchun unda yetarli pul yo‘q. Yoki puli bo‘lsa ham, u o‘zining manfaati uchun qulay bo‘lgan shartnoma tuzish darajasida moliyaviy, huquqiy bilimlarga, ko‘nikmalarga, malakalarga ega emas. U boradi, odatda shuncha narx yozilgan deydi, talashadi, tortishadi, qo‘lidan kelgancha shu narxga oladi. O‘tirib, bozorni o‘rganib, kelajakda shaharning qaysi tomoni yaxshiroq bo‘ladi, qayerda ko‘chmas mulkni oladigan bo‘lsam, narx tushib ketmaydi, qayerda oladigan bo‘lsam, menga ko‘proq foyda keltiradi degan o‘rganishlar qiladi.
Habibullo Ibragimov: Juda ko‘p, besh-olti yilda o‘sib qolgan kompaniyalar bilan gaplashdik. Ular kompaniyalarini o‘zlari o‘stirib, rivojlantirishgan. Katta kompaniyalarni boshqarish bo‘yicha ularda tajriba yetishmasligi mumkin. Investitsion banklar bilan sheriklikka kirgandan keyin esa ulardan tegishli tavsiyalarini ola boshlaydi, direktorlar kengashiga odamini qo‘yadi, doimiy hisobotlarini audit qildirib turadi. Ko‘plab kompaniyalarda muammo bo‘ladi – bitta odamga bog‘liq bo‘lib qoladi. Agar u odam ketadigan bo‘lsa, kompaniyaning kelajagi yo‘q. Investitsion kompaniya bu joyda ham qo‘l keladi, “butun kompaniya sizga bog‘lanib qolibdi, sizdan keyingi odam kim, qanaqa qilib shu muammoni hal qilsak bo‘ladi?” deb tergaydi.
