Fransiya hukumati nima uchun tartibsizliklarga tayyor emasdi va vaziyatni qanday nazoratga olmoqchi?
|11:282 7118 min
Dushanbadan Fransiyada oʻquvchi va talabalar kuzgi taʼtilga chiqishdi. Hukumat sentabr oxiridan buyon davom etayotgan namoyishlarda tanaffus boʻlishidan umid qilmoqda. Biroq 5-noyabr kuni yangi yirik norozilik namoyishlari oʻtkazilishi rejalashtirilgan. Fransiya hukumati va prezident Emmanyuel Makron qanday yoʻl tutishi mumkin?
17-oktabr kungi ommaviy namoyishlar tartibsizliklar, oʻt qoʻyish va doʻkonlarni talon-toroj qilish bilan yakunlanganidan soʻng vaziyat nazoratdan chiqib ketganini tan olgan mamlakat ichki ishlar vaziri Loran Nunes isteʼfoga chiqishga urindi. Biroq prezident uning isteʼfosini qabul qilmadi. Aksincha, vazirga Fransiya shaharlari koʻchalarida xavfsizlikni kuchaytirish va tartibsizliklar aybdorlarini javobgarlikka tortish choralarini ishlab chiqishni topshirdi.
Fransiya bosh vaziri Sebasten Lekornyu dushanba kuni mamlakatning ayrim hududlarida merlarga zarurat tugʻilganda qisman komendantlik soati joriy etish vakolatini berganini maʼlum qildi.
Kechga borib, bir nechta shaharda hokimiyat vakillari ushbu vakolatdan foydalangani maʼlum boʻldi. Parijda Respublika maydoni va Les Halles savdo markazi hamda yirik transport tuguniga tutash koʻchalarda mahalliy vaqt bilan soat 23:00 dan 06:00 gacha barcha yoshdagilar uchun komendantlik soati eʼlon qilindi.
Lion markazida soat 22:00 dan 06:00 gacha namoyishlar va ommaviy yurishlar taqiqlandi. Lill va Nitssa shaharlari markazlarida esa voyaga yetmaganlarning koʻchaga chiqishi taqiqlandi.
Lekornyuning soʻzlariga koʻra, hududiy hokimiyat vakillari tartibsizliklar vaqtida politsiya oʻz ishini qanday tashkil etgani haqida savollar qoʻymoqda. Ular vaziyat nima sababdan nazoratdan chiqib ketganini bilmoqchi.
Bosh vazirning qoʻshimcha qilishicha, oʻtgan dam olish kunlaridagi tartibsizliklar vaqtida qoʻlga olinganlarning 80 foiziga nisbatan jinoiy ayblovlar qoʻyiladi. U koʻchalardagi tartibsizliklarda «oʻta soʻl radikallar»ni aybladi.
Uning aytishicha, hukumat zarar koʻrgan hududlarni tiklash uchun mablagʻ ajratadi va bu xarajatlar tartibsizliklarni keltirib chiqarganlar zimmasiga yuklatiladi.
«Mulkka zarar yetkazgan shaxslar moliyaviy javobgarlikka tortilishini taʼminlaydigan qonun qabul qilinadi», - dedi Lekornyu.
Bundan tashqari, bosh vazir tartibsizliklar va talon-torojliklar tufayli oʻz vazifalarini bajara olmayotgan xodimlarni qoʻllab-quvvatlash uchun jamgʻarma tashkil etilishini eʼlon qildi.
Yakshanba kuni prezident Emmanyuel Makron xalqqa telemurojaat bilan chiqib, milliy birlikka chaqirdi va Fransiya jamoatchiligini zoʻravonlik harakatlarini sodir etganlar jazolanishiga ishontirishga urindi.
Mavzuga oid
Biroq Fransiya ommaviy axborot vositalari uni aniq tafsilotlar yoʻqligi uchun tanqid qildi. Makron vandalizm harakatlarini sodir etganlar qanday javobgarlikka tortilishi, jabr koʻrgan kompaniyalarga yetkazilgan zarar qanday qoplanishi, yangi tartibsizliklar vaqtida shaharlar xavfsizligi qanday taʼminlanishi, taʼlim muammolari yuzasidan talabalar va oʻqituvchilar vakillari bilan muloqot qachon yoʻlga qoʻyilishiga aniqlik kiritmadi - zero oʻtgan oyda namoyishlar aynan shu muammolar sabab boshlangandi.
Fransiyadagi eng yirik kasaba uyushmasi - Umumiy mehnat konfederatsiyasi bosh kotibi Sofi Bine Makronni oʻquvchilarni tashvishga solayotgan masalalarga, turmush kechirish qiymatining oshishi va Fransiyada davlat xizmatlari sifati pasayib borayotganiga eʼtibor qaratmayotganlikda aybladi.
Foto: Abdul Saboor/Reuters
19-oktabr kuni Luvr oldida toʻplangan namoyishchilar
Nimalar sodir boʻldi?
Fransiyada sentabr oyi oxiridan buyon davom etayotgan namoyishlar dastlab maktab oʻquvchilarining norozilik aksiyalari sifatida boshlangandi. Odamlar turmush kechirish qiymatining oshishi va sifatli davlat xizmatlaridan, jumladan, taʼlim xizmatlaridan foydalanish imkoniyati yomonlashayotganidan norozi.
Shanba kuni qariyb yarim million kishi koʻchalarga chiqdi. Namoyishchilarning aksariyati tinch harakat qilgan boʻlsa-da, ular orasida qora kiyim kiygan va niqob taqqan, nisbatan tajovuzkor guruhlar ham bor edi. Shimoldagi Lilldan janubdagi Marselgacha, sharqdagi Strasburgdan janubi-gʻarbdagi Bordogacha oʻnlab shaharlarda oʻt qoʻyish va talon-torojliklar kuzatildi.
Fransiya Savdo federatsiyasining maʼlum qilishicha, bir yarim mingga yaqin doʻkon va savdo muassasalariga zarar yetkazilgan. Fransiya janubi-gʻarbidagi Limoj shahrida nomaʼlum shaxslar XIX asr oxirida qurilgan tarixiy binoga oʻt qoʻyishdi.
Politsiya koʻzdan yosh oqizuvchi gaz va suv purkagichlardan foydalandi. Ayrim joylarda huquq-tartibot idoralari xodimlari rezina tayoqlarni ishlatdi. Fransiya Ichki ishlar vazirligi maʼlumotlariga koʻra, shanba kuni 1000 nafarga yaqin politsiya xodimi jarohat olgan, ulardan yetti nafari jiddiy tan jarohatlari bilan shifoxonaga tushgan. Vazirlikning 19-oktabr kungi maʼlumotlariga koʻra, politsiya kamida 2400 kishini qoʻlga olgan.
Bi-bi-sining Yevropa masalalari boʻyicha muharriri Katya Adler Parij markazidagi oynalari sindirilgan doʻkon devoriga qizil boʻyoqda yozilgan yozuvga eʼtibor qaratdi. «Yorugʻlik shahri»da qorongʻu kunlar boshlandi», deyilgandi unda. Parijni «Yorugʻlik shahri» (La Ville Lumière) deb ham atashadi.
Foto: AFP via Getty Images
Kim aybdor?
Siyosiy raqiblar, ayrim kasaba uyushmalari va ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari ichki ishlar vaziri Loran Nunesni shanba kungi namoyishlarga yetarlicha tayyorgarlik koʻrmaganlikda ayblab, tanqid qilishdi.
Nunesning oʻzi France Inter radiosiga bergan intervyusida shanba kuni koʻchalarga 60 ming nafar politsiya xodimi va boshqa kuch tuzilmalari vakillari safarbar etilganini aytdi. Biroq uning soʻzlariga koʻra, bu «qator shaharlardagi» tajovuzkor olomonni nazoratga olish uchun yetarli boʻlmagan.
Fransiya parlamenti quyi palatasi raisi Yael Braun-Pive aynan nimalar yuz berganini aniqlash uchun tergov oʻtkazish zarurligini bildirdi.
Emmanyuel Makron va bosh vazir Sebasten Lekornyu shanba kungi tartibsizliklar va zoʻravonliklarda oʻta soʻl radikal guruhlar hamda bezorilarni ayblashdi.
Oʻta soʻl kuchlar yetakchisi Jan-Lyuk Melanshon hukumatni «layoqatsizlik»da aybladi. Oʻzini qonun va tartib kafolati sifatida namoyon etuvchi milliy oʻng qanot vakili Marin Le Pen esa videomurojaat bilan chiqdi. U Fransiya bayrogʻi oldida oʻtirib, prezidentga xos uslubda «Makron maʼmuriyati»ni tanqid qildi. U hozirgi hokimiyatni «soʻnggi nafasini olayotgan, holdan toygan va yoʻnalishini yoʻqotgan» deb atadi.
Bi-bi-si muharriri Katya Adlerning qayd etishicha, mamlakatda siyosatchilar masʼuliyatni bir-birlarining zimmasiga yuklayotganiga nisbatan ham norozilik kuchaymoqda.
«Biz oʻz xavfsizligimizdan xavotirdamiz, ular esa prezidentlik saylovlari arafasida bu vaziyatdan siyosiy kurash vositasi sifatida foydalanmoqda», - dedi Bi-bi-siga mahalliy aholi vakili, oʻqituvchi va uch farzandning otasi Eduar.
Hyu Skofild, Bi-bi-sining Parijdagi muxbiri:
Bugun muhokama qilinayotgan asosiy savollardan biri - jamoat tartibini saqlash borasida nima notoʻgʻri boʻldi? Nega hech kim tartibsizliklar koʻlamini yetarlicha aniq taxmin qila olmadi?
Marselda jamoat tartibini saqlashga ixtisoslashgan politsiya boʻlinmasi - CRSning atigi bitta rotasi, yaʼni qariyb 85 nafar xodim boʻlgan sharoitda qanday qilib shahar markaziga 30 ming kishi toʻplanib, biz guvoh boʻlgan talon-torojliklar va oʻt qoʻyishlarni sodir etdi?
Fransiya nafaqat shok holatida - mamlakat tom maʼnoda chayqalmoqda.
Goʻyoki qandaydir tarixiy voqea sodir boʻlayotgandek va bu juda yomon oqibatlardan darak berayotgandek. Yanagi yili saylovlar boʻlib oʻtadi, oʻta oʻng va oʻta soʻl kuchlar oʻrtasidagi qarama-qarshilik esa tobora kuchaymoqda.
Bi-bi-sining Yevropa masalalari boʻyicha muharriri Katya Adler:
Fransiyada koʻpchilik Makronni «oqsoq oʻrdak» - muddati tugayotgan prezident deb hisoblaydi.
Uning oʻrnini egallash uchun keskin kurash boshlangan. Saylovlarga olti oy qolgan. Nomzodlar - immigratsiyaga qarshi chiquvchi millatchi oʻng qanot vakillari (Marin Le Pen) hamda antikapitalistik soʻl kuchlar yetakchisi (Jan-Lyuk Melanshon) - jamoatchilik eʼtiborini jalb qilishga intilmoqda.
Bu esa ham siyosiy maydondagi, ham koʻchalardagi keskinlikni yanada kuchaytirmoqda.
Parlament falajlangan va oʻzaro raqobatlashayotgan uchta siyosiy blok oʻrtasida boʻlinib ketgan.
Bundan tashqari, Fransiya jiddiy moliyaviy muammolarga duch kelgan. Investorlar tez surʼatlarda oʻsib borayotgan davlat qarzini nazoratga olishni qatʼiy talab qilmoqda. Biroq hukumat ijtimoiy xizmatlar yoki nafaqalar uchun xarajatlar qisqartirilsa, koʻchalarga yanada koʻproq norozi odamlar chiqishidan xavotirda.
