1974 йили 28 августда СССР давлатида илк марта деҳқонларга паспорт берила бошланган. Қарийб ярим аср мобайнида собиқ шўролар ҳукумати аҳолининг барча қатлам вакилларига бирдек паспорт тақдим этмади. Гап шундаки, советлар халқнинг ижтимоий ҳимояга ўта муҳтож ҳамда интеллегенцияси вакилларининг хорижга кетиб қолишидан қўрққан.
ХХ асрнинг 20-йилларида амалиётга татбиқ этилган коллективизация ислоҳоти қишлоқ хўжалиги ходимларининг меҳнатини арзимас тўлов ва маҳсулотлар қийматига тенглаштирди. Шундай сўнг, деҳқонларнинг иш жойини тарк этиб, аҳоли гавжум, нисбатан марказий шаҳарларга иш излаб келиши кучайди. 1932 йили Марказий ижроия қўмита янги қарорни эълон қилди: мамлакатда ягона паспорт тизими жорий этилади. Шу орқали фуқароларнинг давлат ичида шаҳарлараро эркин ҳаракатланишини чекловчи прописка тизими ҳам пайдо бўлди.
Колхозчиларнинг мамлакатдан умуман чиқиб кетолмаслик, шунингдек, йирик шаҳарларга кўчиб бормаслиги учун, уларга паспорт ҳам берилмади. Бу жараён 1974 йил 28 августга қадар давом этди. Расман колхозчининг бошқа шаҳарга кўчиб ўтишга, хорижга чиқишга ҳам имконият бор эди: бунинг учун унга колхоз раисининг ёзма рухсатномаси тақдим этилади. Фақат 1983 йили Совмин эълон қилган янги қарорга кўра, 16 ёшга тўлган барча СССР фуқаролари паспорт олишга ҳақли ва мажбур бўлди.
Тарих силсиласида муҳрланган ушбу воқеаларнинг бир жиҳати Ўзбекистон фуқаросини ажаблантирмайди. Яъни, колхоз раиси рухсат бергандагина четга чиқиш имконияти ҳанузгача Ўзбекистонда ўзгача шаклда барҳаёт. Бу халқ тилида оммалашган ОВИР (СССР ИИВ тизимида мавжуд Отдел виз и регистрации сўзларининг аббревиатураси) ёхуд хорижга чиқиш учун рухсатномасини (стикер) эслатиб юборади.
Минг шукрки, собиқ совет элементи (балки қулдорлик дермиз) ҳаётимиздан йўқ бўлиб кетиши мумкин (эди). Гап шундаки, ички ва хорижга чиқиш паспортларини бериш тартибини жорий қилган ҳолда шу йилнинг учинчи чорагида хорижга чиқиш учун рухсатнома (стикер) расмийлаштириш тартибини бекор қилиш кўзда тутилган. Аммо, бироқ, лекин...
Маълум қилинишича, ID-карталар ҳақиқий амалдаги биометрик паспортларни алмаштиради, стикерлар белгиланган муддатгача амал қилади. Шундан сўнг, янги тартибга кўра, хорижга чиқиш учун «миллати» устуни қўшилмаган янги паспорт берилади. Соддароқ қилиб айтганда, фуқаролар ID-карта ва хорижга чиқиш паспорти билан қолади. Бу амалиёт барча ривожланган мамлакатларда ҳам учрайди. Хурсанд бўлишга шошилмаймиз, зеро, масаланинг нозик жиҳатлари ҳам бор.
Ўзбекистонлик ҳуқуқшунос Нодир Закировнинг айтишича, жорий этилганига 5 йил бўлган қўлимиздаги паспорт хорижга чиқиш учун барча стандартларга жавоб беради.
«Ҳозирги биометрик паспортимиз сиз-у бизга неча пулга тушганини биласизми? 2010 йил Ўзбекистон Вазирлар Маҳкамаси қошидаги Давлат персоналлаштириш маркази биометрик паспортларни йўлга қўйиш учун Франциянинг Oberthur Technologies компаниясига 75,1 миллион евролик шартнома тақдим этган», деб ёзади ижтимоий тармоқ фойдаланувчиси.
