Таклиф: мева ва сабзавот етиштирадиган туманлар ғалла экишдан озод қилиниши зарур

Маълумки, иқтисодий ўсишга эришиш учун мамлакатга хорижий инвестицияларни имкон қадар кўпроқ жалб этиш лозим. Боз устига, жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозининг таъсирида Ўзбекистонга асосий капиталга киритилган хорижий инвестициялар ҳажми камайиб уларнинг улуши 2010 йилдаги 28,3 фоиздан 21,3 фоизгача пасайган.

Ички манбалар ҳисобига Ўзбекистон иқтисодиётида вужудга келган номутаносибликларни бартараф этиш ва уни рақобатбардошлигини таъминлаб бўлмаслигини тушуниш қийин эмас. Шундан келиб чиқиб, ҳукуматимиз томонидан мамлакатимизнинг инвестицион жозибадорлигини кучайтиришга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.

Бу борадаги энг муҳим қадам — 2017 йилнинг сентябридан бошланган валюта бозорини либераллаштириш ва эркин конвертацияни жорий этиш бўлди. Эндиликда замонавий асбоб-ускуналар, техника ва жиҳозлар, сифатли хом-ашё нафақат марказдан белгиланган саноқли корхоналарга, балки реал секторнинг барча соҳаларига бозор тамойиллари асосида эркинлик билан кириб келмоқда ва ушбу жараён иқтисодий муносабатлар такомиллашиб бориши билан жиддий ижобий натижалар бериши мумкин.

Инвестициялар оқимини кенгайтириш йўли билан мамлакат иқтисодиётини ривожлантириш турли хил мураккаб ва бир-бири билан чамбарчас боғланган омиллар билан боғлиқ ва шулардан бири солиқ тизимидир. Ушбу тизим қанчалик такомиллашган бўлса, шунга боғлиқ ҳолда ишлаб чиқариш самарадорлиги ошади ва аҳолининг турмуш даражаси яхшиланиб бораверади.

Бир томондан, солиқлар давлат ўзининг ижтимоий-иқтисодий функцияларини тўлақонли бажариши учун молиявий манба бўлиб хизмат қилади.

Бошқа томондан, улар ёрдамида тадбиркорлик фаолияти тартибга солинади, иқтисодий ресурслар самарали ишлаётган тадбиркорлар қўлига ўтади, сифатли ва янги-янги эҳтиёжларни қондирадиган маҳсулотлар ишлаб чиқарилиши йўлга қўйилади ва уларнинг ҳажми ўсиб боради.

Албатта, бунинг учун нафақат солиқ тизими, балки молия, банк, савдо ва бошқа соҳалар ҳам такомиллашган бўлиши шарт ва ушбу жараёнлар мамлакатимизда муайян кетма-кетликда амалга оширилмоқда. Умуман олганда, мустақиллик йилларида мамлакатимизда солиқ тизимини ислоҳ қилишга берилган эътибор бошқа соҳаларга нисбатан кам бўлмаган. Ялпи ички маҳсулотга нисбатан солиқ юкининг 20-21 фоиздан ошмаслиги, фойда солиғи ставкасининг юридик шахслар учун 7 фоиз даражасида белгиланиши МДҲ доирасида учрамайдиган ҳолат бўлиб келган. Шу билан бирга давлат бюджети даромадларининг асосий қисми билвосита, жумладан аҳоли учун зарур бўлган товарлар нархини оширишга олиб келадиган қўшилган қиймат солиғи ҳисобига шаклланиши демографик шароити оғир бўлган Ўзбекистон учун мантиққа зид амалиёт эканлигини тан олиш лозим.

Шу билан бирга, меҳнатга лаёқатли аҳолини ташкилий сектор доираси билан қамраб олишга, хуфёна иқтисодиётни қисқартиришга етарли эътибор берилмаганлиги ва жисмоний шахслар даромадига солиқни атиги 6–7 миллион киши тўлаши тизимда жиддий нуқсонлар борлигидан далолат беради. Иш ҳақининг муайян қисми солиққа тортилмаслиги мақсадида ноқонуний йўл билан тўланиши, миллионлаб кишиларнинг ишлаб туриб меҳнат дафтарчасига эга эмаслигининг асосий сабаби ҳам шунда.

Шу кунларда хорижий экспертлар ёрдамида амалга оширилиши бошланган солиқ тизимининг ислоҳоти асосан ушбу солиқларни ислоҳ қилишга қаратилган. Ҳозирги пайтда ҚҚС ставкаси 20 фоизга тенг, эндиликда уни 12 фоизгача пасайтириш кўзда тутилмоқда, ҳозир иш ҳақи ҳисобидан бюджетга жисмоний ва юридик шахслар томонидан тўланадиган солиқ ва мажбурий тўловларнинг жами 35-50 фоизни ташкил этмоқда, янги таклифларга кўра уларни бирлаштириш ва ягона ставкани 25 фоиз даражасида белгилаш кўзда тутилган.

Хорижий ва маҳаллий экспертлар, давлат ходимлари ушбу таклифларнинг ижобий томонини етарли даражада ёритиб бермоқдалар ва уларнинг фикрлари кўп томонлама асосланган. Фақат медалнинг иккинчи томони ҳам бор. ҚҚС давлат бюджети даромадларининг 30 фоизини ташкил этади. Агар икки солиқ ставкалари бир вақтда барча хўжалик юритувчи субъектларга нисбатан пасайтирилса, бюджетнинг йиллик даромади тахминан 1 миллиард долларга камаяди ва бундай ҳолат қандай салбий оқибатларга олиб келиши тўлиқ инобатга олинганми ёки йўқми деган савол туғилади.

Ўзи шундоқ ҳам фермерлардан пахта хом-ашёси янги харид нархларида сотиб олиниши билан бюджет бир йилда тахминан 300 миллион долларни йўқотади.

Менинг фикримча, ҚҚС ставкасини пасайтириш босқичма-босқич, биринчи навбатда аҳоли учун ҳақиқий енгиллик берадиган товарлардан бошланиши керак. Бошқа томондан, хорижий инвесторлар қайси соҳага қизиқиш билдириб сармоя киритмоқчи бўлса, ўша соҳани мақсадли тарзда ўрганиб чиқиш мақсадга мувофиқ бўлса керак. ҚҚС ставкаси пасайгани билан истеъмол товарларининг нархлари арзонлашади, деган хаёлга бориш ҳам тўғри бўлмаса керак.

Расмий статистик маълумотларга кўра 2016 йилда ишлаб чиқарадиган саноат корхоналарининг қўлга киритган фойдаси 150 миллион долларга ҳам етмаган, рентабеллик даражаси паст бўлганлиги сабабли енгил, мебель, пойафзал саноати корхоналари мавжуд улгуржи нархларни пасайтиришдан манфаатдор эмас.

Бошқа томондан, ишлаб чиқарувчилар нархларни пасайтирганда ҳам бундан савдо ходимлари фойдаланиб олишмайди деб ким кафолат беради? Бозорлардаги савдо растасига бориб пойафзал танлаб олсангиз ва нархини сўрасангиз 200 минг сўм деб айтади, савдолашсангиз 150 минг сўмга ҳам беради, хурсанд бўлиб уйга қайтасиз, фақат кайфиятингизни айнан сиз сотиб олган нарсани бир кун олдин 120 минг сўмга сотиб олган қўшнингиз бузади.

Шундан келиб чиқадики солиқ тизими нафақат ишлаб чиқарувчиларга, балки улгуржи ва чакана савдо, юк ташувчи транспорт тармоқларига нисбатан ҳам такомилланиши керак. Статистик маълумотларга кўра Ўзбекистонда бир йилда 12 миллион тоннага яқин сабзавот етиштирилади ва унинг 2,8 фоизи саноат корхоналарида қайта ишланади. Албатта, бундай имкониятлар борлиги хорижий инвесторларни хурсанд қилиши ва қизиқиш уйғотиши аниқ.

Лекин нима сабабдан сабзавот аҳолининг илмий меёрлар билан асосланган эҳтиёжларидан кўра уч баравар кўп ишлаб чиқарилаётган бўлса, унинг нархлари охирги уч йил ичида икки баравар ошди, деб инвестиция киритишда иккиланиш пайдо бўлмайдими?

Гап шундаки, сабзавот, мевалар, сут ва гўштнинг асосий қисми деҳқонларнинг ёрдамчи хўжаликларида етиштирилади ва бу ерда ҳеч қандай аниқ ҳисоб-китоб йўлга қўйилмаган. ЯИМнинг юқори суръатлар билан ўсаётганини асослаш учун қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмини рассомлик йўли билан кўпайтириб кўрсатиш одатий ҳол бўлиб қолган.

Мисол учун, 2017 йилда республикамизда 2,2 миллион тонна гўшт етиштирилган деб Давлат статистика қўмитаси маълумот бермоқда. Буни пулга айлантирсак, тижорат банклари томонидан иш ҳақи учун бериладиган маблағлар ҳам этмай қолади. Хулоса шуки, хорижий инвесторларни озиқ-овқат саноатини ривожлантиришга таклиф қилишдан олдин соҳага доир ҳисоб-китобларни тўғри йўлга қўйиш мақсадга мувофиқ.

Бугунги куннинг иқтисодчи олимлар олдида турган энг долзарб вазифаларидан бири — бу қандай қилиб давлат бюджетини бошқа манбалар ҳисобига тўлдириш имкониятларини излаб топишдан иборат.

Менинг таклифим қуйидагича: ғалланинг давлат харид нархлари паст бўлганлиги сабабли ер солиғи ставкасини мантиқий даражагача кўтариш муаммо бўлиб келмоқда. Ғаллакор фермер бир гектардан 2,5 миллион сўм даромад олади ва шуни 10 фоизини бюджетга ўтказади. Ихтисослашуви бошқача бўлган қўшниси 10–20 баравар кўпроқ даромад олади ва худди шунча солиқ тўлайди.

Агар картошка, мева ва сабзавот етиштирадиган туманлар ғалла экишдан озод қилинса, ер солиғи ставкасини нормал ҳолатга келтириш имкони вужудга келади ва республиканинг қишлоқ хўжалиги ривожланган Тайлоқ ва унга ўхшаган туманлар дотациядан осонлик билан чиқиб кетади.

Илҳом Вафаев,

иқтисодчи