Rossiyaning yana bir amaldori sobiq SSSR hududini, xususan Özbekistonni Rossiya tarkibiga qöşib oliş kerakligini aytib çiqişi özbek jamoatçiligida jiddiy aks sado bermoqda. Kun.uz mavzuni muhokama qiliş uçun siyosatşunoslar Kamoliddin Rabbimov, Hamid Sodiq va Nargiza Umarovani taklif etdi.
— Zaxar Prilepinning Özbekiston haqidagi bayonotlari nimani anglatadi?
Kamoliddin Rabbimov: — Prilepinning tarjimayi holi bilan tanişdim. U 2010-2012-yillarda Putin va uning siyosiy tuzumiga qarşi aşaddiy muxolifatçi bölgan, “Putinsiz Rossiya” kabi muxolif loyihalarda iştirok etgan. 2014 yilda Qrim anneksiya qilingaç, u Putin tarafga ötgan.
Oxirgi yillarda, Ukrainaga uruş boşlanişidan oldin va keyin ham u Putinni qöllaşni kuçaytirgan. U – propagandaçi ham. Kremlga yaqin şaxslarni yaqinligiga köra 3 ta darajaga böladigan bölsak, u 2-darajadagi şaxslardan hisoblanadi. Sönggi yillarda bir qança ordenlar olgan, siyosiy partiya vakili va lideri. Şu kabi omillarni hisobga oladigan bölsak, uning gaplariga jiddiy e’tibor beriş kerak. Çunki Ukrainaga bostirib kirişdan oldin Prilepin bir neça yil davomida uruş tarğibotini olib borgan şaxs. Ayni şu odam Özbekistonga bostirib kiriş ğoyasini ilgari suryapti.
Nargiza Umarova: — Biz Prilepin iştirokidagi matbuot anjumanining qisqa bir epizodini kördik. Uning gaplariga jiddiy e’tibor beriş kerak, Rossiya propagandasining elementi sifatida qabul qiliş lozim.
Prilepin migrantlar, SSSR parçalanişi xato bölgani kabi gaplarni aytdi, bu signalni Putin ham yuborgan bir neça marta. Prilepinning gaplarida biroz mantiqsizlik ham kördim. Unga berilgan savol migrantlarning rus tilini bilmasligi haqida bölgan bölişi mumkin, u esa davlatlarni birlaştirib qöyaylik, deyapti. Vaholanki, ikki davlat örtasidagi kelişuvga köra, migrantlarga rus tilini boşlanğiç darajada va Rossiya tarixini biliş talabi qöyilgan. Şuning uçun Prilepinning gaplari içki auditoriyaga nisbatan bölgan deyiş mumkin.
Rossiya Ukraina ustidan ğalaba qilayotgani yöq hozirça, şu sabab içki auditoriyani ruhlantiriş uçun bölgan. Prilepin u yerda harbiy sifatida gapiryapti, uning atrofidagilar ham harbiylar edi. Prilepin Ukrainadagi uruşda ham iştirok etgan, jarohat sabab qaytgandi. Prilepin ötirgan auditoriya uning atrofidagi harbiy şaxslardan iborat edi, Özbekistonni bosib oliş haqida gap ketganda qöllab qarsak ham çalişdi.
Yana bir narsa. Bu yiğilişni efirga uzatgan – “Rossiya segodnya” mediakorporatsiyasi. Prilepin ortidagi bannerda “RIA Novosti”, “Sputnik” kabi katta davlat ommaviy axborot vositalarining nomi turgan edi. Şundan kelib çiqib aytiş kerakki, Prilepin bu gaplarni tasodifan gapirgani yöq.
Mavzuga oid
Hamid Sodiq:
— Prilepin deganda bir qança funksiyalar jamlanmasi köz oldimga keldi. U önlab kitoblar yozgan, propagandist, siyosatçi va amaldagi harbiy. Qrim anneksiyasigaça antiputinçi bölgan. Rossiya va sobiq ittifoqdagi maxsus xizmatlar iş tartibini bilamizki, u jiddiy sinişni boşdan keçirgan şaxslardan biri. Mana şunday loyallik uning böyniga qöyilgan.
Bu loyallik çizgilarini 2023 yil örtalaridagi propagandistlarning tizimli öldirişi bilan boğliq deb öylayman, Prilepinning özi ham portlatilgan edi. Hukumatning özida ham bu şaxsga nisbatan hisob-kitoblari bor, işonçli kişilardan emas. Öşa hisob-kitoblar jiddiylaşib ketmasligi uçun ham hozirgi Rossiya siyosiy tuzumiga xizmat qilyapti.
Özi unga demografiya böyiça savol berilgan, u esa migrantlarga boğlab, keyin anneksiya haqida gapirdi. Çunki uning tafakkurida Rossiya siyosiy doirasidagi kuluarlar fikri bilan boğliq masalalar bor, şuning uçun bu savolga yopiştirişga urindi. Demakki, Rossiya siyosiy doiralaridagi kuluarlarda bu masala u yoki bu körinişda muhokama qilinyapti, şuning uçun ham uning gaplari xavfli deb öylayman.
— Özbekiston davlat institutlari, jumladan, TIVning xatti-harakatlari qanday bölişi kerak?
Kamoliddin Rabbimov: — Prilepin bir qança xalqaro huquqni buzgan jinoyatçi sifatida YeIga kiritilmaydigan şaxs. Bu yerda asosiy muammo Prilepinda emas, Putinning siyosiy tuzumida. U SSSR qulaşini katta fojia deb bilişini yaşirmaydi. Qolaversa, Putinning, Prilepin kabi imperiyaçilarning faolligi sönggi yarim yilda oşdi, Ukraina uruşidan keyin oldingi yarim yillikda ança tuşkun holda edi. Imperiyaçilik kayfiyati Moskvada judayam kuçli. Possovet davlatlari Rossiya ta’sirida bölişi kerak, bölmasa Rossiya davlat va sivilizatsiya sifatida yaşolmaydi, degan qaraş kuçli. Prilepin gaplarini şu kontekst doirasida qabul qiliş kerak. U öylab gapirganmi, öylamaymi, bu yerda muhimi imperiyaçilik kayfiyati. Bu kayfiyat Putin ketgandan söng ham qandaydir körinişda yaşaydi.
Ukraina va Kavkaz Rossiya ta’siridan çiqdi, endi possovet hududidagi eng katta mintaqa Markaziy Osiyo bölib qolmoqda. Rossiya tili bilan aytganda, bu mintaqa hali antirossiya tafakkurga tuşgani yöq. Bunaqa suverenitetga tahdid soluvçi gaplar Rossiya uçun odatiy holga aylanib qolgan.
Davlatning siyosiy mustaqilligi haqida gap ketar ekan, bu öta prinsipial masala ekanini taşqi dunyo bilib qöyişi kerak. Davlat jamiyat birligi, Özbekistonning kuçli ittifoqçilari borligi, musulmon olami va turkiy dunyo vakili ekanini his qildiriş kerak. Prilepin kabilar provokatsiya izlayotgan bölsa, bunga ham imkon bermaslik kerak. Lekin sukut saqlaş, böş munosabat bildiriş ham bölmasligi lozim.
Hamid Sodiq: — Bu yerda munosabatni ikkiga bölgan bölardim. Birinçisi – jamiyatning intellektual qatlami munosabati. Intellektual qatlam munosabati öz navbatida siyosiy elitani, amaldagi hukumatni zöriqtirişi kerak. Öşa davlatlar ham bu zöriqişni his qilişi kerak. Bu yuz berdi, ya’ni Rossiya elçisi TIVga çaqirildi, bu esa muhim. Suverenitet masalasi savdolaşilmaydi.
Rossiyaning imperiyaçilik kasalligi köp yillar davomida davolanişi kerak. Prilepin kabilar – şu kasallikning “isitmasi”. Masalaning muammoli tomoni şundaki, bunday vaziyatlarni başorat qilib bölmaydi, Özbekistonga heç narsa qilolmaydi, deb bölmaydi. Ukrainaga bosqinga ham köpçilik işonmagandi, men ham taxmin qilolmaganman. Bizning munosabatlar yaxşi, deyişimiz mumkin, lekin Ukraina bilan ham şunday edi. Şuning uçun ziyraklikni yöqotmaslik kerak. Siyosiy elita ham suverenitetni himoya qilişi lozim.
Nargiza Umarova: — Özbekistonga nisbatan tizimli ravişda bunday munosabatlarni köryapmiz. Bunday vaziyatlarda yumşoqlik qilaveriş töğri bölmaydi, qat’iyroq, keskinroq munosabat bildiriş vaqti keldi. Çunki bu birinçi holat emas, katta ehtimol bilan oxirgisi ham emas.
Rossiya propagandasi özi istayotgan narsani real voqelik sifatida ifodalaydi. Rossiya izolyatsiyalanişda davom etar ekan, bu agressiya kuçayib boradi va Markaziy Osiyo davlatlariga soçişga harakat qiladi. Şuning uçun biz keskinroq munosabat bildirişimiz kerak. Faqat TIVdan munosabat kutyapmiz, lekin buni parlament ham kötarişi kerak. Jamiyat bir neçtagina deputatning çiqişiga örganib qolyapti, soğlom narsa emas bu.
Prilepinning gaplarida hatto migrantlar şu narsaga rozi degan fikrni ham aytib ötdi. TIV bayonot berayotganda mana şunday har bir detal böyiça bandma-band bayonot berişi kerak. Rossiya elçisining gaplari bilan masalani yopib yuboriş keyingi böladigan mana şunday tahdidli gaplarga imkoniyat yaratiş böladi.
— Rus siyosatçisining bunday bayonotlari Özbekiston davlatçiligi oldiga qanday vazifalarni qöyadi?
Kamoliddin Rabbimov: — Butun dunyoda jamiyatni va davlatni kuçaytiruvçi, jipslantiruvçi “retsept” şakllanib bölgan, bular: demokratiya, inson huquqlari, fuqarolik jamiyati va davlatning legitimligini oşiriş.
Mana şunday tajovuzkorona bayonotlarga nisbatan bizda umummilliy konsensus bölişi kerak. Fundamental qadriyatlarda haligaça bizda Rossiyaga nisbatan umumiy konsensus yöq. Davlatning umummilliy fundamental qadriyatlari borasida bizda kuçli konsensus bölişi va bunga daxl qiliş imkonsiz bölişi kerak. Şunga erişiş vositasi – Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasidagi qadriyatlar va mexanizmlar.
Hamid Sodiq: — Demokratiya erkin insonlarni şakllantiradi, erkin insonlar muammolarning turli tomonlarini köriş imkoniga ega böladi. Oxirgi yillardagi biroz berilgan erkinlik natijasida jamiyatdagi siyosiy, geosiyosiy muammolarga turli ommaviy axborot vositalari orqali munosabat berib boşlandi va immunitet şakllana boşladi. Mana şunday sekin-sekin şakllanadi, buning uçun demokratiya va akademik erkinlik kerak böladi. Bunday insonlar qatlami davlatning öziga ham ma’lum bir bosimlar beradi, lekin davlat bunga çidaşi kerak, bunday odamlar heç qaçon davlatga, suverenitetga zarar yetkazişni öylamaydi.
Jamiyatda turli qaraşli insonlar bor, bu – me’yoriy holat. Hammani bir qolipga soliş imkoniyati yöq. Lekin suverenitet masalasi hammani birlaştiradigan nuqta bölişi kerak. Şuning uçun siyosiy elita OAVni böğmasligi lozim, davlat resurslariga unçalik boğliq bölmagan, byurokratiyadan xoli OAV bölişi va doimiy mana şunday suverenitet masalasida turli fikrlilik bölmasligi kerak degan masalani yuqori uşlaşi lozim.
Daron Ajyemöğli “Tor koridor” kitobida şunday deydi: “Erkinlik, ozodlik – bu jarayondir. U har kuni muhokama qilinadi va şunday şakllanadi. Ya’ni erişib bölib, keyin tokçaga qöyib qöyiladigan narsa emas”.
Nargiza Umarova: — Davlatimiz axborot uruşida ketma-ket, jiddiy ravişda yutqazyapti. Çunki heç strategiya yöq, ya’ni kontur propaganda tizimi yöq. Bu narsani takror-takror bölayotgan şu turli tahdidlar körsatib turibdi. Biz bugun axborot siyosatini kuçaytirişimiz kerak. Bunday holatlarda faqat TIV emas, OAV ham javob berişi kerak, faqat xabar tarqatiş emas. Davlat ommaviy axborot vositalari haligaça jim. Axborot maydonimizda faqat Prilepin şunaqa dedi, bunaqa munosabat bildirildi, degan narsa bor. Bu ertaga unutilib ketadi. Qöşni Qozoğistonda axborot xavfsizligini davlat siyosati darajasiga kötariş kerak, deyişyapti.
Bizda OAV juda passiv, menimça. Axborotni olib, uzatişdan nariga ötolmayapmiz. Vaholanki, biz axborot uruşi zamonida yaşayapmiz. Bugun axborot orqali hujum qilişayotgan bölsa, ertaga harbiy texnikalar bilan hujum bölişi mumkin. Ukraina uruşi yaqqol misol, uruş dastlab axborot makonida boşlangandi va haligaça davom etyapti. Biz axborot uruşi zamonida yaşayapmiz, bunga nisbatan çoralar işlab çiqiş vaqti keldi.
