Oliy ta'lim muassasalaridagi böş iş örinlar nega ommaga e'lon qilinmaydi? Muammo, tahlil, takliflar
|17:30 / 03.07.202043 75017 min
Oliy ta'lim sifati köp jihatdan ta'lim jarayonining asosiy iştirokçilari bölgan pedagog xodimlarning bilimi, ilmiy salohiyati, kasbiy mahoratiga boğliq. Bu esa köp jihatdan oliy ta'lim muassasalaridagi pedagog xodimlar böş iş örinlari ommaga oçiq e'lon qilinganiga, işga oliş jarayoni qay darajada oçiq, şaffof, xolis va soğlom raqobat asosida taşkil etilganiga boğliq.
Şu örinda savollar tuğiladi: hozirda mamlakatimizda oliy ta'lim sohasida böş iş örinlariga pedagog xodimlarni jalb qiliş amaliyoti qay körinişda? Bu borada qanday muammolar mavjud? Bu masalalarda ilğor davlatlar tajribasi qanday? Ulardan nimalarni örganişimiz mumkin? Uşbu qisqaça tahlil orqali oliy ta'lim muassasalaridagi (OTM) böş iş örinlariga pedagog xodimlarni jalb qiliş tizimini takomillaştiriş böyiça fikr va takliflar bildirmoqçimiz. Ammo, avvalo...
Muammolar
Hozirda mamlakatimizda 110dan ortiq oliy ta'lim muassasalari faoliyat yuritmoqda. Şundan 90dan ortiği mahalliy oliy ta'lim muassasalari bölib, bu körsatkiç kundan kunga ösmoqda. Ba'zi mahalliy oliy ta'lim muassasalaridagi pedagog xodimlar soni 100 nafardan kamroq bölsa, ba'zi yirik oliy ta'lim muassasalarida bu körsatkiç 1000-1200 nafardan oşiq. Uşbu oliy ta'lim muassasalarining har birida yil davomida taxminan 20dan – 200tagaça böş öqituvçilik iş örinlari oçiladi. Bu raqamlar oraliğidagi farq kölami oliy ta'lim muassasasining iqtisodiy holati, undagi talabalar soni va uning geografik joylaşuviga boğliq. Mamlakatdagi barça mahalliy oliy ta'lim muassasalari kölamida olganda bu uşbu ta'lim muassasalari tomonidan har yili taxminan 1800–5000 nafar pedagog xodimlar işga olinayotganini anglatadi.
Uşbu pedagog xodimlar qay yösinda işga olinyapti? Nomzodlar oliy ta'lim muassasasida iş örinlari oçilgani töğrisidagi ma'lumotni qayerdan olişyapti? Oliy ta'lim muassasasida iş örni oçilgani töğrisidagi ma'lumot kerakli guruhga yetib boryaptimi?
Afsuski, hozirça bu savollar oçiqligiça qolmoqda. Ehtimoliy javoblar esa odamni biroz xavotirga soladi.
Hozirda pedagog xodimlarni işga oliş Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 10 fevraldagi 20-sonli qarori bilan tasdiqlangan «Oliy ta'lim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida işga qabul qiliş tartibi töğrisida»gi Nizom asosida amalga oşirilişi lozim. Lekin kuzatişlarimiz köp oliy ta'lim muassasalarida uşbu nizom talablariga yetarliça amal qilinmayotganini körsatmoqda.
Birgina misol: uşbu nizomda oliy ta'lim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida işga olinişi ta'kidlangan. Unda tanlov haqidagi ma'lumotlar «vaqtli matbuotda yoki boşqa ommaviy axborot vositalarida, şu jumladan oliy ta'lim muassasasining köp naşrli gazetasida e'lon qilinişi» ta'kidlanadi. Lekin hozirda qança universitetlarning içki gazetasi mavjud?
Mavzuga oid
Gazeta va naşrlar mavjud bölganda ham, ular universitet a'zolaridan taşqari yana kimlarga yetib boradi? Yoki oliy ta'lim muassasasidagi böş iş örniga da'vogar bölişi mumkin bölgan nomzodlar boşqa viloyatda yoki xorijda istiqomat qilsa-çi? Afsuski nizomdagi uşbu me'yor zamon talablariga javob bermaydi. Uşbu me'yor 2006 yil uçun töğri bölgan bölişi mumkin, biroq oradan 14 yil vaqt ötdi, zamon özgardi. Hozirda odamlar bu kabi yangilik va ma'lumotlarni asosan internet sahifalaridan, ijtimoiy tarmoqlardan kutişadi.
Ammo mamlakatimiz OTMlaridagi mavjud va yangi oçilgan böş iş örinlari juda kam holatlarda internet orqali ommaviy tarzda e'lon qilinmoqda.
2020 yil iyun oyida OTMlarning internet sahifalarini norasmiy tahlil qilganimizda faqatgina Qoraqalpoğiston, Urganç va Buxoro davlat universitetlari, Özbekiston milliy universiteti, Toşkent kimyo-texnologiya universiteti, Toşkent axborot texnologiyalar universiteti Farğona filiali, Toşkent davlat yuridik universiteti, Toşkent moliya instituti internet sahifalaridagina «böş iş örinlari» rukni oçilganini kördik.
Ammo hatto uşbu oçilgan sahifalarda ham «böş iş örinlari», «iş örni» yoki «vakansiya» sözlardan boşqa heç gap yöq yoki e'lonlar pedagog xodimlarni emas, balki texnik xodimlarni işga olişga oid. Qolgan OTMlar internet sahifalarida muassasasidagi böş iş örinlari böyiça rukn ham topa olmadik. Bunga qanday izoh beramiz?
Munosib pedagog kadrlarga bölgan talab ortib borayotgan bir paytda mahalliy oliy ta'lim muassasalariga bunday kadrlar kerak emasmi? Yoxud mavjud böş iş örinlarini ommaga ma'lum qilişdan ularni nima tösmoqda?
Iş örinlari haqidagi xabarlarni özlarining Facebook sahifalari orqali e'lon qilayotgan oliy ta'lim muassasalari ham borligi, lekin bunday OTMlar juda kamligini kuzatdik. Qolaversa, bu ma'lumotlar ta'lim muassasasining rasmiy sahifalarida e'lon qilinib, keyin ijtimoiy tarmoqlar va boşqa internet platformalari orqali keng ommaga yetkazilişi lozim. Xullas, mamlakatimizda OTMlari pedagog xodimlar iş örinlari mavjudligi töğrisidagi ma'lumotlar keng ommaga yetarliça oçiqlanmayapti hamda işga oliş jarayoni hali ham şaffof emas.
Mamlakatdagi xorijiy universitetlarda esa bu masalada vaziyat mahalliy universitetlarga qaraganda ança yaxşi ekanligiga guvoh böldik. 2020 yil iyun oyi davomida ötkazilgan norasmiy örganişimiz natijalari şuni körsatdiki, INHA, Vestminster universitetlari, Toşkentdagi Singapur menejmentni rivojlantiriş instituti internet sahifalarida böş iş örinlariga oid batafsil ma'lumot oliş mumkin.
Mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan yirik xorijiy universitetlar orasida Toşkentdagi Turin politexnika universiteti internet sahifasida böş iş örinlari rukni mavjud emasligini kördik, ammo, umuman olganda xorijiy OTMlar pedagog xodimlarni işga oliş nisbatan şaffof ekanligini aytiş mumkin.
Oqibatlar
OTMlarda oçilgan pedagog xodimlar iş örinlari haqidagi ma'lumotlar ommaga e'lon qilinmasligi yoki yetarliça e'lon qilinmasligining bir qança salbiy oqibatlari mavjud. Jumladan:
Oçilgan böş iş örinlariga munosib pedagog xodimlarni jalb qiliş jarayoni qiyinlaşadi. Zero, tanlovda qança köp nomzodlar qatnaşsa, şunça yaxşi – bu böş iş örniga munosib mutaxassisni tanlab oliş imkoniyatini beradi.
OTMlarda oçilgan iş örinlari asosan taniş-bilişçilik, korrupsiya yöllari orqali töldirilişiga olib keladi. Taniş-bilişçilik va korrupsiya aralaşgan joyda xolislik, soğlom raqobat bölmaydi. Pedagogik kollektivini xolislik va soğlom raqobat asosida şakllantirmagan OTMlardan sifatli ta'lim, ilm-fan rivojini kutib bölmaydi.
Pirovard natijada mamlakatning köplab sohalari, xususan iqtisodiyot zarar köradi.
Xorijiy tajriba
Rivojlangan davlatlarda oliy ta'lim muassasalaridagi professor-öqituvçilar va tadqiqotçi xodimlar böş iş örinlari qanday qilib ommaga ma'lum qilinadi?
Deyarli barça universitetlarning içki qoidalarida özlarida oçilgan böş iş örinlarini oçiq va şaffof usulda keng ommaga e'lon qiliş majburiyati belgilab qöyilgan. Bu qoidaga köra, ular özlarida oçilgan böş iş örinlarini keng ommaga e'lon qilmasdan töldirişlariga yöl qöyilmaydi. Şu joyi biz uçun muhim...
Bu talabga hatto universitet içida yetarli nomzodlar mavjud bölgan taqdirda ham amal qilinadi. Çunki universitet taşqarisida ulardan-da munosib nomzodlar bölişi mumkin. Buni esa faqat oçiq va şaffof tanlov orqaligina aniqlaş mumkin. Xullas, oçilgan böş iş örni uçun har doim içki va taşqi nomzodlar teng huquqlilik asosida raqobatlaşadi.
Bundan taşqari, böş iş örni töğrisidagi e'lon ma'lum talablarga javob berişi lozim. Masalan, unda işga oluvçi töğrisida qisqaça ma'lumot, nomzodlarga qöyiladigan bilim va malaka talablari, pedagog xodimdan aynan qanday vazifalarni bajariş kutilayotgani, iş şaroitlari haqida ma'lumot, professional ösiş istiqbollari va afzalliklari aniq körsatib ötilişi zarur.
Bundan taşqari, e'londa u mazkur portalga qaçon joylaştirilgani, hujjatlarni qabul qilinişi qaçongaça davom etişi, iş qaçondan boşlanişi közda tutilayotgani, iş haqining taxminiy miqdori, nomzoddan talab qilinadigan ma'lumot va hujjatlarning aniq röyxati, işga oluvçi oliy ta'lim muassasasi manzili, u bilan aloqa örnatiş ma'lumotlari belgilab qöyiladi. Nomzoddan talab etiladigan ma'lumotlar röyxati qisqa va obektiv bölişi zarur.
Quyida bu masalada Yaponiya, Kanada, Fransiya va Buyuk Britaniya davlatlarining hozirdagi mavjud tajribalarini keltirib ötamiz.
Yaponiya tajribasi
Yaponiyadagi deyarli barça oçilgan akademik iş örinlariga oid e'lonlar Yaponiya fan-texnika Agentligi JREC-IN Portalinternet sahifasidagi alohida portalda çop etib boriladi. Portalda universitet nomi, iş sohasi, işning turi kabi ustunlar bölib, u yerda har bir soha böyiça professor, dotsent yoki yordamçi professor maqomiga doimiy yoki vaqtinçalik işlarning röyxati keltirilgan. Masalan, portalda 2020 yil iyun oyi holatiga 3692ta böş iş örinlari mavjudligini köriş mumkin. Portalda e'lonlar asosan yapon tilida beriladi. Ammo, ingliz tilidagi işçilarga ehtiyoj bölganda işlar ingliz tilida ham e'lon qilinadi.
Iş beruvçi institut yoki universitet portal tomonidan belgilangan şablonga rioya qilgan holda, talabgorlardan talab etiladigan barça şartlarni bayon etişi lozim. Bunda avvalambor iş beruvçiga oid muhim ma'lumotlar qisqaça bayon etilgaç, undan keyin nomzodlarga qöyiladigan talablar, maoş miqdori, topşiriş muddati, topşirilişi lozim bölgan hujjatlar, topşirilişi zarur bölgan manzil körsatiladi.
Belgilangan muddatda universitet topşirilgan hujjatlar böyiça dastlabki saralaşni ötkazadi va nomzodlar bilan xat orqali boglanib, saralaşning keyingi bosqiçiga taklif etadi. Munosib körilmagan nomzodlarni esa dastlabki saralaşdan keyin xabardor etadi.
Kanada tajribasi
Kanadada barça akademik iş örinlari böyiça e'lonlar asosan University Affairs internet portalining Search Jobs sahifasiga joylaştiriladi. Har bir universitet içki qoidalarida oçilgan iş örinlarini töldiriş böyiça e'lonlar uşbu internet sahifasi portaliga joylaştirilişini talab qiluvçi me'yorlar mavjud. Yaponiyadagi kabi uşbu portalda ham iş qidiruvçi akademik sohaning har qanday yönalişlari böyiça mavjud e'lonlarni körib çiqiş imkoniyatiga ega. Unda işni iş turiga köra, sohalar böyiça, vakansiyaning geografik joylaşuvi va kalit sözlar böyiça izlaş mumkin.
Hozirda portalda 2020 yil iyun oyi holatiga köra jami 200dan ortiq akademik iş örinlari böyiça e'lonlar turibdi. E'lonlarda barça kerakli ma'lumotlar bilan birga e'lon portalga qaçon joylaştirilgani, hujjatlar qabul qilinişi qaçongaça davom etişi, iş qaçondan boşlanişi haqidagi ma'lumotlar ham körsatilgan. Iş qidirayotganlar muntazam uşbu portal e'lonlarini kuzatib borişadi. Uşbu portal hozirda Kanada Universitetlari (Universities Canada) deb nomlanuvçi taşkilot tomonidan boşqariladi, taşkilot oliy ta'lim muassasalarining a'zolik badallari asosida faoliyat yuritadi.
Professor-tadqiqotçilar işga kiriş tanlovlarida qatnaşiş va ilmiy faoliyatni amalga oşiriş uçun kerak bölgan barça ma'lumotlarni oliş va işga kiriş jarayonlari Oliy ta'lim, tadqiqot va innovatsiya Vazirligi tomonidan işga tuşirilgan GALAXIE internet sahifasi orqali amalga oşiriladi. GALAXIE’da hozirgi kunda aktiv bölgan iş örinlari böyiça e'lonlar qöyilgan. Nomzodlar bu manba orqali Universitetlar milliy kengaşiga (Conseil national des universités) murojaat qilişadi. Kengaş ilmiy xodimlarga kvalifikatsiya beriş, professorlik va dotsentlik iş joylariga tanlovlarni ötkazadi va bu tanlovlar natijalari böyiça qaror qabul qiladi. Murojaatlar sentabr-oktabr oylarida qabul qilinadi va tanlov natijalari kelgusi yilning yanvar oyida e'lon qilinadi.
GALAXIE’da yana Fransiya oliy ta'lim tizimida dotsent va professorlik kvalifikatsiyasini oliş uçun kerak bölgan umumiy qoidalar va sohasiga qarab xususiy talablar böyiça barça ma'lumotlar berilgan. E'lonlar sahifasini kuzatganimizda hozirgi kunda oçiq bölgan tanlovlar bilan bir qatorda joriy yil böyiça yakunlangan tanlovlar haqidagi ma'lumotlarni ham köramiz. Masalan 2020 yil 23 iyun holatiga e'lon qilingan iş örinlari soni 1800tani taşkil etadi.
Murojaat uçun talab qilingan hujjatlar röyxati quyidagiça: 1) PhD diplomining nusxasi (yoki xorijiy tilda berilgan diplomning tarjimasi; 2) batafsil CV: 3) uçta eng yaxşi maqola/naşrlar; 4) PhD himoyasi protokoli: 5) murojaat nusxasi; 6) PhD dissertatsiyasi matni.
1998 yildan boşlab Buyuk Britaniyaning Varvik (Warwick) universiteti tomonidan akademik va tadqiqot işlari böyiça xalqaro jobs.ac.uk internet portal işga tuşirilgan. Bu portalda oliy ta'lim yönalişining barça sohalari böyiça nafaqat Buyuk Britaniya, balki dunyoning köpgina mamlakatlaridagi nufuzli oliy öquv dargohlari va tadqiqot institutlari tomonidan berilgan e'lonlarni topiş mumkin. Uşbu portal özining juda ham oson va qulay tarzda taşkil qilinganligi, xalqarolaşganligi va keng qamrovliligi bilan ajralib turadi.
Eng muhimi, boşqa davlat portallaridan farqli jobs.ac.uk portali universitetni boşqariş, texnik masalalar, kutubxona va marketing masalalariga oid alohida bölimlari mavjud bölib, bundan akademik soha va universitetning texnik ta'minoti va boşqaruvi sohasidagi böş iş örinlari xam körsatilgan.
Tavsiyalar
Köp tilga olinadigan yaxşi naql bor: biror bir muammoni hal etişda «velosipedni qaytadan kaşf etiş» şart emas.
Ya'ni ayrim muammolarning yeçimi çuqur tadqiqotlarni talab etmaydi. Mavjud, köp yillar davomida özini isbotlagan tizimlarni örganib, joriy etiş kifoya. Buning uçun eng avvalo muammo mavjudligini tan oliş va muammoning yeçimini çin dildan istaş kerak.
Muammo aniq: mahalliy OTMlarga pedagog xodimlarni jalb qiliş tizimi yetarliça şaffof emas.
Co‘nggi paytlarda hukumat tomonidan oliy ta'lim sohasida olib borilayotgan islohotlar bu kabi muammolarni yeçişga siyosiy iroda borligiga işora qilmoqda. Yuqoridagilarni hisobga olib va özimizning bu boradagi tajribalarimizga asoslanib, quyidagilarni tavsiya etamiz:
Mamlakatdagi barça OTMlarda yil davomida oçiladigan professorlik, dotsentlik, katta pedagog xodimlar, pedagog xodimlar, va pedagog stajyer iş örinlari töğrisidagi e'lonlarni joylaştiriş va uşbu iş örinlari haqidagi ma'lumotni keng ommaga qulay va yanada şaffof tarzda yetkaziş maqsadida Buyuk Britaniya, Yaponiya, Kanada, Fransiya va boşqa ilğor mamlakatlardagidek yagona «Oliy ta'lim muassasalarida iş örinlari» internet portalini taşkil etiş kerak. Yagona internet portalida e'lonlar mamlakat miqyosida barça oliy ta'lim muassasalarida oçilgan pedagogik xodimlar böş iş örinlarini özida qamrab olişini ta'minlaş.
Özbekiston Respublikasida faoliyat yurituvçi har bir OTM özining internet sahifasining asosiy qismida alohida «iş örinlari» sahifasiga ega bölişi kerak. Oliy ta'lim muassasasida oçilgan har bir professorlik, dotsentlik, katta pedagog xodimlar, pedagog xodimlar va pedagog stajyer iş örinlari töğrisidagi e'lonlarni mazkur internet sahifasida muntazam ravişda joylaştirib borişi kerak. Amaliyotçi ma'ruzaçi iş örinlari yoki taşrif buyuruvçi pedagog (visiting academic) lavozimlari bundan mustasno.
Har bir OTM özining içki nizom va qoidalarida pedagog xodimlar (professorlik, dotsentlik, katta pedagog xodimlar, pedagog xodimlar va pedagog stajyer) böş iş örinlarini OTM «iş örinlari» sahifasida va yagona internet portalida oldindan beriladigan e'lonlarsiz töldirilişiga yöl qöymaslikni talab etuvçi qoidani işlab çiqiş kerak. Amaliyotçi ma'ruzaçi iş örinlari yoki taşrif buyuruvçi pedagog (visiting academic) lavozimlari bundan mustasno.
Yagona internet portali va OTMning internet sahifasida joylaştiriladigan iş örinlari töğrisidagi e'londa körsatilişi talab etiladigan minimal ma'lumotlar röyxatini belgilaş. Bunda eng asosiy ma'lumotlar sifatida 1) işga beruvçi OTM töğrisida qisqaça ma'lumot; 2) işga olinuvçiga qöyiladigan bilim va malaka talablari; 3) pedagog xodimdan kutilayotgan vazifalar; 4) e'lon portalga qaçon joylaştirilgani; 4) hujjatlarning qabul qilinişi qaçongaça davom etişi; 5) iş qaçondan boşlanişi; 6) taxminiy iş haqi miqdori va boşqa iqtisodiy-ijtimoiy imtiyozlar töğrisidagi ma'lumot; 7) işga olinuvçi taqdim etişi kerak bölgan ma'lumot va hujjatlarning aniq röyxati; 8) iş beruvçi OTM manzili, undagi mas'ul bölim va şaxsning kontakt ma'lumotlari körsatilişi.
