«5 daqiqa»ning navbatdagi sonida ushbu noyob asarni muhokama qilamiz.
Asarning bosh qahramoni Gerasim jismonan shu qadar baquvvatki, uning ishini odatda bir necha odam bajaradi. Lekin u kar va soqov. Gapira olmaydi, eshitmaydi. Buning ustiga, oʻz hayoti haqida mustaqil qaror qabul qilish imkoni ham cheklangandi.
Gerasim qishloqda yashab, yer haydab, mehnati bilan kun kechiradi. Biroq uni Moskvaga olib kelishadi va boy xonimning hovlisida xizmatchi qilib qoʻyishadi. U yangi hayotiga moslashishga harakat qiladi. Atrofdagilar bilan muloqot qilish qiyin boʻlsa-da, oʻz ishini puxta bajaradi. Uning jimligi zaifligidan emasdi, albatta, tabiati va imkoniyatlaridan kelib chiqqandi. Ammo oʻsha rasvo jamiyat jimlikni, sukunatni istagancha toptash mumkin, deb hisoblardi.
Xonimning qoʻl ostidagi boshqa odamlar ham oʻz taqdirini oʻzi hal qilolmaydi. Masalan, Gerasim Tatyana ismli kir yuvuvchi ayolni yoqtirib qoladi. Ammo xonim Tatyana boshqa odamga turmushga chiqishi kerak, deb hisoblaydi va uni boshqa bir paytavaquloqqa uzatishni buyuradi. Tatyana ham, Gerasim ham bu qarorni oʻzgartirolmaydi.
Shu epizodning oʻziyoq asarning asosiy muammosini koʻrsatadi. Xonim atrofidagilarning hayotiga aralashishni oʻzining tabiiy huquqidek qabul qilardi. Uning nazarida, boshqalarning xohishi va hissiyotlari ikkinchi darajali.
Gerasimning hayotida boshqa bir voqea sodir boʻladi. U suvga tushib ketgan kuchukchani qutqarib oladi. Uni uyiga olib kelib, parvarish qiladi. Kuchukcha katta boʻlib, Mumu deb ataladi. Gerasim unga mehr qoʻyadi, Mumu ham egasiga qattiq bogʻlanib qoladi.
Mana shu yerdan boshlab Gerasimning hayotida oʻziga xos bir dunyo paydo boʻladi. U odamlar bilan soʻzlashib, dardini ayta olmaydi, ammo Mumu bilan gaplashish uchun soʻzning oʻzi shart emasdi. Mumu uni kutadi, ovozini tanimasa-da, qadamlaridan biladi, yonidan jilmaydi. Gerasim ham kimgadir kerakligini, kimdir uning mehriga muhtoj ekanini his qiladi.
Baʼzan baxt uchun juda katta narsalar talab qilib yuboramiz. Aslida seni kutadigan bir jon, mehringni qabul qiladigan bir qalbning borligi hamma narsani hal qiladi. Gerasim uchun Mumu ana shunday hamroh edi.
Biroq xonim Mumuni yoqtirmay qoladi. Itning hurishi uning gʻashiga tegadi. Avvaliga Mumuni hovlidan yoʻqotishga harakat qiladi. Gerasim uni yashirib qoʻygach, izlab topadi. Ammo xonimning xohishi oʻzgarmaydi: Mumu bu yerda qolmasligi kerak.
