Soliq organlarining P2P monitoringi qançalik qonuniy?

Javob berişdan oldin bu tartib qanday qabul qilinişi kerak bölganini va mavjud holatning huquqiy poydevorini körib çiqamiz.

Bunday tartib qanday qabul qilinişi kerak edi?

Alohida ta’kidlaş zarur: Soliq kodeksining 134-moddasi 5-qismida nazarda tutilgan Vazirlar Mahkamasi qarori – oddiy idoraviy buyruq emas. “Normativ-huquqiy hujjatlar töğrisida”gi Özbekiston Respublikasining qonuni bunday hujjatni qabul qilişning jarayonini belgilab qöygan.

Uşbu jarayon quyidagi majburiy bosqiçlarni öz içiga oladi.

1-bosqiç — qaror loyihasini işlab çiqiş.

2-bosqiç — loyihaning omma muhokamasiga qöyilişi. Qonunga köra, fuqaro huquqlariga daxldor loyihalar omma muhokamasiga majburiy ravişda qöyilişi kerak. Bank siri va şaxsga doir ma’lumotlarga tegişli loyiha aynan şunday toifaga kiradi.

3-bosqiç — fuqarolar, nodavlat tijorat va notijorat taşkilotlari, ekspertlar, manfaatdor taraflar tomonidan e’tirozlar va takliflar taqdim etilişi.

4-bosqiç — qabul qilingan e’tirozlarning körib çiqilişi va har biriga asosli munosabat bildirilişi (qabul qiliş yoki asosli inkor etiş).

5-bosqiç — Adliya vazirligi va boşqa vakolatli organlar tomonidan huquqiy va korrupsiyaga qarşi ekspertizadan ötkazilişi;

6-bosqiç — tartibga soliş ta’sirini baholaş: loyihaning tadbirkorlikka, iqtisodiyotga, fuqaro huquqlariga ta’sirini hisoblab çiqiş;

7-bosqiç — loyihaning manfaatdor davlat organlari bilan majburiy tartibda kelişilişi.

8-bosqiç — vakolatli organ tomonidan qabul qilinişi, rasmiy e’lon qilinişi va qonunçilik ma’lumotlari milliy bazasida röyxatdan ötkazilişi.

Uşbu barça bosqiçlardan ötgan va qonuniy kuçga kirgan hujjat huquqiy tartib sifatida tan olinadi va amalda qöllanişi mumkin.

Hozirgi vaziyatda fuqaro huquqlariga jiddiy daxldor bölgan uşbu masala böyiça qaror loyihasi omma muhokamasiga qöyilmagan, e’tirozlar yiğilmagan, körib çiqilmagan, ekspertizalardan ötkazilmagan va qabul qilinmagan.

Huquqiy poydevor: klassik prinsiplar nima deydi?

Endi, huquqşunoslik nuqtayi nazaridan. Yuqorida keltirilgan holat, ya’ni davlat organining moddiy vakolati mavjud, lekin protsessual tartibi belgilanmagan – bu Rim huquqidan buyon mavjud bölgan va zamonaviy huquqda töliq amal qiladigan klassik prinsiplar bilan tavsiflanadi.

Davlat organining vakolati ikki normativ asos bilan birgalikda amal qiladi: moddiy norma (vakolatning özini belgilovçi qoida) va protsessual norma (vakolatni amalga oşiriş tartibini belgilovçi qoida).

Bu ikki element bir-biridan ajratib bölmaydigan birlikni taşkil qiladi.

Lex imperfecta — tugallanmagan qonun. Bajariladigan harakatni belgilaydigan, lekin uni qanday amalga oşiriş mexanizmini belgilamagan qonun. Bunday qonun yuridik jihatdan amal qiladi, lekin amalda mustaqil qöllanişi uçun mexanizm şart.

Lex dubia non obligat — şubhali qonun majbur qilmaydi. Bajariş tartibi noma’lum bölgan majburiyat ijro etilişi mumkin emas. Sub’yekt majburiyatning çegaralarini bilmasa, töliq ijro qilişning özi mumkin emas.

In dubio contra fiscum — şubhalar fuqaro foydasiga. Uşbu prinsip Özbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 13-moddasida bevosita mustahkamlangan: “Qonunçilik hujjatlaridagi barça bartaraf etib bölmaydigan qarama-qarşiliklar va noaniqliklar soliq tölovçining foydasiga talqin qilinadi”.

Yuqorida keltirilgan prinsiplar biz körib çiqayotgan masalaga qay tarzda tatbiq qilinadi?

Soliq kodeksining 134-moddasi bank va soliq organi orasidagi ma’lumot almaşuvi majburiyatini belgilaydi – bu moddiy norma. Biroq uşbu majburiyatning qanday amalga oşirilişi Vazirlar Mahkamasi qaroriga havola qilingan. Havola qilingan qaror qabul qilinmagan ekan, moddiy norma özining protsessual ifodasini topa olmaydi. Bu – lex imperfecta holatidir.

Bunday holatda quyidagiça huquqiy xulosalarga keliş mumkin:

• Lex dubia non obligat prinsipiga köra, şubhali tartib töliq majburiyat yuklay olmaydi.

• In dubio contra fiscum prinsipiga köra, barça noaniqliklar fuqaro foydasiga hal qilinadi.

• Procedural ultra vires doktrinasiga köra, qonun belgilagan tartib bölmagan holda amalga oşirilgan harakat huquqiy kuçga ega emas.

Bu yerda yana bir muhim jihatni ta’kidlaş kerak. Soliq kodeksining 134-moddasi fuqaroning bank sirini taşkil etuvçi ma’lumotlariga tegişli. Ya’ni plastik karta operatsiyalari, tölovlar, qoldiqlar, kontragentlar şular jumlasidan. Bu ma’lumotlar orqali fuqaroning şaxsiy hayoti, iqtisodiy faoliyati, hatto soğliğining holati haqida xulosa çiqariş mumkin. Şu bois uşbu ma’lumotlarni uzatiş – oddiy ma’muriy harakat emas, balki konstitutsiyaviy huquqlarga – şaxsiy hayot daxlsizligiga, yozişmalar siriga tegişli amallardir. Bunday ahamiyatli sohada protsessual aniqlik – talab emas, balki şartdir.

Xulosa

Banklar tomonidan şaxsga doir ma’lumotlarni taqdim etiş tartibi qabul qilinmagani sababli, banklar tomonidan fuqarolarning uşbu ma’lumotlari soliq organlariga taqdim etilmasligi lozim deb hisoblaymiz.

Sababi Soliq kodeksining 134-moddasi 5-qismi Vazirlar Mahkamasi qaroriga havola qilgan, ammo bu qaror hozirgi kungaça qabul qilinmagan. Demak, moddiy norma özining protsessual ifodasini topa olmagan.

Şu bois, uşbu tartib qonun belgilagan yöl bilan, ya’ni ma’lumotlarni oçiqlaş tartibi töğrisidagi loyiha işlab çiqilib, omma muhokamasiga qöyilib, e’tirozlar körib çiqilib, huquqiy va korrupsiyaga qarşi ekspertiza ötkazilib, ijtimoiy munosabatlarga ta’siri örganilib, rasmiy e’lon qilinib, amaliyotga joriy qilingunga qadar, banklar öz mijozlarining şaxsiy hayotiga haqidagi ma’lumotlarni soliq organlariga taqdim etiş böyiça harakatdan tiyilişi lozim.

Tartib qanday talablarni qamrab olişi kerak edi?

Qonunçilikdagi “oq doğlar”ni aniqlaş masalaning bir tarafi bölsa, uşbu “oq doğlar”ni bartaraf etiş uning ikkinçi tarafidir. Bizning fikrimizça, banklar va soliq organlari örtasida bank sirini taşkil etuvçi ma’lumotlar almaşuvini tartibga soluvçi Vazirlar Mahkamasi qarori quyidagi asosiy jihatlarni qamrab olişi lozim. Ularning har biri – texnik tafsilot emas, balki “Bank siri töğrisida”gi va “Banklar va bank faoliyati töğrisida”gi qonunlarning özi talab qiladigan huquqiy majburiy şartdir.

1. Bank sirini taşkil etuvçi ma’lumotlar tarkibi va ularning alohida toifalari. “Bank siri töğrisida”gi qonunning 3-moddasida bank sirini taşkil etuvçi ma’lumotlar sanab ötilgan: mijoz operatsiyalari, hisobvaraqlari, omonatlari; bank xizmatlari körsatiş munosabati bilan olingan ma’lumotlar; seyf va binolarda saqlangan mol-mulk haqidagi ma’lumotlar; banklararo operatsiyalar böyiça ma’lumotlar. Tartibda uşbu toifalardan qaysi birlari va qanday hajmda sörov obekti böla olişi aniq belgilanişi kerak.

2. Ma’lumot uzatiş kanali va uning himoyasi. “Bank siri töğrisida”gi qonunning 7-moddasi bank sirini muhofaza qiliş majburiyatini belgilaydi. Lekin muhofazaning texnik standartlari belgilanmagan. Tartibda: maxsus himoyalangan portal yoki davlat xizmatlari yagona platformasi orqali uzatiş, şifrlaş standartlari, sertifikatlaş talablari, ma’lumotlarning ham uzatilayotganda, ham saqlanganda himoyalanişi körsatilişi kerak.

3. Ma’lumot uzatiş va qabul qilişga vakolatli şaxslar. “Bank siri töğrisida”gi qonunning 6-moddasi oşkor qilişni taqiqlaydi va buning majburiyatini aniq şaxslarga yuklaydi. Tartibda: bank tomonidan va soliq organi tomonidan vakolatli şaxslarning röyxati, ularning elektron raqamli imzo orqali identifikatsiyalanişi, şaxsiy javobgarlik çegaralari belgilanişi kerak.

4. Sörovning majburiy rekvizitlari. “Bank siri töğrisida”gi qonunning 11-moddasida soliq organlari ma’lumotlarni “soliq soliş masalalariga taalluqli hollarda” söraşi mumkinligi aytilgan. Biroq “taalluqlilik” qanday tasdiqlanişi belgilanmagan. Tartibda sörovning majburiy rekvizitlari aniq körsatilişi kerak: soliq nazorati şakli, uning raqami, sanasi, mijozning qaysi soliq masalasiga daxldorligi, ma’lumot söraşning asosi, va vakolatni tasdiqlovçi xujjatlar.

5. Ma’lumot hajmining mutanosibligi. “Bank siri töğrisida”gi qonunning 15-moddasi taqdim etiş çegarasini belgilaydi, lekin çegaraning özi aniq körsatilmagan. Tartibda: qança davr uçun va qanday hajmda ma’lumot söralişi, mutanosiblik çegarasi, maqsadga muvofiqlik prinsipining qöllanişi aniqlaştirilişi kerak. Bu – Konstitutsiya darajasidagi ahamiyatli masala, çunki bank siriga doir ma’lumotlar, bu fuqaroning hayoti haqidagi ma’lumotlardir. Şaxsiy hayotga taalluqli ma’lumotlardan foydalaniş esa şaxsiy hayotga aralaşuv demakdir.

6. Javob şakli. Javob qanday formatda (şifrlangan, arxiv) taqdim etiladi? Ma’lumotlarning yaxlitligi qanday ta’minlanadi? Uzatilgan ma’lumotlarning özgartirilmagani qanday kafolatlanadi?

7. Sörovni rad etiş holatlari. “Bank siri töğrisida”gi qonunning 16-moddasi bankning taqdim etişni rad qiliş huquqini tan oladi. Tartibda: bank rad etiş huquqiga ega bölgan aniq holatlar, rad etiş jarayoni, rad etilgan sörovning keyingi harakatlari belgilanişi kerak.

8. Sörovlar hisobi va izi. Har bir sörov va javobning qaysi tizimda qanday qayd etilişi, saqlaniş muddati, mustaqil audit ötkaziş imkoniyati, mijozning öz ma’lumotlariga oid sörovlar jurnali (reyestr)ga kiriş huquqi belgilanişi kerak. Bu – bank sirini amalda muhofaza qilişning asosiy vositasidir.

9. Ma’lumotdan foydalaniş çegarasi. Soliq organi olgan ma’lumotdan foydalaniş maqsadlarining çegarasi, boşqa organlarga ötkaziş böyiça çeklov, saqlaş muddati, kafolatli yöq qiliş tartibi.

10. Fuqaroning xabardor böliş huquqi. Fuqaroning öziga oid sörovlar haqida qanday yöl bilan bilib oliş huquqi, şaxsiy kabinet orqali ma’lumot oliş imkoniyati, sörovlar jurnaliga kirişning tartibi belgilanişi kerak.

11. Şikoyat va huquqiy himoya yöli. “Bank siri töğrisida”gi qonunning 17-moddasi nizolarni hal qilişni umumiy tarzda qayd etadi. Tartibda: noqonuniy sörovga qarşi şikoyat qiliş yöli, şikoyatni körib çiquvçi organ, muddatlar, zararni tiklaş tartibi, sud tartibidagi himoya imkoniyati aniqlaştirilişi kerak.

Yuqoridagi ön bitta jihat – bank sirini himoya qilişning huquqiy poydevorlaridir. Ularsiz amalga oşirilayotgan ma’lumot almaşuvi – texnik jihatdan mumkin bölsa-da, huquqiy jihatdan mukammal asosga ega emas.