Педагог кадрлар тайёрловчи давлат университетларини иккига ажратиш хусусида таклиф

Мамлакатимизда мактаб ўқитувчилари педагогика институтлари ва давлат университетларида тайёрланади. Бу университетларнинг 8таси собиқ иттифоқ вақтида педагогика институти эди ва улар 1992 йилда университетга айлантирилди. Табиийки, уларнинг «ўқув режа»си ва «фан дастурлари» ҳам университетларникига алмашди. Лекин амалда, улар олдин нима иш қилган бўлса, ҳозир ҳам ўша ишни давом эттиришаяпти, яъни мактабларга ўқитувчи тайёрлашаяпти. Масалан, вилоят марказларидаги давлат университетларининг камида 90 фоиз битирувчиси дастлаб мактаб, коллеж ва лицейларга ишга боради.

Агар Давлат тест марказининг танлови оптимал бўлди, деб ҳисобласак, ОЎЮларда тайёрланадиган профессионал муаллимларнинг саводи, асосан, икки нарсага боғлиқ бўлади; бири — ОЎЮларининг муайян йўналишлар (факультетлар, фанлар) бўйича тузилган «ўқув режа» си ва «фан дастури»га ҳамда шу ОЎЮда ишловчи профессор-ўқитувчиларнинг билими ва малакасига. Бу ерда айтилаётган гаплар, биринчи навбатда, асосан, тўртта аниқ фаннинг (математика, физика, кимё ва биология) «ўқув режа»си ва «фан дастурлари» га тегишли.

«Ўқув режа»лар ва «дастур»лар Олий таълим вазирлиги белгилаган (ёки танлаган) ОЎЮнинг проф-ўқитувчилари томонидан тузилади ва вазирлик уларни тасдиқлайди. Ушбу режаларда маълум йўналиш бўйича тайёрланадиган талабага 4 йил давомида қайси фанлар, қандай кетма кетликда ва неча соат ўтиши кераклиги белгиланади. Фан дастурларида эса режага кирган ҳар бир фан бўйича қайси мавзуларни ўтиш кераклиги ва фойдаланиш лозим бўлган адабиётлар кўрсатилади.

Энди табиий савол туғилади, мактабга ўқитувчи тайёрлаш учун Педагогика институтлари учун тузилган режа ва дастур яхшими ёки Давлат университетлари учун тузилганларими? Уларнинг бир-биридан фарқи ва устунлиги нимада? Менимча, бу масала билан ҳеч ким шуғулланмаган. Чунки ўша вақтдаги сиёсат, юқорининг айтганини қуйидагилар муҳокама қилмасдан бажаришига асосланган эди. Давлат университетларида ҳозир амалда бўлган «ўқув режа» ва «фан дастурлар»и билан яхши профессионал муаллим тайёрлаш ҳам, университет талабига жавоб берадиган олий даражадаги мутахассис тайёрлаш ҳам мумкин эмас.

Бизлар, яъни СамДУ табиий фанлар факультетларининг бир гуруҳ ўқитувчилари Жиззах педагогика институтидан 4 та табиий фанга тегишли «ўқув режа»лари ва баъзи фанларнинг «дастур»ларини олиб университетларнинг шу фанлар бўйича «ўқув режа» ва «дастур»лари билан таққосладик. Қуйида такрор бўлмаслиги учун фақат битта фаннинг (йўналишнинг) «ўқув режа»сига тегишли маълумотлар келтирилади ва муҳокама қилинади. Лекин айтилган гаплар қолган уч фанга ҳам тегишли.

Ўрта мактабларда «кимё» фанини ўқитадиган ўқитувчилар Педагогика институтларида кимё-биология факультетларининг «5110300 – Кимё ўқитиш методикаси», Давлат университетларида эса кимё ёки кимё-биология факультетларининг «5140500 – Кимё» бакалавр таълим йўналишларининг «ўқув режа»лари бўйича тайёрланади.

Педагогика институтларининг «ўқув режа»сида услубий фанларга ажратилган соатлар сони университетларникига қараганда жуда кўп. Масалан, «5110300 – Кимё ўқитиш методикаси»сининг «ўқув режа»сига кирган «умумий кимё», «кимёни ўқитишда замонавий технологиялар» ва «кимёда масалалар ечиш методикаси» фанлари, университетларнинг «5140500 – Кимё» «ўқув режа»сида умуман йўқ. Педагогика институтларида «умумий психология», «умумий педагогика» ва «кимё ўқитиш методикаси» фанларига ажратилган аудитория соатлари худди шундай фанларнинг университетлардаги соатларидан мос равишда 94, 220 ва 236 соат кўп.

СамДУнинг кимё бўлимида 1-, 2- ва 3-босқич талабалари учун малака амалиёти ҳар йил баҳорги ўқув семестридан кейин ишлаб чиқариш корхоналарида (завод, фабрикаларда), педагогик амалиёт эса 4-курсда 2 ой (8 ҳафта) мобайнида академик лицейларда ўтказилади. Педагогик амалиётга 288 соат ажратилган. Демак «ўқув режа» бўйича амалиётга ажратилган 972 соатнинг асосий қисми (684 соат) ишлаб чиқариш амалиётига ажратилган соатлардан иборат.

Жиззах Педагогика институтининг кимё бўлимида ишлаб чиқариш амалиёти икки ҳафта, педагогик амалиёт эса 4-курс талабаларига куз ва қишда 4 ой (16 ҳафта) ва май ойининг охирида яна 10 кун бўлади. Демак, педагогика институтларининг «ўқув режа»даги амалиёт соатларининг асосий қисми, яъни 756 соат педагогик амалиётга ажратилган соатлардан иборат.

Педагогика институтларининг 4.00 Ихтисослик фанлари блокида «Кимёдан масалалар ечиш методикаси» фани бор. Шунингдек 4.04 танлов фани (152 соат аудитория) ҳамда 3.12 танлов фанлари (124 соат аудитория) фанлари ҳам, асосан, кимё ўқитиш методикасидан иборат. Масалан, органик кимёнинг ёки ноорганик кимёнинг фалон бўлимини ўқитиш методлари. СамДУнинг кимё бўлимида эса ихтисослик ва танлов фанлари кафедраларга бўлиб ўтилади ва бу фанлар тегишли кафедранинг соҳасига мос бўлади. Масалан, мен ишлайдиган аналитик кимё кафедрасида қуйидаги танлов фанлари ўқилади: «Электрокимёвий анализ усуллари», «Оптик анализ усуллари», «Газ анализи усуллари» ва «Хроматографик анализ усуллари». Бу фанларнинг бирортаси ўрта мактабнинг кимё фанида ўтилмайди. Бошқа кафедраларда ҳам кафедранинг илмий йўналишига мос бўлган фанлар ўқилади. Уларнинг бирортаси кимё ўқитишнинг методларига бағишланмаган. Табиийки, педагогика институтларида ва университетларда бажарилган малакавий битирув ишларининг мавзуларида ҳам катта фарқ бор.

Шундай қилиб, ўрта мактабларга кимё фани бўйича муаллим тайёрлайдиган педагогика институтларининг ва давлат университетларининг «ўқув режа»ларидаги фарқ 1000 соатга яқин.

Энди шу фарқлар мактабларга бориб ишлаётган пединститутларни битирган ўқитувчилар билан университетларни тугатиб ишлаётган муаллимларнинг иш фаолиятида кўринадими йўқми? Бу фарқни аниқлаш бўйича тадқиқотлар ўтказилганми? Агар ўтказилган бўлса, қайси муаллимларнинг тайёргарлик даражаси мактабга мос, мувофиқ, фойдали?

Ҳамма мамлакатларда олий ўқув юртлари рейтингига қараб табақалашган бўлади. Масалан, АҚШда Ҳарвард, Стендфорд университетлари, Массачусетс технология институти, Россияда МДУ, Санкт-Петербург университетлари, Физика-техника институти, Англияда Оксфорд ва Кембриж университетларининг рейтинги жуда юқори. Албатта, бу ўз-ўзидан бўлмайди. Бунинг асосий сабаби, масалан, сиз ўқиган Ҳарвард университети имкони борича нафақат Американинг балки дунёнинг энг яхши ўқитувчилари (ва ўқувчиларини)ни тўплайди.

Агар биз ҳам ҳеч бўлмаса битта ёки иккита университетни дунё рейтингининг 500 лигига киритмоқчи бўлсак, биринчи навбатда, уларнинг «ўқув режа»сини, асосан, педагогик йўналишда фаолият кўрсатувчи университетларнинг «ўқув режа»ларидан ажратишимиз керак.

Ўзбекистонда дунё университетларининг тузилишига тўғри келадиган структура ЎзМУ ва СамДУда шаклланган. 1992 йилда университетга айланган собиқ педагогика институтларининг тузилиши буларникидан фарқ қилади. ЎзМУ ва СамДУда физика, математика, кимё ва биология факультетлари алоҳида-алоҳида, уларнинг ҳар бирида камида 5–6 та кафедра бор. Масалан, ЎзМУнинг математика факультетида 10та, физика факультетида 6та, кимё факультетида ҳам 6та кафедра бор. Бошқа универстетларда физика ва математика, биология ва кимё факультетлари бирга. Бу университетларнинг кўпчилигида математика, физика ва кимё йўналишларининг ҳар бирида биттадан кафедра бор.

Бу янги университетлар 25 йилда ҳам ЎзМУ ва СамДУга яқинлашгани йўқ. Лекин ўтган асрнинг 80–90 йилларида бошқаларга қараганда анча олдинда бўлган бу икки университет орқага кетиб уларга яқинлашди. Бунинг сабабларидан бири, ҳамма университетлар учун бир хил «ўқув режа» ва режага кирган фанлар бўйича «дастур»лар тузишда.

Бизнинг мамлакатимизда ҳам ҳозир энг яхши ўқитувчиларни, талабаларни иккита университетга тўплаб уларнинг «ўқув режа» ва фан дастурларини илғор университетларникига ўхшатиб тузсак, яхши мутахассис чиқишига умид қилса бўлади. Ҳозир фақат табиий фанлар бўйича шундай қилиш мумкин, гуманитар, иқтисод, сиёсий фанлар Ўзбекистонда йўқ бўлиб кетган.

Агар шундай қилинса, биринчидан, бу иккала университетни замонавий асбоб-ускуналар билан тўлиқ таъминлаш имкони ошади, бошқа турдош университетларда лабораториялар ташкил қилмаслик ҳисобига давлатнинг катта маблағлари тежаб қолинади; иккинчидан, бу университетларнинг талабаларига инглиз тилида дарс ўтиш учун чет эллардан яхши профессорларни чақириш ва уларни чет элга юбориш мумкин ва бу ишлар ҳозиргига қараганда унумли бўлади.

Бу икки университетга ўқишга кирганлар юқори талабларга жавоб берадиган даражада ўқиши учун, биринчи навбатда, қабул қилинаётган талабаларнинг «зуваласи пишиқ» бўлиши керак.

Шунинг учун, олдин ҳеч бўлмаганда Миллий ва Самарқанд университетларининг табиий фанлар бўйича мутахассислар тайёрлайдиган факультетларига қабул қилинаётган талабаларнинг бошланғич билимини юқори даражага етказиш лозим бўлади. Бунинг учун Самарқанд ва Миллий университетлар қошидаги Академик лицейларни математика, физика, кимё, биология, инглиз тили ва компьютерни чуқур ўргатадиган лицей-интернатларга айлантириш керак. Уларга Республикамизнинг ҳамма вилоятларидан энг иқтидорли ўқувчиларни 7-синфдан бошлаб қабул қилиш лозим. Уларнинг билимига ва иқтидорига энг юқори талаб қўйилиши керак.

Дунёнинг илғор мамлакатларида бу иш жуда олдин йўлга қўйилган. Уларда элита — қисман хусусий мактабларда, пансионатларда, физика-математика ва ҳоказо махсус мактабларда шакллантирилади. Ўзбекнинг ўзи амал қилмайдиган «беш бармоқ баравар эмас», деган мақолига улар амал қилади. Чунки бу табиий, Аллоҳнинг ўзи инсонларни бир-биридан фарқли қилиб яратган. Давлатнинг вазифаси эса уларнинг орасидан интеллектуал даражаси юқориларини танлаб олиш ва уларнинг иқтидорини ривожланиши учун шароит яратишдан иборат холос.

Америка Қўшма Штатларининг мактабларида 2-синфдан бошлаб барча ўқувчилар «ақлий қобилият коэффициенти» (IQ-intelligence quolient)ни аниқловчи тестлардан ўтишади. Унинг натижаларига кўра, ўқувчилар илғор ёки қолоқ гуруҳлардан ўрин олишади.

Германияда олти ёшга кирган ҳамма болалар бошланғич мактабда (немисча, Grundschule) ўқишни бошлайди. Бошланғич мактабда ўқиш 4 йил давом этади. Бошланғич мактабдан кейин болалар, асосан, қобилиятига қараб уч гуруҳга ажратилади. Энг бўш ўқувчилар ўқишни давом эттириш учун «бош мактаб» (немисча, Hauptschule) деб аталувчи мактабга юборилади ва у ерда 5 йил ўқишади. Бу мактабнинг асосий вазифаси — ўқувчини кам малака талаб қилувчи профессионал фаолиятга (ишларга) тайёрлашдан иборат. Бу мактабда базавий таълим берилади. Бош мактабни тугатган ўқувчи ишлаши ёки профессионал таълим тизимида ўқишни давом эттириши мумкин. Бошланғич мактабни ўртача баҳоларга тугатган ўқувчилар «реал мактаб»га (немисча, Realschule) борадилар ва у ерда яна 6 йил ўқишади. Реал мактабни тугатгандан сўнг ишга жойлашиш, қобилияти юқори бўлган ўқувчилар эса ўқишни гимназиянинг 11- ва 12-синфларида давом эттириши мумкин. Гимназияда ўқувчи классик типдаги маълумот олади. Гимназияни тугатгандан сўнг университетга кириш ҳуқуқини берувчи етуклик аттестати берилади.

Шунинг учун бу икки университетга қабул қилинаётган абитуриентларнинг тест синовларида олган кириш балларини ҳам бошқаларга қараганда кўпайтириш керак.

Бу иккала университетга кенг автономия бериш керак. Зарурат бўлган вақтда ёки шароит етилган вақтда янги йўналишлар, кафедралар, бўлимлар очиш ва уларни тугатиш имкониятига эга бўлсин. Масалан, Самарқанд вилоятида педагогика институти йўқ, бу вазифани бажариш учун қисман модернизация қилишга ҳам имкон бериш керак. Эҳтимол, ЎзМУга ҳозир ночор аҳволда, сиёсатнинг таъсирида бўлган гуманитар фанларнинг «пойдеворини» яратиш ва улар бўйича республикамизнинг бошқа ОЎЮларига кадрлар тайёрлаш вазифасини юклаш мумкин.

Биргина мисол: Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги 2016 йил 20 октябрда чиқарган ПҚ–2909-сон қарори асосида тузилган комиссиянинг ҳисоб китоби бўйича берилган таклифга кўра, 2017–2021 йилларда олий таълим муассасаларида педагог кадрларга бўлган жами эҳтиёж 8138 нафарни ташкил этади.

Албатта, буларнинг асосий кисми мамлакатнинг ичида тайёрланади. Иккинчидан, Республика ФАнинг илмий тадқиқот инстутутларида ишлаш учун, саноат, қишлоқ хўжалиги, технология ва бошқа соҳаларнинг чуқур билим талаб қиладиган муаммоларини фундаментал фанлар эришган ютуқлардан фойдаланиб еча оладиган, уларни жорий қиладиган мутахассислар тайёрлаш керак. Табиийки, бу ишлар келажакда ҳам узлуксиз давом этади. Агар шулар ҳисобга олинса, Миллий ва Самарқанд давлат университетларини кенгайтириб салоҳиятини, материал-техник базасини мустаҳкамлаш, ҳозиргига қараганда эркинроқ фаолият юритиши учун имкон бериш керак.

Биринчидан, 32 миллион аҳолига эга бўлган республикамизга 8– 10 минг талабага эга бўлган битта университет етмайди. Иккинчидан, битта университетда ҳамма фанларни юқори даражада ривожлантириш мумкин эмас. Учинчидан, университет битта бўлганда, рақобат бўлмайди, монополия вужудга келади ва натижада ривожланиш ҳам бўлмайди.

Келажакда иқтисодий шароит яхшиланиб саводли кадрлар сони ошгандан кейин республикамиз аҳолисининг қарийб ярми яшайдиган Фарғона водийсида ҳам ҳозирги университетлардан биттасининг негизида дунё стандартига тўғри келувчи яна битта университет ташкил қилиш лозим бўлади.

Таълим жараёни иштирокчиларининг бир қисми (мактаблар ва ўқувчилар) Таълим вазирлигига қарашли, иккинчи қисми (ОЎЮ ва ўқитувчи тайёрлаш) эса Олий таълим вазирлиги зиммасида. Албатта, иккаласи бир-бирига чамбарчас боғланган. Шунинг учун бу ерда ишни фундаментни тўғри қўйишдан, яъни Таълим вазири Шерзод Шерматов айтганидай оқ қоғоздан бошлаш керак. Бу иш ҳозир қилинмаса эртага унга, албатта, қайтишга тўғри келади. Яна 5–10 йил йўқотиш мамлакатга қиммат тушади. Шунинг учун юқорида айтилганларни ҳисобга олиб яна бир марта ўйлаб кўрсак ёмон бўлмасди.

Абдулла Қувватов,
СамДУ доценти