“Misqollab yaratilgan Toshkent brendini yo‘qotib qo‘yishimiz mumkin” – issiqxonachi muqobil yechimlar haqida

Toshkent viloyatidagi issiqxonalarni ko‘chirish boshlandi. Kun.uz'ga murojaat qilgan tadbirkor sohaning Surxondaryodagi istiqboli rasmiylar aytayotganidek yorug‘ bo‘lmasligini aytmoqda. Uning so‘zlariga ko‘ra, ko‘chirishdan boshqa yo‘l ham bor: zamonaviy filtrlash tizimlari va aniq texnik standartlar.

Jurnalist Shokir Sharipov Toshkent issiqxonachilik harakati faollaridan biri Xurshid Ahmedov bilan shu mavzuda suhbatlashdi.

• Siz Toshkent issiqxonachilik harakatining faollaridan birisiz, sohaning ichidasiz. Hozir, shu tobda issiqxonachilik sohasida vaziyat qanday?
• Prezidentimizning 180-sonli qarori oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha farmoni chiqdi. Undan keyin 162-sonli qaror chiqdi. U yerda Toshkent va Toshkent atrofidagi beshta tumandagi issiqxonalarni “Surxon Agro” proyekti ostida Surxondaryoga ko‘chirish bo‘yicha masala qo‘yildi. Bunga, avvalo, ekologik holat sabab bo‘ldi. Administratsiya rahbari boshchiligida reydlar o‘tkazilganda ko‘rildiki, ayrim issiqxona egalari har xil nojoiz narsalarni yoqib, havoga chiqarayotgan zararlari tufayli mana shunaqa holatga kelib qoldik. O‘zim issiqxonachiman. O‘zimizning issiqxonamiz bor.

Shu soha vakili bo‘lganim uchun atrofimizdagi o‘zimizga o‘xshagan odamlar yig‘ilib, davlatimizga bir taklif bilan chiqdik. Yechim deb bizlar nimani aytyapmiz? Mana, O‘zbekistonda gazlashtirish to‘xtatilgan. Ya’ni gaz yo‘q deb oldik. Lekin biz issiqxonani isitishimiz kerak. Nimadan foydalanamiz? Issiqxonadan chiqadigan tayyor mahsulot narxining 80 foizini yonilg‘i faktori belgilaydi. Ya’ni siz yonilg‘ini qanchalik arzon olsangiz, mahsulotingiz bozorga shunchalik arzon kiradi. Va undan tashqari, atrofimizdagi qo‘shni davlatlardagi raqobatni inobatga olgan holda fikrlaydigan bo‘lsak, biz uchun eng optimal variant ko‘mir bo‘lib turibdi.

• Lekin ko‘mirdan yomon gaz chiqadi...
• Ha, ekologiyani buzadi. Bilamiz, ko‘mir eng yomon, eng kir, havo uchun zararli bo‘lgan yonilg‘i turi hisoblanadi. Bir tomondan, eng arzon, ikkinchi tomondan, ekologiya uchun, environment uchun, atrof-muhit uchun eng zararli. Lekin shu bilan birga men bir faktni keltirib o‘tmoqchiman.

Xitoyni nima Xitoy qildi?

• Ozgina sohadan uzoqlashamiz. Xitoy davlatining iqtisodini, uning oxirgi 30 yildagi faqat tepaga qarab o‘sishi omilini chuqur o‘rganadigan bo‘lsak, bu – arzon yonilg‘i. Ya’ni dunyoning ikkinchi ekonomikasi yiliga 5,5 milliard tonna ko‘mir ishlatadi. O‘zida 4,2 milliard tonna ko‘mirni qazib olib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekonomikasiga yo‘naltirib, og‘ir industriya, ishlab chiqarish, isitish, elektr energiyasi ishlab chiqarishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘mir yoqadi.
• Ammo oxirgi davrlarda Xitoy ekologiyaga e’tibor qaratdi...
• Shunday. Aynan mana shu yerda bizlar Xitoy tajribasini olsak bo‘ladi. Xitoy tajribasini yaqindan o‘rganib qaraydigan bo‘lsak, “yoki katta-katta shaharlardan zavodlarni chiqaramiz yoki zamonaviy filtr usuliga o‘tamiz” deyishdi. Zamonaviy filtr usuli nima? Bu – to‘rt bosqichdan iborat bo‘lgan havo tozalash tizimi. Ko‘zingiz oldiga keltirish uchun, bu bir yashik emaski, havo bu yerdan kirib, u yerdan toza chiqib ketdi. Yo‘q. Bu yerda ko‘mirdan chiqadigan to‘rt xil zaharli gazning har bittasi alohida-alohida tozalanadi. Aytaylik, misol tariqasida, Amerika Qo‘shma Shtatlari 50 milligramm bilan 400 milligramm orasida ekologiya uchun zararli emas deb topgan joyda Xitoy aytyaptiki, yo‘q, 50 milligramm bilan 100 milligramm o‘rtasida ishlaysan, deyapti ishlab chiqaruvchiga. Ishlab chiqaruvchiga qo‘yilayotgan talab kuchli. Shu orqali o‘sha zamonaviy filtrlarni tatbiq qilib, hozirda Xitoy muammodan chiqib ketdi.

O‘sha zamonaviy uslubdagi yangi qarash, yangi texnologiyalarni O‘zbekistonda joriy qilsak, bizda ham bu narsa yechiladi. Ya’ni yechimi bor. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yangi zamonaviy to‘rt bosqichdan iborat filtr sistemasida ko‘mir yoqish jarayonida 25 foiz, qo‘rqmay ayta olaman buni, 25 foiz ko‘mirning KPDsini oshirib, ortiqcha energiyaga erishsak bo‘ladi. Ya’ni ko‘mirni to‘g‘ri yoqish jarayonida undan olinayotgan energiya 25 foizga oshiriladi. Qo‘shimcha kislorod berish evaziga molekulyar darajada uglerodni kislorodga majburlab qo‘shganimizda portlash hosil bo‘ladi. Xuddi o‘sha ko‘mirdan, aytaylik, 500 gradus issiqlik olayotgan bo‘lsak, mana shu funksiyani qo‘shganimizda harorat 700 gradusga ko‘tariladi. Qo‘shimcha 200 gradus bizlarga nima beradi? Yoqilg‘i tejamkorligini beradi. Ekologiyaga chiqayotgan zararli modda, o‘sha uglekislota gazini yoqib olganimiz evaziga pechkaning ichida, tashqariga chiqayotgan havo tozalanib chiqadi va buning isboti bor. Ko‘rsatib bera olamiz.

Bu – 6-7 oylik mehnatimiz hosili, to‘rt bosqichdan iborat bo‘lgan havo tozalash tizimi.

Ko‘rayotganingiz — bu bir megavattdan ortiq suv chiqarib bera oladi. Bundan chiqayotgan havo massasi birinchi siklon degan ko‘mir zarrachalarini oladigan filtr tizimiga tushadi. O‘sha kotyol ichida hozirda ishlash gradusimiz 550-560 gradusda ishlayapti.

Tsiklonga o‘tgan paytida uning gradusi 350 ga tushadi. Undan chiqib, elektrostatik filtrga tushadi. Elektrostatik filtr vazifasi — bu PM2,5 zarralari bilan havodagi tutunni parchalab berish, ya’ni magnit maydoni hosil qilish evaziga tashqariga chiqib ketayotgan tutun, hattoki tutun massasini sochib yuboradi va gradus bu joyda 150 gradusga tushadi.

Mana, ichida ko‘rib turgan narsamiz oxladitel deyiladi. Ya’ni biz bu havo massasini sovitamiz, bizning filtrdan chiqayotgan issiq havo massasi batamom sovitilib, hozirda ishlayotgan paytimizda 34 gradusda chiqyapti va ko‘rsatishimiz mumkin. Bemalol qo‘lni qo‘ysa bo‘ladi ustiga, kuymaydi. Keyin bu havo massasi kirib, mana bu yerda ho‘l filtrdan chiqqan tutun massasini suv bilan yuvamiz. Suv bilan yuvib, oltingugurt kislotasida tozalaymiz. Bu joyda harorat 35 gradusga tushadi. 35 gradusga tushgandan keyin ko‘rayotganingiz kamerada havo massasi mexanik filtrdan o‘tadi.

Ya’niki, agar qandaydir tizimda xato bo‘lib qolgan bo‘lsa, uning oldini olish maqsadida bu filtrdan havo massasi o‘tadi va ichidagi mayda zarralar batamom tugatilib, ko‘rib turgan o‘sha mo‘rimizdan chiqib ketadi. Mana ko‘rganingizdek, hech qanaqa tutun yo‘q. Va eng qizig‘i, bizning filtr tozalash tizimimiz yopiq tizim ustiga qurildi. Mana bu yerda 10 tonnali “yomkost” bor. Mana mashina ichidagi suv doim sirkulyatsiyada turgani evaziga biz suvni oqizib yuborib, tabiatni buzmaymiz.

Bizdan oldingi filtr razrabotkalarida bitta filtr bir gektar issiqxona uchun ishlash jarayonida kuniga 10 tonna suvni sarf qilgan, 10 tonna suv kislotani yuvish jarayonida yuvilib ketgan. Biz ana o‘sha 10 tonna suvni 150 kunga ko‘paytiradigan bo‘lsak, 1,5 ming tonna suv, 1,5 ming kub suv oqib ketishining oldini olamiz.

Filtrimiz oltita funksiyani bajaradi. Birinchisi – oksid uglerod. Xalq tili bilan aytganda, is gazi bilan kurashadi. Ikkinchisi – azot oksidi deyiladi. Azot dioksidi. Keyingisi – oltingugurt kislotasi. Mana bu eng xavflisi. O‘sha – ko‘mir yoqqanda burnimizni achishtiradigani, u bilan kurashadi. Keyin PM2,5 degan mayda zarrachalar bor. Bu bilan kurashadi. Va oxirgisi, oltinchisi – suvni iqtisod qilib, o‘zini o‘zi tozalaydi. Faqat biz o‘sha reagent bilan suvning balansini, pH’ni ushlab turamiz. Bu sirkulyatsiya qiladi. Havoga chiqib ketayotgan pechkaning ichidagi temperaturani 64 gradus qilib chiqaramiz tashqariga. Ya’ni bizning mana shu yengil filtr, yengil texnologiya global isish, ya’ni global issiqlik, hamma yoqda issiq ketayotgani, planeta qizib ketayotgani degan savolga javobni berdi. Oddiy inson temperaturasi 36,5 gradus. Bizning filtrdan 34,5 gradus issiq bo‘lib chiqadi, havoni namlab beradi.

• Qaysidir idora tekshirdimi filtrni? Qanaqadir xulosa berishdimi?
• Albatta, Ekologiya qo‘mitasining xodimlari testerlardan o‘tkazishdi. Bu hujjatlarni men sizga taqdim qila olaman. Hattoki videolari ham bor. Ko‘rib, fikr-mulohaza yuritishingiz mumkin.

Lekin, bitta “lekin” bor

“Lekin” shundan iboratki, bu filtrimizni joriy qilishda yo‘limizda bitta to‘siq turibdi. Shu to‘siqning yechimini muhtaram prezidentimizdan, davlat mutasaddilaridan so‘raymiz. Buyam nima desangiz, prezidentimiz 2024 yil 15 oktyabrda chiqargan qarorlarida, xususan, issiqxona, ko‘mir yoqadigan issiqxona pechlari uchun filtrni tozalash texnik sharti 99,5 foiz deb belgilangan. Bu shunday narsaki, suvni litrda o‘lchamasdan, kiloda o‘lchash bilan barobar.

99,5 foiz havoni tozalash... Nimaga nisbatan?

Butun dunyoda, agar bir megavatt issiqlik beradigan issiqlik kotyollardan chiqadigan uglekislota gazi miqdori, azot oksidi, azot dioksidi, serovodorod uchun tayyor shablon o‘laroq allaqachon ishlab chiqilgan parametrlar 50 milligramm bilan 100 milligramm orasida bo‘lsa, siz “okey”siz, sizga yaxshi stiker beriladi. Demak, biz hozir yaratgan filtrlar bilan dunyoning xohlagan davlatida ishlay olamiz. Xitoyga borsangiz ham, Amerika Qo‘shma Shtatlariga borsangiz ham, Yevropaga borsangiz ham, hamma joyda bu filtr, bu tizim, bu texnik shart va metodika to‘g‘ri bo‘lgani uchun biz standart ichida qolamiz. Lekin O‘zbekistonda qo‘yilayotgan mana shu bitta xatolik sabab.

Shu xato to‘g‘rilansa ham ekologiyamiz saqlab qolinadi, ham issiqxonalar. Issiqxonalardan tashqari sanoat korxonalari bor.

• Ya’ni bu yerda shunchaki texnik xato...
• Ha, texnik xato. Yillar mobaynida o‘rganilgan bilimlarimiz, tajribamiz bor. Issiqxona madaniyati Toshkentda paydo bo‘ldi va bu yerda Toshkent maktabi shakllandi. Bular avloddan avlodga o‘tib kelyapti. Toshkent issiqxona egalari o‘z issiqxonalarida doimiy tadqiqot olib borishadi. Bu aynan Toshkentda bo‘ladi. Yangi navlar, yangi o‘g‘itlar, boshqa yangi narsalar shu yerda sinovdan o‘tkaziladi. Shu sabab Toshkent pomidori degan brendni saqlab turibmiz. Buning orqasida juda ham katta ilm, juda ham katta mehnat va vaqt yotadi. Agar bu narsani olib Surxondaryoga ko‘chiraveradigan bo‘lsak, bu narsadan ayrilib qolishimiz xavfi bor.