Muştarak til, madaniyat va tarix. Markaziy Osiyo integratsiyalaşuvi istiqbollari hamda tösiqlar
|19:59 / 09.10.202234 60116 min
2022 yil iyul oyida Qirğizistonning Çölpon-Ota şahrida Markaziy Osiyo rahbarlarining törtinçi maslahat kengaşi bölib ötdi. Unda mintaqaviy tartibni şakllantiriş, özaro hamkorlikni yanada kengaytiriş, xavfsizlikni birgalikda ta’minlaş kabi masalalar muhokama qilindi. Uzoq kutilgan, Markaziy Osiyo integratsiyalaşuvini boşlaşi taxmin qilinayotgan şartnomalar imzolandi. Xöş, yangi prezidentlar taşabbusi bilan jadallaşgan mintaqa integratsiyasi istiqboli qanday? Asosiy tösiqlar nimalar?
Kollaj: Prezident matbuot xizmati / Kun.uzKollaj: Prezident matbuot xizmati / Kun.uz
Tarix, til, ildiz
Markaziy Osiyoning tört davlati — Turkmaniston, Qirğiziston, Özbekiston va Qozoğiston qardoş turkiy davlatlar hisoblanadi. Tojikiston esa forsiy. Bu xalqlarning ildizi tabiiyki bir. Buyuk Turk xoqonligidan boşlangan mintaqa turkiylari tarixi deyarli XV-XVI asrgaça bölinmagan edi. XVI asrdan özbek va qozoq xalqlari millat sifatida şakllana boşladi. Turkmanlarda esa bu jarayon biroz oldinroq yuz berişni boşlagandi.
Şunday bölsa-da, mintaqa xalqlari Rossiya bosqiniga qadar töliq milliy birliklarga ajralmagandi. Hudud aholisi uruğlariga köra farqlangan. Uç qozoq juzi aholisi özlarini qozoqlar, uç özbek xonligi aholisi esa özlarini özbeklar deb bilgan. Ammo xonliklar tarkibidagi ba’zi uruğlar bir paytning özida ham özbek, ham qozoq (jaloyir, qipçoq, nayman) yoki ham özbek, ham turkman (bayot, qiniq) uruği bölgan. Ularni umumlaştiruvçi jihat turkiylik va musulmonlik edi. Markaziy Osiyo jadidlari ham milliy respublikalar emas, umumiy Turkiston davlati tuziş haqida öylagan.
1920 yildan keyin boşlangan mintaqa aholisini millatlarga ajratiş siyosati uruğlar va odamlarning ötroq yoki köçmançiligiga qarab olib borildi. Ötroq, şaharda yaşovçi uruğlar özbek va tojik, köçmançi, daştda yaşovçi qabilalar esa qozoq va qirğiz deb qabul qilindi. Özbeklar köçmançi, qirğizlar ötroq bölişi mumkin emas deb aytildi. Natijada yangi milliy davlatlar çegaralari etnik-milliy çegaralardan boşqaçaroq böldi.
Sovetlar hatto sart nomli millat şakllantiriş haqida ham taklif beradi, lekin fidoyi jadidlarning harakatlari evaziga bu iş amalga oşmaydi. Şuning öziyoq Markaziy Osiyoda milliy çegaralaş qançalik yuzaki olib borilganini körsatadi.
Yangi çegaralar sabab mintaqa yetakçilari orasida keskinlik paydo böldi. Bir millat öziniki deb da’vo qiluvçi hudud boşqasiga berildi va şu orqali ular bir-biriga duşman qilib qöyildi. Uşbu siyosat öz mevasini SSSR tarqalgandan keyin berişni boşladi.
Siyosiy çegaralar xalqlar uzoqlaşuviga ham olib keldi. Ismoil Ğaspirali taşabbusi bilan taşkil etilgan butunturkiy alifbo amalga kiritilmadi, buning örniga respublikalarda kirill alifbosi joriy qilindi.
Adabiy til şakllantirişda ham jadidlar taklif etgan umumiy qoidalar qabul qilinmadi va rus tilidan töğridan töğri köçiriş orqali til qoidalari şakllantirildi. Masalan, özbek tilidan cingarmonizm (unlilar moslaşuvi) hodisasi olib taşlandi (biroq şevalarda saqlanib qolgan). SSSR oliy hokimiyati mintaqa davlatlarini bir-biridan uzoqlaştiruvçi siyosatni davom ettirdi.
Mavzuga oid
Mustaqillikdan söng ham respublikalar umumiy alifbo haqida boş qotirmadi, aksinça har kim öz madaniyatini alohida qilişga kirişdi, tarixiy da’volar qözğaldi. Mintaqa davlatlaridan faqat Özbekiston va Turkmaniston lotin yozuviga asoslangan alifboga qaytdi (Özbekiston ilk bor 1929-1940-yillarda bu alifbodan foydalangan).
Tarixiy muştaraklik borasida qaraşlar özgardi. Milliy kultning boşqalardan ustunligini körsatiş uçun haqiqiy tarix yaşirila boşlandi. Mamlakatlar özining tarixiyroq ekanini isbotlaşga kirişib ketdi.
Bir asr avval qardoş va yagona xalq ekanini aytuvçi Turkiston aholisi hozirda öz milliy tarixi va identifikatsiyasiga ega. Bugungi kunda Markaziy Osiyoning deyarli barça davlati boşqalaridan farqlanuvçi jihatlarni zör berib qidiradi va öz milliyligiga urğu beradi.
Yangi rahbarlar mintaqa integratsiyasini jadallaştira oladimi?
Mintaqaning barça davlatlari bilan çegaradoş bölgan Özbekiston uzoq vaqt davomida qöşnilari bilan yaxşi munosabatda bölmadi. Avval Turkmaniston, keyin Qirğiziston va Tojikiston bilan aloqalari sovuqlaşgan Özbekiston özini-özi ajratib qöyuvçi siyosat yuritdi. Jumladan, Özbekiston Turkiy tilli davlatlar kengaşiga a’zo bölmadi, qöşnilar bilan çegaralarni yopdi.
Foto: Qirğiziston prezidenti matbuot xizmati
Hokimiyat tepasiga Şavkat Mirziyoyev kelgaç, Özbekiston hamsoyalari bilan munosabatlarni normallaştirişga kirişdi. Bir neça yildan buyon harakatsiz turgan çegara postlari gavjumlaşdi. Deyarli duşmanlikka aylangan aloqalar iliqlaştirildi. Şavkat Mirziyoyev Özbekistonni qöşnilar bilan muloqotga qaytariş orqali, 2005 yildan keyin töxtab qolgan Markaziy Osiyo integratsiyasiga yangi umid berdi. Özbekiston hozirda mintaqa integratsiyasining faol tarafdori bölib turibdi. Bu yölda bir neça yildan beri Tojikiston va Qirğiziston bilan aloqalar sovuqlaşişiga sabab bölayotgan çegara muammosi ham deyarli hal etildi.
Özini betaraf deb e’lon qilgan Turkmaniston ham yopiqlik siyosatini olib bordi. Birinçi prezident Saparmurot Niyozov davridayoq Turkmaniston qöşnilaridan uzoqlaşdi. Turkmaniston 1994 yil Özbekiston, Qozoğiston va Qirğiziston (keyinroq Tojikiston) tomonidan tuzilgan Markaziy Osiyo iqtisodiy hamdöstligi taşkilotiga qöşilmadi. Mamlakat Özbekiston bilan çegaralarini deyarli yopib qöydi.
Faqatgina 2021 yilga kelib, Turkmaniston Turkiy davlatlar taşkilotiga kuzatuvçi maqomida qöşildi. Gurbanguli Berdimuhamedov ikki marta Markaziy Osiyo prezidentlari maslahatlaşuv kengaşida qatnaşdi (birinçisida Turkmaniston nomidan Majlis raisi Akja Nurberdiyeva qatnaşgandi). Törtinçi maslahatlaşuv kengaşida qatnaşgan mamlakatning yangi prezidenti Sardor Berdimuhamedovning Markaziy Osiyo integratsiyasiga qançalik e’tibor berişi savol ostida. Katta ehtimol bilan yangi prezident integratsiyani belgilangan qat’iy çegaralar doirasida olib borişgagina könadi.
Markaziy Osiyoda taşabbuskor yetakçiga aylangan Qosim-Jömart Töqayev Qozoğistonda jiddiy siyosiy özgarişlarni amalga oşirmoqda. Rossiya ta’siridan qutulişga intilayotgan Töqayev va uning jamoasi Markaziy Osiyo birligini mustahkamlaşga jiddiy ahamiyat beryapti. Töqayev mintaqa iqtisodiyotini birlaştiriş orqali unga Rossiyaning ta’sirini kamaytirişni közlagan. Qozoğiston uçun qöşnilar bilan aloqalarni yaxşilaş va bu orqali bojxona tösiqlarini yöqotiş iqtisodiy jihatdan ança foydali böladi.
Inqilobdan söng prezidentlik kursisini egallagan Sadir Japarov ham Markaziy Osiyo integratsiyasida faol qatnaşmoqda. Qirğiziston 2022 yilgi dunyo iqtisodiy reytingida mintaqa mamlakatlari orasida faqatgina Tojikistondan oldinda (Qirğiziston 148-örin, Tojikiston esa 149-örin). Deyarli yerosti boyliklariga ega bölmagan Qirğiziston uçun qöşnilar bilan aloqalarni yaxşilaş va ular bilan umumiy bozor yaratiş foydali.
Sadir Japarov barça mintaqa davlatlariga taşrif buyurdi. Tojikiston bilan mojarolarning oldini oliş uçun ikki bor Duşanbega bordi. Sönggi keskinlikni yumşatiş uçun jiddiy harakat qildi. Qirğiziston prezidenti qöşnilar bilan munosabatlarni yaxşilaşga yetarliça e’tibor bermoqda.
Va nihoyat mintaqaning özgarmayotgan, tajribali prezidenti Imomali Rahmonning Markaziy Osiyo integratsiyasi böyiça qaraşlari turkmanistonlik hamkasbi pozitsiyasiga yaqin. Çölpon-Otadagi yiğilişda u Markaziy Osiyodagi qöşnilarini «Tolibon»dan kelayotgan tahdid va çaqiruvlarga qarşi birgalikda kuraşişga çaqirdi hamda toliblar Afğonistonni boşqarişga qodir emasligini aytdi.
Tojikiston mintaqaning boşqa mamlakatlaridan farqli ölaroq, «Tolibon» bilan keskin munosabatlarga ega. Duşanbe «Tolibon» muxolifati bölgan kiçik Ahmad Şoh Mas’udni qöllab-quvvatladi va unga Tojikistondan joy berdi. Imomali Rahmonning Çölpon-Otadagi nutqidan söng toliblar Tojikistonni egallaş bilan tahdid qilgani haqida xabarlar tarqaldi. «Tolibon» qömondoni Rossiya Tojikistonning ortida turişni töxtatsa, mamlakatni bir haftadayoq egallaşini da’vo qildi. Bu Duşanbe uçun jiddiy signal böldi. Töğri, Tojikiston Ukraina va mamlakati içida bölayotgan voqealardan qiynalayotgan Rossiya bölmasa, yaxşi aloqalarga ega Xitoydan ham yordam söraşi mumkin va Pekin «Tolibon»ni jilovlab qöyişga qodir. Biroq Xitoyning şartlari mamlakat uçun oğir bölişi mumkin.
Imomali Rahmonning Markaziy Osiyo integratsiyasiga qanday qaraşi va unda qay darajada iştirok etişi haqida biror nima deyiş qiyin. Harholda, Tojikiston Qirğiziston bilan sönggi mojaroda çegarasini himoya qiliş uçun emas, balki bosqinçilik yurişi uyuştiriş uçun hujum qilgandek taassurot qoldirdi.
Çölpon-Otadagi uçraşuv
Foto: Qirğiziston prezidenti matbuot xizmati
2018 yildan ötkazila boşlangan Markaziy Osiyo davlatlari maslahat kengaşi törtinçi marta Qirğizistonning Çölpon-Ota şahrida ötkazildi. Bunday uçraşuvlar formati paydo bölişining özi ham şubhasiz katta qadam bölib, mintaqa mamlakatlari örtasidagi hamkorlikni rivojlantirişda yangi bosqiç böldi. Oldingi uçraşuvlar Ostona, Toşkent va Turkmanboşida ötkazilgandi.
Çölpon-Otadagi uçraşuvda Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari uzoq kutilgan 2022-2024 yillarda mintaqaviy hamkorlikni rivojlantiriş böyiça «Yöl xaritasi»ni qabul qildi hamda «XXI asrda Markaziy Osiyoni rivojlantiriş yölida döstlik, yaxşi qöşniçilik va hamkorlik qiliş töğrisida»gi şartnomani imzoladi (Tojikiston va Turkmanistonda taşqari, ular içki protseduralardan söng ratifikatsiya qiladi).
Prezidentlarning navbatdagi maslahat uçraşuvida mintaqaviy va global özgarişlar, şuningdek, Qozoğistondagi yanvar voqealari, Badaxşon va Qoraqalpoğistondagi hodisalar, Tojikiston va Qirğiziston örtasida bölib ötgan çegara töqnaşuvlari hamda Afğonistonda toliblar hokimiyat tepasiga kelganidan söng mintaqada yuzaga kelgan noaniq va beqaror vaziyat muhokama qilindi.
Uçraşuvda özaro savdoni rağbatlantirişning yangi şakl va mexanizmlarini faol joriy etiş haqida gapirildi. Ya’ni tovarlarni yetkazib berişda yagona qoidalar va tartiblarga ega bölgan çegara savdo zonalarini yaratiş taklifi berildi. Agar amalga oşadigan bölsa bu Markaziy Osiyo integratsiyasi uçun sezilarli qadam böladi.
Biroq Qozoğiston prezidenting Rossiya va Xitoy vakillarini ham maslahatlaşuv uçraşuvlariga taklif etiş haqidagi taklifi köpçilik mutaxassislar e’tiroziga sabab böldi. Çunki, Markaziy Osiyo davlatlari ŞHT, KXŞT va Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi taşkilotlari hamda C5+1 formatdagi uçraşuvlar orqali bu davlatlar bilan şundoq ham keng hamkorlik qiladi. Ularning uşbu maslahatlaşuv kengaşlarida ham iştirok etişi uçraşuvlarning yuqoridagilardan heç qanday farq qilmasligiga olib kelişi mumkin.
Birgina misol sifatida Markaziy Osiyo integratsiyasi boşlanişiga umid bergan Markaziy Osiyo iqtisodiy hamdöstligi (keyinçalik Markaziy Osiyo hamkorligi) taşkiloti 2005 yil Rossiya ham a’zolikka qöşilgandan keyin amalda öz ahamiyatini yöqotgan va oradan bir neça yil ötib Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi tarkibiga qöşilib, faoliyatini tugatgan edi.
Foto: Qirğiziston prezidenti matbuot xizmati
Tösiqlar
Markaziy Osiyo davlatlari qardoş va madaniy jihatdan qançalik yaqin bölmasin, hozirda ularning integratsiyasi qiyin masalaga aylangan. Avvalo respublikalar aholisining ba’zi qismlarida qöşnilariga qarşi kayfiyat mavjud. Masalan, SSSR taşabbusi bilan olib borilgan siyosat natijasida mintaqaning boşqa xalqlari va özbeklar örtasida duşmanlik yaratilgan. Xuddi şunday qarama-qarşilik qirğiz-qozoq, qirğiz-tojik çegaralarida ham kuzatilgan.
Markaziy Osiyo integratsiyasining asosiy tösiği – hududiy muammolar. Mintaqada yettita anklav mavjud bölib, ulardan beştasi Qirğizistonda (uçtasi Özbekistonga, ikkitasi Tojikistonga qaraşli), ikkitasi Özbekistonda (biri Tojikistonga, biri Qirğizistonga tegişli) joylaşgan. Aynan şu anklavlar Markaziy Osiyo hududiy nizolari öçoği hisoblanadi.
Özbekiston-Qirğiziston va Qirğiziston-Tojikiston çegaralarida delimitatsiya qilinmagan hududlar ançagina. Özbekiston va Qirğiziston bu borada sezilarli yutuqlarga erişgan bölsa, Tojikiston-Qirğiziston çegaralari noaniq va notinçligiça qolmoqda.
Birgina 2021 yil aprel-may oyida bölib ötgan qirğiz-tojik çegara töqnaşuvi natijasida 58 ming aholi çegara hududlaridan evakuatsiya qilindi. Oğir harbiy texnikalar harakatga keltirildi. Qirğiziston tomondan 36, Tojikiston tarafdan esa 19 kişi halok böldi. Bişkekda Tojikistonga qarşi namoyişlar bölib ötdi. Şuning öziyoq ikki millatning bir-biriga nisbatan kayfiyatini ifoda etadi.
2022 yil sentabrdagi çegara nizolari esa uruşga aylanib ketişiga bir baxya qoldi. Har ikki taraf prezidentlar uçraşuvidan keyin ham otişmalarni töxtatmadi. Tojikiston artilleriyasi Qirğizistonning içki hududlarini ham öqqa tutdi. Bunga javoban esa Bişkek harbiy dronlardan foydalanişni boşladi.
Yana yuz minglab aholi öz uylarini tark etişga majbur böldi. Rasmiy ma’lumotlarga köra, har ikki tomondan birgalikda yuzdan ortiq inson halok böldi.
Tinçlik kelişuviga erişilgan bölsa-da, Tojikiston-Qirğiziston çegarasini hali ham barqaror deb bölmaydi. Çunki davlatlar aholisi çegaraga juda yaqin yaşaydi (ayniqsa qirğizlar) va ular suv hamda yaylovlardan foydalaniş masalasi böyiça deyarli har yili kelişmovçiliklarga boradi. Ikki tomon çegaralarni töliq delimitatsiya qilib, uşbu muammolarni bartaraf qilmas ekan, çegaradagi vaziyat beqarorligiça qolaveradi.
Özbekiston va Qirğiziston bir qator kelişuvlarga erişganiga qaramay, ularda ham hali hal etilmagan masalalar bor. Çegaraning katta qismi delimitatsiya qilingan bölsa-da, beş anklav (Qirğizistondagi Söx, Şohimardon, Jangail, Çon-Gara va Özbekistondagi Barak) çegaralarini aniqlaş yakunlangani yöq.
Markaziy Osiyo hukumatlari çegara muammolarini hal qiliş kerakligi haqida umumiy tuşunçaga ega bölsa-da, murakkab landşaft, resurslardan foydalaniş muammolari (masalan, suv), çegara aholisining millatçilik kayfiyati kabi özaro bir-biriga boğliq omillar sabab muammoni hal qilişda qiynalmoqda.
Ikkinçi muammo – mafkuraviy qaraşlar. Yuqorida aytib ötilganidek, Markaziy Osiyo davlatlari mustaqillikdan söng milliy mafkuralarini yaratişga kirişdi. Tabiiyki, barça özining qadimiyroq va kuçliroq bölganini haqida gapirdi hamda darsliklarga ham şuni kiritdi. Umummintaqaviy, xalqlarni yaqinlaştiruvçi mafkura yaratilmadi.
Hozirda Markaziy Osiyo xalqlaring katta qismi özini qöşnilari bilan yagona xalq deb bilmaydi. Birlaştiruvçi omillardan köra, farqlovçi omillar köproq topiladi. Bu esa aholining integratsiyani qöllab-quvvatlaşi va unda faol iştirok etişini savol ostiga qöyadi. Markaziy Osiyo davlatlari muştarak jihatlar: til, madaniyat, tarix yordamida umumiy mafkura yaratişi, uni tarğib qiliş orqali xalqlarni yaqinlaştirişi mumkin. Biroq bu jiddiy qarşilikka uçraşi ham mumkin, çunki respublikalarda millatçilik allaqaçon keng yoyilib bölgan.
Uçinçi tösiq – iqtisodiy qonunçilikdagi farqlar. Masalan, Özbekiston öz iqtisodiyotini himoya qiladi va tabiiy monopoliyalarni qonun orqali ham qöllab-quvvatlaydi. Bojxonada qisman proteksionizm qoidalari mavjud. Qozoğiston va Qirğiziston esa nisbatan oçiq iqtisodiyotga ega. Ular qöşnilar bilan past tarifli bojxona siyosatidan manfaatdor. Ayniqsa, katta bozorga (öttiz milliondan köproq aholi) ega bölgan Özbekiston bilan.
Investitsiyalar masalasida Qozoğiston boşqalardan ança oldinroqda. Masalan, Turkmaniston va Tojikistonda kiçik investitsiyalar deyarli yöq. Integratsiyaning asosiy «lokomotivi» iqtisodiy şartnomalar bölişi taxmin qilinayotgan bir paytda Markaziy Osiyo davlatlarining bu borada yakdil qaror qabul qilişi juda muhim. Çölpon-Otada prezidentlar aynan şu masalaga töxtaldi. Endilikda bu şartnomalar tuzilişi va amaliyotga kiritilişi hukumatlar irodasiga boğliq. Zotan, Yevropa integratsiyasi boşlanişi hamda Yevropa ittifoqi taşkil topişiga ham Fransiya va Germaniya örtasida tuzilgan «Pölat va kömir pakti» asos bölgan edi.
Markaziy Osiyo integratsiyasining yana bir tösiği – taşqi kuçlar bölişi ham mumkin. Çunki mintaqaning heç bölmaganda iqtisodiy birlikka erişişi uning rivojlanişiga va raqobatbardoş iqtisodiyot yaratişiga jiddiy turtki beradi. Bu esa yangi bozorlarni egallaş va öz siyosiy ta’sir doirasini kengaytiriş (yoki uşlab turiş) iştiyoqidagi «ba’zi» davlatlarga yoqmasligi tayin.
