Бундай ўйлаб кўрсак, ўша яқин ўтмиш — «қора тушлар» кўриб юрган кезларимизда жуда кўплаб соҳалар қатори, матбуот ҳам давлат қарамоғига, оталиғига қаттиқ суяниб қолган, боқимандалик кайфиятида тебраниб юрган экан. Ўзимизни ўзимиз «давлат сиёсатининг беминнат пропагандисти» дея атаб мазза қилган эканмиз-да. Бу тобора куз яримлаб, қиш яқинлашганида сезиляпти. Ахир бу паллада «давлат нашрлари» деган тамға ёпиштирилган матбуот лашкари «обуна» деган улкан процессни бошлайди.
Аммо кутилмаганда таълим вазирининг инқилобий ўзгартишларга қўл уриши ва унинг Президент томонидан қўллаб-қувватланиши оқибатида, яъни биргина (!) таълим тизими ходимларини давлат газета ва журналларига аввалгидек мажбурий обуна қилдириш механизмига «ўт қўйиб» юборилиши қанчадан-қанча «орзу»ларни саробга айлантирмоқда. «Процесс» тобора таранглашмоқда. Дўпписи ерга тушиб кетса, пул бериб олдиришдан тоймайдиган молиявий барқарор нашрлар ҳам келажакни ўйлаб қаттиқ сукутга чўмди — «Бу ёғи нима бўларкин?».
Нотенг рақобатнинг «бешафқат» тўлқини
Ҳа, бугун — илғор технологиялар замони. Бу ҳолат анъанавий матбуот учун нотаниш эмас. Ўтган асрнинг 50-йилларидан кейин журналистиканинг янги тўлқини — телевидение дегани ҳаётимизга жадал кириб келган паллаларда ҳам бундай тебраниш, аниқроғи, кучли йўтал юзага келган. Ҳатто айрим мутахассислар «Тамом, минг йиллардан буён яшаб келаётган қоғоз нашрларнинг куни битди», дейишдан ҳам тап тортмаганди. Тўғри, ўшандан буён дунё бўйича минглаб газета ва журналлар синиб, йўқ бўлиб кетди. Ҳозир уларни фақат кутубхона ёки музейлардан топиш мумкин.
Бироқ бизни шундай нотенг рақобат муҳитида ҳам яшаб қололган нашрлар кўпроқ қизиқтиради. Улар ниманинг эвазига жон сақлади? Айнан шу савол бугун бизнинг давлат нашрлари олдида ҳам кўндаланг турмоғи лозим.
Чунки бугун анъанавий матбуот телевидениедан ҳам кучлироқ ва «бешафқат» рақиб — интернет билан куч синашиши, ўқувчиларга ўзининг такрорланмас афзалликлари борлигини исботлаши керак. У газетанинг «ҳиди», «қўл билан ушлаш мумкинлиги», «асраб қўйиш мумкинлиги», «ёқмаса йиртиб ёки чизиб ташлаш мумкинлиги», «ичидаги фактларни ўзгартириш иложсизлиги» ва яна бошқа «масала»ларда ишлатиш мумкинлиги билан эмас, балки ижтимоий-сиёсий, маънавий-маърифий, керак бўлса, иқтисодий жабҳадаги конкрет янгиликлари билан журналистика бозорига кириб бориши лозим.
Профессионаллик қани?
Мавзуга оид
Ўзим эсимни таниганимдан бери қоғоз нашрлар ичидаман. Очиғи, аниқ бир соҳага йўналиб, шу тармоқнинг «тити-пити»сини чиқариб ташлайдиган нашрни кўрмадим. Бунинг сабаблари кўп, албатта. Энг биринчиси — бу кадрлар масаласидир. Биз ўқувчилар «Нега танқидий материал ёзмайсизлар?» деса, дарҳол «мумкин эмас», дея аслида ўзимизнинг савиямиз пастлигини ошкор этмасликка ўрганиб қолгандик. Ахир қонунни билмасак, билмаганимиздан кейин ҳақимизни талаб қилолмасак, жамият дарди қолиб, ўз ташвишимизда ғингшиб юрсак, бирор натижага эришиб бўладими?
Журналистика — бозор иқтисодиёти шароитида профессионализмгагина суяниши мумкин. Бу ҳар бир ишни ўз эгасига топшириш, дегани. Шунда соҳа ривожланади. Бизга аслида ёлғончи ва баҳоначи бўлган «универсал» кадрлар эмас, профессионаллар керак. Бир иш ўрнида яримта-юримта ишлаётган ва шунга яраша маош олиб (албатта у кам), «жон куйдириб ўлибманми?» деб қотиб қолган чала кадрларни сафимиздан ҳайдаш ёки қайта ишлаш вақти ҳам келди. Гуруч ортида сув ичаётган курмаклар оз эмас, афсуски...
Энди, бозор тилини билмаган, бозор муносабатларини тушунмайдиган, ҳисобга олмайдиган раҳбар ҳам нашр қаловини одоб билан биладиганларга бериши керак. Акс ҳолда, ўнлаб оилаларда молиявий тўлқин узилиб, инқироз тутуни бурқирайди. Ўнлаб истеъдодли журналистлар галстукни ечиб, ўзларига бошқа иш излашга мажбур бўлади.
Уйғониш пайти — жасорат пайти келди
Наҳотки, бир-иккита сайтларимиз амалга ошираётган инқилобий ўзгаришларни газеталарда қўллаб бўлмайди? Нега биз бирор мақола ёзсак, одатий шаблонга солишимиз керак? Масалан, «Мамлакатимизда» дея мақолани бошлашимиз ва иккинчи абзацда «Юксак шароитлар ва имкониятлар» ҳақида, сўнгра уни «янада мустаҳкамлаш» учун Президент қарор ва фармонлари ёки Вазирлар Маҳкамасининг қарор ва фармойишларини тўғри келса-келмаса бераверишимиз керакми?
Назаримда, биз ўтган йиллар давомида (бунга совет даврини ҳам қўшиш мумкин) истеъмолчиларга нима кераклиги билан эмас, балки айрим нобоп амалдорларга нима кераклиги, нима ёқиши билан қизиқиб келганмиз. 30 миллион одамнинг кўнгли қолса қолаверсину, аммо ўша арбоблар ранжимасин, деганмиз камтарона.
Арбоблар «ташаккур» ўрнида «мажбурий обуна»ни ташкил этиб берди гўё. Мажбурий обуна юки, табиийки, ўша даврларнинг беминнат «дастёри» — ўқитувчилар гарданига тушганди. Бу нашрлар ўқитувчига аслида керакми-керакмасми, бировни қизиқтирмасди. «Биров» ким? Улар — РайОНО бошлиқлари ва директорлар, яна секин... юқорилашиб бораверарди. Уларнинг ҳам ўзига яраша «улуши» бор эди-да бу борада — пул ўлсин-а... Мингта ўқитувчи бир сўмдан берса ҳам минг сўм бўларди-да.
Энди-чи? Ғалвир сувдан кўтариляпти. Президентимиз ҳақиқат ва адолатга хайрихоҳ. Давлат раҳбари мажлислардан бирида қаттиқ куюниб: «Одамларни уйғотиш керак», дея бежиз айтмади. Мудроқлар сафида давлат нашрларини ҳам уйғотиш керак. Уйғоқлик — бу тириклик, ҳаёт дегани.
Энг асосий масала шуки, давлат ҳам халқи истаганни истайди, уни қийнаган оғриқлар давлатни ҳам четлаб ўтмайди. Бу икки институт ўртасида кўприк бўлган журналистика ана шу бирдамликни мустаҳкамлаши лозим. Буни қандай оғир-оғир муаммоларни дадил ва давомли кўтариб чиқаётган интернет сайтлари мисолида ҳам кўриш мумкин. Шунча муаммони ёзаётгани учун нега «сурбет» «кун.уз» ёпилиб кетмадийкин? Ғалатимасми?
Матбуот тарқатувчи керакми?
Тўғри, қоғоз нашрлар бирдан муаммоларни ёзиб бошлагани билан вазият яхшиланиб қолмайди. Бунинг учун бир қатор янги соҳаларни жорий этишимиз керак. Масалан, газета «пиар»и билан шуғулланадиган тармоқ шаклланиши, айниқса, матбуот тарқатиш тизимини бутунлай, таг-томири билан ислоҳ этиш керак.
Муштарий душанба куни чиққан газетани нима учун шанба куни ўқиши керак? Душанба кунги газетанинг шанба куни оддий қоғоздан нима фарқи қолади?
Ахборот асрида яшаяпмиз — аслида жума, шанба ва якшанба куни бўлиб ўтган, интернетда берилган хабарларни шунчалик кечикиб ўқиш учун обуна бўлиш керакми газетага? Ундан кўра, топ-тоза қоғозга обуна бўлган ёки бир кило гўшт сотиб олган яхшимасми? Даҳшатли саволми?
Гигантларни «парча»лаш масаласи
Балки жойларда регионал нашриётлар қуриш пайти ҳам келгандир? Қачонгача гигант нашриётлар монополиясига чидаймиз? Қачонгача матбуот тарқатувчининг «чек-чегарасиз» эркаликларини кўтаришимиз керак? Нега бу масалалар бизни қийнамайди, виждонимизни ўртамайди? Нега қилт этмаймиз, қимирламаймиз?
Мен Чирчиқда, Тошкент шаҳрида совет иттифоқи пайтида гуллаб-яшнаган, у парчаланиб, мустақиллик эълон қилингач, ҳаракатдан буткул тўхтаб, харобазорга айланган гигант заводларни кўрдим. Бунга табиий қарадим — замон шуни талаб этади: ўша пайтда бу заводлар бир Ўзбекистон эмас, балки бутун иттифоққа маҳсулот етказиб берган. Ёки бир вилоятга эмас, бутун республикага маҳсулот тарқатган. Энди бундай улкан харажатни замон кўтармайди. Ғоя шуки, ҳар бир ҳудуд ўзига ярашасини қуриб олади.
Худди шундай ўша кезлар теле-радио у қадар ривожланмаган, интернет умуман бўлмаган пайтларда қоғоз нашрлар миллион нусхагача чоп этилган ва одамлар киоскада навбат учун турнақатор бўлган. Бугун у кунлар «ўта ўтиб кетган ўтган замон феъли»да айтилади.
Обуна ташкил этишни ўрганайлик
Айбни, муаммолар сабабини, аввало, ўзимиздан излашимиз керак. Ислоҳот қилиш керак бўлса, уни биринчи бўлиб ўзимизни ўзгартиришдан бошлаш зарур.
Масалан, туппа-тузук турган мажбурий обуна йўқ қилинишидан нолимай, чинакам обуна ташкил этишнинг таъсирчан механизми яратилиши керак. Ахир бозор иқтисодиёти менежмент деган сўз билан уйғун экан, обуна — бу бозор дегани экан, газета мижозлар қўлига етиб бориши масаласини ҳам ўйлаш лозим. Ҳолбуки, биз маҳсулотимизни бозорга олиб чиқиш ва у ерда қўлма-қўл бўлишига ишонмас эканмиз, обуна биз учун ҳар томонлама қулай экан, демак, мукаммал обуна шаклларини жорий этиш талаб этилади.
Таҳририятларда очилган реклама бўлимлари ва ҳисобчилар (бухгалтерия) фақат «обуна мавсуми»да, яъни йил якунида бир ёки икки ой чираниб, керакли ададни «йиғиб» олгач, йўқ бўлиб кетмасин. Улар йил бўйи тиним билмасин. Жойида ўтиролмасин, вилоятма-вилоят юраверсин. Обуначилар учун акциялар, чегирмалар ва бошқа совға (пора эмас) кўринишидаги рағбатлантирувчи тадбирлар уюштирсин. Керак бўлса, бунинг учун муассис (ёки банклардан)дан кредит олсин.
Реклама берувчилар қандай нашрларни танлашади? Аввало, тиражи катта ва ишбилармон, пулдор кишилар орасида нуфузга эга бўлганларини. Бу таҳририятларимиз ўз нашрининг имижини яратиши кераклигини англатади. Газета номи бизнесменлар учун бренд даражасига кўтарилмас экан, «гўштли» рекламани тушида кўради. Лўлининг эшагини суғориб, пулини ол, дейишади-ку.
Газета чоп этишдан мақсад нима? «Итог»ми?
Яна бир жиҳат шуки, нашрларимизда аниқ позиция йўқ. Позиция нима дегани? Бу нуқтаи назар, бу фикр дегани. Бу газеталар нима учун очилгани ва фаолият юритаётганини унутмаслигидир. Шахматда ҳам позиция деган атама бор. Масалан, партияда ҳатто пиёда кучли позицияда турса, бемалол шоҳни таъқиб этиши мумкин. Гап таъқиб этишда эмас, албатта. Муҳими, позициянинг қандай қудратга эгалигида.
Ҳатто каттакон нашрлар ҳам бугун саҳифаларида қандай материаллар чоп этишини ўзи билмайди. «Запас» материаллар тоғдек уюлиб ётади, лекин улардан саҳифага қўйиш учун «Итог»га тик боқиш керак. Бундай «сурбет»ликка қайси муҳаррир қодир? Қўрқамиз — камида тиззамизгача ариққа ботишдан қўрқамиз...
Бир кун олдин саҳифаланган бетларни эртаси куни, нашр этилганда кўрсангиз, анча ўзгаришлар бўлади. Бир нашр берган материал (ЎзАнинг материаллари) бошқаларида ҳам ўзгаришсиз босилади. Шу воқеликни ҳар бир газетанинг ўз мухбири ёзса бўлмайдими? Плюрализмдан бунча қўрқмасак?
Муштарий иккита давлат нашрига аъзо этилган бўлсаю, икковидаям битта нарсани ўқиса, бу ҳолат нега унга ёқиши керак? Нега ўзи шундоғам камсаҳифагина бўлган нашрни қўлга олганда, унда ўзига алоқаси йўқ рекламаларни кўриши керак? Наҳотки шу саҳифаларни асл материаллар билан «тўлдириш» шунчалик қийин бўлса? Нега ўқувчи ўзи обуна бўлган нашрида ўзи учун керакли материални ўқиёлмайди? Унда бу газетани нега сотиб олиши керак?
Дарвоқе, газеталарда «итог» деган кўринмас куч бор. Унинг айтгани айтган, айтмагани айтмаган бўлади. «Итог» дегани келмагунича ҳеч ким ҳеч нарсани башорат қилолмайди. Ваҳоланки, газета саҳифалари нашр учун 5-6 соат олдиноқ тайёр ҳолга келади. Лекин «Итооооог»ни кутиш керак. Ана шундан сўнг ҳамма енгил нафас олиб, оғир-оғир қадам ташлаб уйига кетади — ухлаб келгани... «Итог» мавжуд экан, ҳеч қачон нашрларда ўз позицияси бўлмайди. Позициясиз нашр халқ меҳрини қозонолмайди.
Хулосагача...
Кейинги ўзгаришлар таъсирида айрим нашрларимиз ҳам анча жонланиб қолди. Саноқли бўлса-да, нашрларда қатор муаммоли материаллар чоп этила бошлади. Жойларда бу ижобий жавобини ҳам оляпти. Лекин бундай нашрлар сафи янада кенгайиши керак. Айниқса, соҳа нашрлари жиддий жонланиши лозим. Токи ўқувчилар давлат нашрларини ўқиб, ҳайрон қолсин, «Бўларкан-ку» деб кўзидан ёш чиқиб кетсин, менга деса. Токи оддий одам кўтарган ва ёзган матндан кўра муҳимроқ ва равонроқ ёза олайлик, профессионаллигимиз узоооқдан ҳам яққол билиниб турсин.
