Iqlim oʻzgarishi haqiqatmi? Shunday boʻlsa, unga qanday tayyorgarlik koʻrishimiz kerak? Markaziy Osiyo davlatlarining birgalikda chora koʻrishi qanchalik muhim? Toshkentda «Barqaror rivojlanish maqsadlarida Markaziy Osiyoda iqlim oʻzgarishining tabiiy resurslarga taʼsirini yumshatish yoʻllari» mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya oʻtkazildi.
- Iqlim oʻzgarishi haqiqatmi?
Doniyor Turgʻunov, Gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot instituti direktori: Ha. Iqlim oʻzgarishining eng birinchi koʻrsatkichi - muzliklar. Ularning jadal erib borayotgani iqlim oʻzgarishining yaqqol dalilidir.
Baxtiyor Kadirov, Gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot instituti laboratoriyasi mudiri: Ha, iqlim oʻzgaryapti. Lekin bu masala atrofida asossiz talqinlar ham koʻp. Harorat oshayotgani - fakt. Tungi oʻrtacha harorat kunduzgiga nisbatan koʻproq oshgan. Kunduzgi harorat 1,5 darajaga oshgan boʻlsa, tungi harorat 2,5 darajaga koʻtarilgan.
Anvar Homidov, Tojikiston Fanlar akademiyasi Muzliklar va kriosferani oʻrganish instituti direktori, Tojikiston: Hozir biz iqlim isishi jarayoni kechayotgan davrdamiz. Bu jarayon insoniyat tomonidan hali oxirigacha oʻrganilmagan.
Bolot Moldobekov, Markaziy Osiyo amaliy yer tadqiqotlari instituti direktori, Qirgʻiz Respublikasi: Bu haqiqat. Avvalo, yer yuzasi harorati oʻzgaryapti. Ikkinchidan, yogʻin miqdori oʻzgaryapti.
- Qozogʻistonda ham muzliklar eriyaptimi?
Diana Aripxanova, YuNESKOning Olmaotadagi vakolatxonasi vakili, Qozogʻiston: Ha, albatta. Biz ham butun mintaqada kuzatilayotgan muammolarga duch kelyapmiz.
Baxtiyor Kadirov: Bu holat hamma joyda kuzatilyapti. Himolayda ham, Pomirda ham, Yevropada ham muzliklarning quyi chegarasi yuqorilab boryapti.
Bolot Moldobekov: Bunda eng yaxshi, oʻrtacha va eng yomon ssenariylar ishlab chiqiladi. Biz ana shu ssenariylarga moslashishimiz kerak.
Anvar Homidov: Biz Yer sharida kechayotgan jarayonlarni oʻrganyapmiz. Ammo Yerdan tashqaridagi jarayonlarni toʻliq oʻrganish uchun insoniyat hali yetarli texnik imkoniyatlarga ega emas. Shuning uchun biz buni insonning Yerdagi faoliyati, neft va gaz kabi tabiiy resurslardan foydalanishi bilan bogʻlaymiz. Yer yuzasi ustida maʼlum bir qobiq hosil boʻladi va bu Quyosh nurlanishining qaytishiga taʼsir qiladi. Iqlimning isishi yoki sovishi, asosan, yer yuzasiga yetib keladigan Quyosh nurlanishiga bogʻliq.
Mavzuga oid
Baxtiyor Kadirov: Sunʼiy yoʻldosh maʼlumotlari Antarktidada ham muzliklarning umumiy maydoni kamayib borayotganini koʻrsatyapti.
Doniyor Turgʻunov: Sunʼiy yomgʻir yogʻdirish, doʻlga qarshi kurashish texnologiyalari bor. Kelgusi besh yilda atmosferaga taʼsir koʻrsatish texnologiyalari va shu yoʻnalishdagi tadqiqotlar oʻta dolzarb boʻlib boradi.
Anvar Homidov: Muzliklar va qor qoplami - butun Markaziy Osiyo mintaqasining iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatdan eng qimmatli, «oltin» zaxirasidir.
- Biz qilishimiz zarur boʻlgan ishlar nimalardan iborat?
Baxtiyor Kadirov: Oddiy odam nima qila oladi, hukumat nima qila oladi - bu har birining imkoniyatiga bogʻliq.
Doniyor Turgʻunov: Masalan, bu yil muzlik ustiga maxsus mato toʻshadik. Bu mato Quyoshdan keladigan toʻgʻridan toʻgʻri nurlanishni birmuncha toʻsib qoladi. Keyingi ekspeditsiyamizda uning qanchalik natija berganini tekshiramiz. Bundan tashqari, sunʼiy muz ustunlarini yaratish ham bor.
Anvar Homidov: Butun mintaqada sugʻorish tizimini kompleks ravishda yaxshilashimiz kerak. Bunga nasos stansiyalari, suv toʻplanadigan hududlar va albatta, mavjud suv omborlarining holatini yaxshilash ham kiradi.
Baxtiyor Kadirov: Toshkentda azaldan togʻ bilan voha oʻrtasida shamol esadi. Kechasi togʻdan vohaga, kunduzi havo isigach, vohadan togʻga qarab esadi. Agar boshqa hududdan, masalan, yogʻingarchilik olib keladigan atmosfera jarayoni kirib kelmasa, bu holat har sutkada takrorlanadi.
Endi siz shu shamol yoʻliga 15 qavatli uy qurdingiz. Natijada nima boʻladi? Kechasi togʻdan kelib, turar joylar havosini almashtiradigan shamol toʻsiladi. Shunda toʻplangan ifloslantiruvchi moddalar, jumladan, sanoat gazlari tarqalib ketmay, oʻsha yerda qoladi.
Bolot Moldobekov: Muammolarga qarshi haqiqiy choralar koʻrishimiz kerak. Turli dasturlar, ayniqsa, Gʻarb dasturlari ilgari surayotgan afsonaga oʻxshash yechimlar bilan cheklanib boʻlmaydi. Ular menga maʼqul emas. Daryolarda toshqin boʻlsa, «yashil yechim» taklif qilishadi: daraxt ekaylik, qirgʻoqni mustahkamlaylik, deyishadi.
Xoʻsh, ilgari odamlarimiz buni bilmaganmi? Ular ham daraxt ekishni bilgan. Gap shundaki, bizda togʻ daryolari bor. Birinchidan, suv oqimi daraxtni oqizib ketadi. Ikkinchidan, u yerlar shagʻal, qayroqtosh va qumdan iborat. Bunday joyga daraxt ekkaningiz bilan u oʻsmaydi.
Doniyor Turgʻunov: Uzoq muddatli prognozlar ishlab chiqish kerak. Masalan, yozdayoq kuz yoki qish uchun prognoz tayyorlash lozim. Atmosfera havosining ifloslanishini ilgari kuzatib, baholab kelgan boʻlsak, endi uni prognozlashga oʻtishimiz kerak.
Anvar Homidov: Suv resurslaridan samarali foydalanishni yoʻlga qoʻyish barchamizga bogʻliq.
Baxtiyor Kadirov: Masalan, korxonalarni joylashtirish masalasini olaylik. Chorvoq Toshkentning asosiy suv manbai, toʻgʻrimi? Oʻsha yerdan suv olinadi va tozalab yetkazib beriladi. Shunday ekan, uning atrofida sayyohlik hududlari qurish toʻgʻrimi? Bu - savol.
Bir tomondan, odamlar dam olishi, hordiq chiqarishi kerak. Lekin boshqa tomondan, inson faoliyatidan hosil boʻlgan chiqindilar suvga tushadi. Mayli, suvga turli usullarda ishlov bering, filtrlardan oʻtkazing. Ammo hech qayerda uni yuz foiz tozalash kafolati yoʻq. Yuz foiz tozalab beradigan texnologiyaning oʻzi yoʻq.
Bolot Moldobekov: Menimcha, sovet davridagi tizim toʻgʻri edi: avvalo, u yoki bu loyiha texnik jihatdan asoslanardi. Keyin loyihachilar izlanishlar olib borib, loyiha ishlab chiqardi.
Abror Gʻafurov: Togʻlarimizda suv zaxiralari bor. Buni hamma biladi. Iqlim oʻzgarayotganini ham hamma biladi. «Iqlim oʻzgaryapti, suv kamayyapti», deyishadi, ammo gap koʻpincha shundan nariga oʻtmaydi. Bizning vazifamiz esa bu zaxiralar qancha ekanini va qachongacha yetishini aniqlash.
Anvar Homidov: Bizda sugʻorish tizimidagi suv yoʻqotishlari 20–30 foizni tashkil qiladi. Suvni yetkazib berish jarayonida juda katta miqdorni yoʻqotyapmiz. Suvning bir qismi yerga singib ketadi, yana bir qismi esa yuqori harorat taʼsirida bugʻlanadi.
Baxtiyor Kadirov: Daraxt ekish kerak, suvni tejash kerak. Lekin suvni qanday tartibda boshqaramiz? Qachon qoʻyib yuborish, qachon qoʻyib yubormaslik, qachon toʻplash kerak?
- Hozirgi vaziyat va kuzatilayotgan oʻzgarishlardan kelib chiqib, ekin maydonlarini oldindan qisqartirishimiz kerakmi? Yoki hali vaqtimiz bormi?
Anvar Homidov: Men soʻnggi 20–25 yildan beri iqlimni oʻrganish bilan shugʻullanaman. Bundan 10–15 yil avval ham suv omborlari qurish, qorni ushlab qolish uchun daryolarning yuqori oqimida oʻrmonzorlarni koʻpaytirish kerakligini aytganman.
Quyi oqimda qurilgan suv ombori koʻproq maydonni egallaydi. U yerda harorat ham yuqoriroq boʻlgani uchun bugʻlanish koʻp boʻladi. Yuqori oqimda esa daralar bor. Shu daralarda suvni ushlab qolish va oʻrmonzorlarni koʻpaytirish orqali iqlim oʻzgarishining suv resurslariga taʼsirini hech boʻlmasa biroz yumshatish mumkin. Lekin hozir bu jarayon tobora tezlashyapti.
Baxtiyor Kadirov: Ilgari ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari tizimi bor edi. Deylik, ilmiy ish natijasida yangilik yaratdingiz. Uni amaliyotga joriy etish uchun ana shu ishlar bajarilardi.
Bu yangilik qanday foyda beradi? Uni joriy qilgandan keyin qayerdan va qancha foyda koʻriladi, qancha zarar boʻlishi mumkin? Uni amalga oshirish uchun qancha mablagʻ kerak? Sarflangan mablagʻ necha yilda qoplanadi? Bularning hammasini hisoblab chiqish zarur. Aniq iqtisodiy hisob-kitob boʻlmasa, hech bir masʼul tavakkal qilib mablagʻ ajratmaydi. Koʻp loyihalarda aynan shu jihat yetishmaydi.
Abror Gʻafurov: Kuni kecha Nukusda boʻlib, suv masalalari bilan bogʻliq ahvolni oʻrgandim. Hisob-kitoblarimizga tayanib, kelajakda bizni nimalar kutishi mumkinligi haqida maʼlum tasavvurga egamiz. Hozirgi holatni kelajakdagi ehtimoliy vaziyat bilan taqqoslasam, juda achinarli manzara koʻrinadi. Qoraqalpogʻistonda chorvachilik ham, dehqonchilik ham pasayib borayotgan ekan. Sholi ekishga ruxsat berilmayotgan ekan. Odamlar esa: «biz ilgari sholi ekardik», deyishyapti.
Lekin bu borada yaxlit, integratsiyalashgan model ishlab chiqilmagan. Agar sholi yetishtirmasak, uni ekib kelganlarga oʻrniga nimani yetishtirishga ruxsat beramiz? Ular oilasiga kelayotgan daromadning oʻrnini nima bilan qoplaydi? Men shu masalalar boʻyicha aniq koʻrsatmalar yoʻqligini koʻryapman. Odamlarda yetarli maʼlumot boʻlmagani uchun ular: «sholi ekardim, endi eka olmay qoldim», degan fikr bilan yuribdi.
Markaziy Osiyoda hammamizga yetadigan suv bor. Agar suvdan toʻgʻri foydalansak, hatto ortib ham qoladi. Necha yil «Orol dengizi quridi», deb gapirdik, hozir esa bu haqda gapirmay qoʻydik. Orol dengizi qanday hosil boʻlgan? Amudaryo va Sirdaryodan ortib qolgan suv oʻsha yerga borib toʻplangani uchun. Uni ataylab, sunʼiy yoʻl bilan hosil qilishmagan. Hozir esa u deyarli quridi.
Menimcha, suvdan toʻgʻri foydalansak, sugʻorishning innovatsion usullarini joriy etsak, Qoraqalpogʻistonning hozir suv yetishmayotgan joylariga ham suv yetkazib berish mumkin. Kecha Nukusda Suv xoʻjaligi vazirligi qilayotgan ishlardan birining ijobiy natijasini koʻrdim: suv yetkazib beruvchi kanallar betonlashtirilyapti. Bu ham ancha suvni tejaydi.
Yer yuzasidan sugʻorish - eski usul. Unda suv sarfi ham, yoʻqotish ham koʻp. Tomchilatib sugʻorish va boshqa suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish haqida gapiriladi. Lekin yanada yaxshiroq usullar ham bor. Kecha fermerlar bilan muhokama qilgan masalalarimdan biri - yer ostidan tomchilatib sugʻorish. Chunki yer ustidan tomchilatilganda ham suvning bir qismi bugʻlanib ketadi.
Umuman, bu yerda yaxlit yondashuv kerak. Suv kamaysa, odamlarga nima taklif qilamiz? Sholi ekmasak, oʻrniga nima ekamiz? Paxtadan voz kechsak, nima qilamiz? Agar umuman dehqonchilik qilish imkoni qolmasa, aholiga qanday muqobil daromad manbaini taklif etamiz? Bu masalalar iqtisodiyot bilan chambarchas bogʻliq boʻlishi kerak.
Oʻzbekistonda band aholining taxminan 30 foizi qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirish, fermerlik, dehqonchilik va tomorqada ishlash orqali daromad topadi. Bularning barchasi suvga bogʻliq. Suv kamaysa, bu ishlarni qilish imkoni cheklanadi. Bir muddat yer ostidan suv olishimiz mumkin, lekin u zaxira ham cheksiz emas.
Shuning uchun hozir viloyatlar kesimida integratsiyalashgan modellashtirishni yoʻlga qoʻyish haqida oʻylayapman. Balki bu ishni Qoraqalpogʻiston misolida, hukumat bilan birgalikda boshlarmiz. Barcha sohalarni qamrab oladigan, insonlarga yaxshi yashash sharoiti yaratishga qaratilgan model kerak. Biz suv sohasi mutaxassislari sifatida, avvalo, suv imkoniyatlaridan kelib chiqamiz; turizm yoki boshqa sohani boshlangʻich nuqta qilib ololmaymiz. Chunki bu hududlarda asosiy daromad manbai qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirishdir. Kelajakda ham bu daromadni taʼminlash zarur.
- Umuman, hukumatlarning harakatlari ilm-fan taraqqiyotiga hamqadammi? Yangi ilmiy yechimlar paydo boʻlyapti. Hukumatlar ularni amaliyotga tatbiq etishga ulguryaptimi?
Baxtiyor Kadirov: Deylik, olim bir yangilik yaratdi. Uni amaliyotga joriy etish jarayoniga ham oʻsha olimning oʻzi bosh-qosh boʻlishi kerak. Albatta, bu ish uchun mablagʻ ajratilishi zarur. Kerakli hisob-kitoblar koʻrsatilgandan keyin loyihani amalga oshirish lozim.
Ammo baʼzan olim yangilik yaratadi-yu, keyin chetga chiqib ketadi. Davomini boshqa odam bajaradi. Uning bilimi va malakasi oʻsha olimnikidek boʻlmasligi mumkin. Jarayonlarning nozik jihatlari, sabablari bor - ularni bilish kerak. Hech bir olim texnologiyani yozib berayotganda barcha mayda tafsilotlarni toʻliq bayon qila olmaydi. Yoʻriqnomada bir jumlada ifodalangan narsani amalda tekshirish zarur. Kutilmagan holatlar ham yuz berishi mumkin.
- Xalqaro tashkilot vakili sifatida Markaziy Osiyo hukumatlari oʻrtasidagi hamkorlik va harakatlar muvofiqligini qanday baholaysiz?
Diana Aripxanova: Juda yaxshi savol. Birgalikda ishlash zarur. Tadqiqotlar, kuzatuvlar olib borayotgan, ilmiy kashfiyotlar qilayotgan mutaxassislar va ilmiy xodimlar bor. Lekin bu bilimlarni qaror qabul qiluvchilarga yetkazish kerak.
Ilmiy tadqiqot natijalari koʻpincha hali umumlashtirilmagan dastlabki maʼlumotlar shaklida boʻladi. Ularni davlat idoralari xodimlari uchun tushunarli tilda bayon qilish zarur. Shunda ular qaror qabul qilishda bu bilimlarga tayana oladi, mamlakatlar ham jarayonga faolroq qoʻshilib, iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq muammolarni qanday hal etishni yaxshiroq tushunadi.
- Shu maʼnoda, ilm-fan va hukumatlar oʻrtasidagi muloqotning hozirgi holatidan qoniqasizmi?
Diana Aripxanova: Albatta, bu borada hamisha yaxshilash mumkin boʻlgan jihatlar bor. Tajribamdan kelib chiqib aytadigan boʻlsam, masalan, loyihamiz doirasida Favqulodda vaziyatlar vazirligi bilan ishlaymiz. Ularning xabardorlik darajasi, umuman olganda, yaxshi.
Lekin ilmiy kuzatuvlar har kuni olib boriladi, yangi natijalar olinadi. Shuning uchun manfaatdor tomonlar, ayniqsa, qaror qabul qiluvchilar bilan aloqani yanada mustahkamlash zarur.
- Ilmiy til murakkab. Uni jamoatchilik va hukumatlarga yetkazish uchun soddaroq, tushunarliroq shaklda bayon qilish kerak, shekilli?
Diana Aripxanova: Ha, aslida YuNESKOning asosiy vazifalaridan biri ham shu. Biz mutaxassislarni birlashtiramiz, ilmiy maʼlumotlarni jamlaymiz va qaror qabul qiluvchilar uchun qisqa tahliliy tavsiyanomalar tayyorlab, ularga taqdim etamiz.
Keyin bu materiallarni ular bilan birga yana takomillashtiramiz. Mahalliy maʼmuriyatlar va jamoalar bilan ham ishlaymiz, oʻquv mashgʻulotlari oʻtkazamiz. Iqlim oʻzgarishi nima ekanini tushuntiramiz. Yer koʻchkisi, zilzila, sel kabi xavfli tabiiy hodisalar va bunday vaziyatlarda nima qilish kerakligi haqida maʼlumot beramiz.
Bu - uzluksiz jarayon. Menimcha, biz xalqaro tashkilot sifatida ana shu hamkorlik uchun maydon vazifasini bajaramiz.
- Jurnalistlar va ommaviy axborot vositalarini tilga olmadingiz. Nega?
Diana Aripxanova: Bu alohida va juda muhim yoʻnalish. YuNESKOda jurnalistika bilan shugʻullanadigan alohida boʻlim bor. Biz ular bilan yaqin hamkorlik qilamiz, jurnalistlarni jalb etamiz va axborotni qanday taqdim qilish boʻyicha oʻquv mashgʻulotlari oʻtkazamiz.
Masalan, Favqulodda vaziyatlar vazirligi xodimlari va jurnalistlarni taklif qilib, jamoalar va keng aholiga axborotni toʻgʻri yetkazish usullarini birgalikda ishlab chiqamiz.
- Bu savolim xalqaro tashkilot vakilidan koʻra Markaziy Osiyoda yashayotgan oddiy insonga qaratilgan. Kelajak haqidagi shu qadar jiddiy prognozlarni hisobga olsak, ahvolimizni yengillashtira olamizmi?
Diana Aripxanova: Oddiy inson sifatida aytsam, birgalikda ishlasak, hammasi mumkin deb oʻylayman. Asosiysi, mavjud muammoga befarq boʻlmaslik va u haqda boshqalarni ham xabardor qilish. Markaziy Osiyoda yashovchi oddiy inson sifatida ham oʻzim bilgan maʼlumotlarni boshqalarga yetkazishga harakat qilgan boʻlardim.
