“Bu tartibsizlikdan foydani kiçik guruh köradi” – ekspertlar Toşkentdagi qurilişlarning boş rejasiz qilinayotgani va uning xavflari haqida
|23:31 / 23.08.202221 0788 min
Hozir yerni sotayotganlar va quriliş kompaniyalari foyda köryapti. Ular bugun pul qilyapti, lekin kelajakni öylaşmayapti. Sotişsa böldi. Kutilayotgan zarar, oqibatlar esa uzoq yillarga yetadi, deydi Temur Ahmedov.
Kun.uz muxbiri Özbekistondagi qurilişlar sabab katta hajmdagi yaşil hududlar, köllar, daraxtlar yöq qilinib, örni töldirilmayotgani hamda bu jarayonning oqibatlari haqida şaharsozlik böyiça xalqaro ekspert – Temur Ahmedov va iqlimşunos Erkin Abdulahatov bilan suhbatlaşdi.
Kun.uz:
Temur aka, Erkin aka, sizlardan bugun Özbekistonda yaşillikka nisbatan bölayotgan munosabat haqida fikrlaringizni söramoqçiman. Ya’ni köp qavatli uylar, savdo markazlari qurilişi uçun köplab yaşil hududlarning yöqotilişi va ularning örni töldirilmayotgani bilan biz nimalarni yöqotyapmiz?
Temur Ahmedov, şaharsozlik böyiça xalqaro ekspert
— Aslida şaharlar odamlar uçun quriladi. U insonlar uçun har tomonlama qulay joy bölişi kerak. Toşkentni ham odamlar 2 ming yillardan beri öziga qulay voha qilib yaşab kelişdi. Ya’ni ular bu hududlarda havo namligi, sifati, suv sifati yoki qişloq xöjaligi uçun qulayligi böyiça kerakli balansni saqlab kelişdi. Bugun ana şu balans buzilgan.
Şuningdek, har qanday şahar yaşaş sifati bilan baholanadi. Agar şahar odamlar yaşaşi uçun qulay bölmas, kerakli toza havo topilmas ekan, odamlar ham u yerda yaşaşni xohlamaydi va narxlar pasayib ketaveradi.
Umuman, bugun mintaqamizda kuzatilayotgan çöllaniş hodisasi iqtisodiy va xavfsizlik muammolarini ham yuzaga keltiradi.
Biz yaşillik, yaşil hududlarni köpaytiriş kerakligi haqida köp gapiryapmiz. Ayrimlar uçun bu göyoki köngil yoziş, şunçaki dam oliş hududlarini köpaytiriş kerak, degandek tuyuladi. Yöq, yaşil hududlarning kamayib borişi avvalo, iqtisod, xavfsizlik va ekologiya muammosi ham.
Erkin Abdulahatov, iqlimşunos
— Yozda jazirama issiq kunlarning köp, bahor-kuzda yoğingarçilikning kam bölişi yoki qişda qor yoğmasligi – iqlim özgarişlarini barçamiz his qilib turibmiz. Bu özgarişlar Markaziy Osiyo mintaqasida qurğoqçilik, çöllaniş jarayonini keskin tezlaştirib yubordi.
Mavzuga oid
Bilasizmi, tabiatda har bir jarayon özaro boğliq. Masalan, havo haroratining isib borişi yer yuzidagi suvlarning buğlanişini köpaytiradi. Yuqori buğlaniş esa suv resurslarini kamaytiradi. Suv resurlari kamayişi qurğoqçilikni boşlab beradi. Qurğoqçilik köpayarkan, yaşillik yöqola boradi. Yaşillik kamayib boraversa, insonlarning yaşaş sifati yomonlaşa boşlaydi. Iqlim migrantlari, kasalliklar köpayadi. Bu jarayonlar Özbekistonda allaqaçon boşlangan. Masalan, Buxoroda.
Iqlimşunoslar hozir 2030 yilga borib, butun dunyoda havo haroratining 2-3 darajaga isib ketişini başorat qilişmoqda. Dunyo olimlarini xavotirga solayotgan bu körsatkiçlar afsuski, mintaqamizda ança tez sodir bölmoqda. Biz allaqaçon 1,5-2 daraja yuqoriroq haroratni his qilyapmiz.
Ayni mana şu holatni biz yaşil hududlarni köpaytiriş bilan sekinlaştirişimiz mumkin. Masalan, kutilayotgan 4 daraja yuqoriroq issiqlik yaşil hududlar hisobiga 3 darajaga tuşadi.
Yaşil hududlarning köp bölişi faqat haroratni tuşirmaydi. U turli darajada böladigan çang böronlari ta’sirini ham kamaytiradi. Masalan, ötgan yili may oyida Özbekistondagi kuçli çang böronlarining guvohi böldik.
Yaşil hududlarning köp bölişi ana şu çang böronlarini ham töxtatib qolişi mumkin. Jumladan, Toşkentda kuzatilgan çang böronlarining ham xavfi kamroq bölişi mumkin edi, agar, yaşil hududlar massasi, baland böyli daraxtlar soni köproq bölganida.
Kun.uz:
Iqlim özgarişlarining salbiy oqibatlarini yumşatişda “yaşil şaharlar”ni barpo qiliş eng samarali usullardan biri ekanini aytyapsizlar, xöş, “yaşil şahar” özi nima va bugun Özbekistondagi qurilişlar “yaşil şahar” talabalariga qançalik javob beradi?
Temur Ahmedov
— “Yaşil şahar” bu yirik ekotizim. Ekotizim esa odamlar, binolar, hayvonlar, quşlar, haşarotlar, avtomobillar umuman, tabiatdagi barça narsalarni nazarda tutadi. “Yaşil şahar”da mana şularning barçasi öz balansida bölişi kerak. Heç narsa buzilmasligi kerak. Nimadir kamaydimi yoki köpaydimi, balans buziladi.
Masalan, beton köpaysa, daraxt kamayadi, daraxt kamaysa, quşlar kamayadi, quşlar kamaysa, haşarotlar köpayadi. Haşarotlar köpaysa, oziq-ovqat kamayadi.
“Yaşil şahar” faqat daraxt va gullarni köpaytiriş degani emas. U yöllar, binolar, binolar orasidagi masofa, dam oliş joylari, suv sifati, yoruğlik, şamol aylanişi... hamma-hammasini közda tutadi.
Bugun Toşkentdagi qurilişlar bu talablarga umuman javob bermaydi. Ha, bir neçta binolar xalqaro talablar böyiça qurilyapti. Lekin ular köpi bilan yigirmata ham çiqmaydi. Bu Toşkent uçun heç narsa.
Afsuski, bugun qurilayotgan binolar uçun daraxtlar yöqotilyapti. Yaşil hududlar örni töldirilmayapti. Ahvol juda yomon. Mas’ullar tuşunişi kerak, biz muammolarning ma’lum bosqiçidan ötib ketsak, keyin ortga qaytolmaymiz. Biz ayrim masalalarda xavflilik çegarasidan ötib böldik.
Masalan, şahardagi köllarni yöqotib böldik, parklarni yöqotyapmiz. Xaritalarni soliştiring, 10 yilda 90 foizgaça farqni körasiz.
Kun.uz:
Biz qurilişlarni “yaşil şahar” talabalariga moslaş haqida gapiryapmiz. Buning uçun avvalo şaharsozlikning yaxlit rejasi ham bölişi kerak. Ammo bugun Toşkentda qurilişlar ham, buzişlar ham boş rejasiz qilinmoqda.
Sizningça, şaharsozlik rejasini tasdiqlanmay kelayotganidan kim manfaatdor?
Temur Ahmedov
— Butun dunyoda şaharlar boş reja asosida quriladi. Ayniqsa, Toşkentga öxşaş tarixiy şaharlarning boş rejasi yöqligi juda yomon. Boş rejasining içida barça tumanlar uçun ham alohida loyihalar böladi va bu loyihalar kamida 20-30 yil uçun tuziladi. Boş reja kelajak uçun, avlodlar uçun kerak.
Bugun Özbekistondagi qurilişlar jarayoni xaosga öxşaydi. Bir joyda uy, bir joyda biznes markaz, maktab, boğça... tizim yöq. Eski infrastruktura ustiga katta binolar qurilyapti. Bir joyda tört qavatli bino bölgan bölsa, uning ustidan yigirma beş qavatli bino qurişyapti. Bir qavatli uy örnida 9 qavatli savdo markazi. Bunday qurilişlarga infrastruktura çidamaydi. Infrastruktura çidamagandan keyin elektr energiyasi, kanalizatsiyada muammolar köpayaveradi.
Men bu kabi tartibsizliklardan kim manfaatdor ekani haqida köp öylaganman. Xöş, rejasiz iş qilişdan kim foyda köryapti? Çunki zarar juda katta.
Bu kabi tartibsizlikda foydani juda kiçik guruh köradi. Yer sotiladi, bino quriladi. Hozir yerni sotayotganlar va quriliş kompaniyalari foyda köryapti. Ular hozir pul qilyapti. Kelajakni esa rejalaştirmayapti. Sotişsa böldi. Ular ikki, uç yilda pul qilyapti, lekin paydo bölayotgan zarar, oqibatlar 50-70-100 yillarga yetadigan zararlar.
Keyin nima böladi, ularning özi çetga ketib yaşaydi. Qölida pul bor, bolalari bor, toza havo bor joyda yaşaşni xohlaşadi-da.
Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
