Куни кеча АҚШ давлат котиби Майкл Помпео Минск келишувлари тўлиқ бажарилмагунига қадар АҚШ маъмурияти Россияга нисбатан санкцияларни кучайтириш йўлидан боришини маълум қилди. Ушбу санкцияларнинг Марказий Осиё давлатларига, хусусан, Ўзбекистонга қандай таъсири бўлади? Бу санкциялардан Ўзбекистон иқтисодиётига зарар етиши эҳтимоли қай даражада? «KUN.UZ» мухбири Москвадаги Карнеги маркази колумнисти, сиёсатшунос Рафаэль Сатторов билан ушбу мавзуда суҳбатлашди.
— Россияга нисбатан киритилган санкциялар қанчалик жиддий ва уларнинг Россия иқтисодиётига таъсири қай даражада бўлади?
— Иқтисодий ва технологик ривожланган давлатларнинг ўзидан ортда турган давлатга қарши санкциялар киритиши ҳамиша хавфли чорлов эканлигини тушуниш даркор. Тарихда санкциялар остидаги давлат бемалол ривожланиб, гуллаб-яшнаган ҳолат бўлмаган. Тўғри, Шимолий Корея ва Эрон каби давлатлар кутилганидек инқирозга тушиб қолмади ва санкциялар улардаги режимнинг қулашига олиб келмади. Бу режимлар мамлакат ижтимоий-иқтисодий ҳаётидаги алоҳида соҳаларни барқарор ушлаб келмоқда, аммо бу мазкур давлатлар гуллаб-яшнаётганини билдирмайди ҳамда АҚШ ва унинг иттифоқчилари томонидан киритилган кескин чекловларга қарамасдан, улар хотиржам ривожланишда давом этишига ҳеч ким кафолат бермайди. Ҳаттоки ўз даврида жаҳоннинг иккинчи ўриндаги иқтисодиёти бўлган Совет иттифоқи ҳам «Жаноб Рейган, барча санкцияларингизга тупурамиз!» қабилидаги тарғибот ишларига қарамасдан, киритилган санкцияларнинг салбий таъсиридан қочиб қутула олмаган. Шу боис, агар кимдир санкциялар хавфсиз деса, у юмшоқ қилиб айтганда, нотўғри фикрлайдиган ва тарихни унча яхши билмайдиган одам бўлади.
Россияга қарши киритилган санкциялар унинг иқтисодий ўсишига салбий таъсир кўрсатади, зеро чекловлар давлат қарзи билан боғлиқ операцияларга нисбатан жорий этилиб, Россия иқтисодиётининг асосий бўғини бўлган энергетика соҳасига зарба беради. Бунинг устига, демократлар ҳам, республикачилар ҳам бу борада якдил ҳаракат қилмоқда. Шу йилнинг август ойида «НАТОни кучайтириш, халқаро кибержиноятчиликка қарши курашиш ва Россия Федерациясига нисбатан қўшимча санкциялар жорий этиш» тўғрисидаги қонун лойиҳаси киритилганида, бу қонун лойиҳасининг ташаббускорлари Роберт Менендес (Нью-Жерси штатидан, демократ), Линдси Грэм (Жанубий Каролина штатидан, республикачи), марҳум Жон Маккейн (Аризона штатидан, республикачи, 2018 йил 25 августда вафот этган), Кори Гарднер (Колорадо штатидан, республикачи), Бен Кардин (Мэриленд штатидан, демократ), Жин Шахин (Нью-Ҳэмпшир штатидан, демократ) каби Америка сиёсатининг «наҳанглари» бўлишган. Қонун лойиҳаси ҳозирча қабул қилинмади, аслида у оралиқ сайловлар бошлангунига қадар қабул қилиниши тахмин қилинганди. Сайловлар ўтди ва маълумотларга қараганда, АҚШ Конгресси Россияга нисбатан кескин чекловларни ўз ичига олган мазкур қонун лойиҳасини йил охиригача қабул қилишга улгурмайди. Аммо шуни унутмаслик керакки, Конгрессда аксарият ўринга эга бўлган, Путинга нисбатан ўта салбий нуқтаи назарда бўлган демократлар рождество таътилидан сўнг қонун лойиҳасини қабул қилишлари мумкин, бу эса Россия иқтисодиётига нисбатан дарҳақиқат улкан чорлов бўлади.
Мавзуга оид
— Ўзбекистон иқтисодиёти Россия иқтисодиёти билан қанчалик боғланган ва бу давлат иқтисодиётидаги ўзгаришларнинг Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири қандай?
— Бизни Россия билан жуда кўп нарсалар боғлаб туради. Биринчидан, Россия ҳозирда Марказий Осиёда Ўзбекистонга инвестиция киритиш бўйича биринчи ўринда туради. Ўзбекистонда Россиянинг «Газпром» ва «Лукойл» каби компаниялари фаолият олиб бормоқда. Бундан ташқари, Усмонов ва Маҳмудов каби Россия олигархларига тегишли компаниялар Ўзбекистонга фаол кириб келмоқда. Россия Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва автомобиллари учун асосий бўлмаса-да, энг катта бозор ҳисобланади. Бундан ташқари, у ерда мамлакатимиз ижтимоий-иқтисодий барқарорлигига ҳисса қўшиб келаётган ватандошларимиз ишлайди. Бугунги кунда мамлакатимизда Россияда ишлаётган барча меҳнат мигрантлари учун иш ўрни яратиш осон эмас. Бунинг учун биз Япония иқтисодий мўъжизасига қорилган ўзига хос «немис мўъжизаси»ни яратишимиз керак бўлади.
— Бугунги кунда Россия-Ўзбекистон ҳамда АҚШ-Ўзбекистон ўртасидаги ўзаро савдо кўрсаткичлари қандай ҳолатда?
— 2014 йил бошида Украина билан боғлиқ инқироз эндигина кучаяётган паллада россиялик аксарият таҳлилчилар АҚШ билан эмас, балки ЕИ билан иқтисодий муносабатларнинг бузилиши Россия учун энг катта хатар эканлигини айтишганди. 2018 йилнинг биринчи ярим йиллигида Россия ва АҚШ ўртасидаги савдо айланмаси 2017 йилнинг шу даврига нисбатан 10,59 фоизга ошган ва 12 млрд 74 млн 54 минг 721 долларни ташкил этган. Европа иттифоқи билан эса 2018 йил январь-июнь ойларида 144 млрд долларни ташкил этган ва 21,5 фоизга ўсган.
Ўзбекистон ва Россия ўртасидаги савдо ҳажми 2017 йилда 3,7 млрд долларни ташкил этган. Шу йилнинг январь-июлида бу кўрсаткич 32 фоизга ошган. Путиннинг ёрдамчиси Ушаковнинг сўзларига кўра, Москва бу рақамни 5 млрд долларгача етказмоқчи.
Ўзбекистоннинг АҚШ билан савдо айланмасида ҳам ижобий ўсиш қайд этилмоқда. 2018 йилда бу кўрсаткич қарийб 300 млн долларга етди, бутун 2017 йил давомида бу рақам 210,2 млн долларни ташкил этганди. Албатта, ҳозирча АҚШ билан савдо айланмаси Россия ёки Жанубий Корея даражасида эмас, шунинг учун Россия иқтисодиётининг пасайиши Ўзбекистон манфаатларига хизмат қилмайди.
— Россиянинг кўплаб компанияларига нисбатан санкциялар киритилган. Улар билан алоқа қиладиган бошқа давлатлар компанияларига нисбатан ҳам санкциялар қўлланилиши хавфи мавжуд. Ана шундай Россия компаниялари орасида Ўзбекистон билан ҳам алоқалар ўрнатган компаниялар борми?
— Албатта. Уларнинг айримларини айтиб ўтишим мумкин. Биз Россиянинг Америка санкциялари остига тушган Рособоронэкспорт, «Калашников», «Уралвагонзавод илмий-ишлаб чиқариш корпорацияси» ОАЖ, «Радиоэлектронние технологии», «НПО Базальт», Ўзбекистондаги мактабгача таълим муассасалари тармоғи қурилишини ва Ўзбекистон конларида геологик разведка ўтказиш лойиҳасини молиялаштирадиган Газпромбанк каби давлат компаниялари билан алоқа қиламиз.
— АҚШнинг Россияга қарши санкцияларидан Марказий Осиёдаги қўшни давлатлар зарар кўриши эҳтимоли қанчалик жиддий? Агарда шундай хатар мавжуд бўлса, ким энг кўп зарар кўриши мумкин?
— Бизда бундай хатар 2014 йилдан, яъни рубль курси тушиб, россияликларнинг харид қобилияти пасайганидан буён мавжуд. Буни Ravon (GM Uzbekistan) каби давлат монополияси ўз маҳсулотларини сотолмай қолганида ёки Россияда меҳнат қилаётган юртдошларимизнинг пул ўтказмалари қанчалик пасайиб кетганида кўргандик. Қозоғистонлик ишлаб чиқарувчилар, айниқса гўшт-сут саноати ҳам ана шундай хатар остида. Бошқача айтганда, минтақада Россияга қарши киритилган санкцияларнинг салбий оқибатларидан сақланиб қоладиган давлат йўқ.
— АҚШ санкциялари Ўзбекистон ва умуман, Марказий Осиёдаги инвестицион муҳитга ҳам таъсир кўрсатадими?
— Тўғрисини айтсам, инвестицион муҳитга санкциялардан кўра ўз хатоларимиз салбий таъсир кўрсатган ва кўрсатмоқда. Мулк ва инвесторлар ҳуқуқи ҳимояланмагани, қариндош-уруғчилик, улуш чиқариб бериш, юлғичлик, мансабдорларнинг ўзбилармонлиги каби салбий иллатлар Марказий Осиёнинг инвестицион жозибадорлигига соя солмоқда.
— Бир давлатнинг бошқа давлатларга нисбатан санкцияларидан учинчи давлатлар зарар кўрган ҳолатлар бўлганми?
— Санкциялар савдо ҳамкорлари билан ҳар қандай савдо-сотиқни чеклаш учун киритилади. Эронни мисол қилиб олайлик. Европанинг аксарият энергетика, консалтинг ва туристик компаниялари Эрон бозорига доим қизиқиб келишган ва 2015 йилда ядровий келишув имзоланганидан сўнг уларнинг кўпчилиги бу ерга киришга ҳам улгурганди. Аммо президент Трамп томонидан Эронга қарши киритилган санкциялар юздан ортиқ хориж компанияларини Эрон бозоридан чиқиб кетишга мажбур қилди. ХХР, Жанубий Корея, Ҳиндистон, Греция, Тайвань (Тайванни ХХРнинг қисми эмас, алоҳида давлат сифатида кўрилганда), Япония Эрон нефтининг асосий харидори эканлиги ҳисобга олинса, уларнинг Эрон нефтини сотиб олишни тўхтатишлари нафақат Эрон, балки ўша давлатларнинг иқтисодиётига ҳам кучли зарба бўлиб тушади. Ғарбнинг Россияга қарши санкциялари таъсирини Марказий Осиё давлатлари ҳам ҳис қилади.
— Санкцияларнинг эҳтимолий таъсирига тушиб қолмаслик учун қандай чоралар кўрилиши лозим?
— Таъсирга тушиш хавфи юқори. Гапни бизда санкциялар бўйича ҳам, лоббизм бўйича ҳам мутахассислар йўқлигидан бошласак. Бизда бундай мутахассислар нафақат тайёрланмайди, балки бу соҳалар бирорта ҳам ўқув юртида ўрганилмайди. Бизда санкция механизмлари ва лоббизм бўйича билимлар маҳаллий даражада. Ҳаттоки, МДҲнинг энг кучли иқтисодиёти бўлган Россияда ҳам бу соҳадаги мутахассислар 2014 йилдан бошлаб пайдо бўлган. Асосий муаммомиз ҳам мана шунда, бизда санкцион сиёсат муаммоларини ўрганиш йўлга қўйилмаган.
Гап шундаки, биз Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act (CAATSA) – «Америка душманларига санкциялар орқали қаршилик қилиш тўғрисида»ги қонун нишонига тушиб қолишимиз мумкин. Америка томони Россия билан ҳарбий-техник ҳамкорлик, айниқса Рособороэкспорт билан ҳамкорлик сабабли Хитойга нисбатан чеклов чораларини киритган. Ҳаттоки Россия ҳарбий-техника маҳсулотларининг анъанавий харидорлари бўлган Ҳиндистон ва Индонезия ҳам Америка қонуни таъсиридан тўлиқ чиқиб кета олмади. Ўзбекистон 2015 йилда имзолаган келишувга кўра, Москва Ўзбекистон қуролли кучларини модернизация қилади, санкцияларга тушиш эҳтимоли бўлган Россия олигархлари компаниялари мамлакатимиз билан ҳамкорлик қилмоқда, бу омиллар сабабли собиқ совет давлатлари, жумладан Ўзбекистон АҚШ санкцияларига рўбарў келмаслигига ҳеч ким юз фоиз кафолат бера олмайди.
Нима қилмоқ керак? Ҳеч бўлмаганда, эҳтимолий хатарларни ўрганиш ва таҳлил қилиш даркор. Лоббистик ҳаракатларни амалга ошириш, лоббизм ҳамда санкциялар сиёсати ва механизми бўйича мутахассислар тайёрлашни йўлга қўйиш керак. Бундай мутахассисларни тайёрлаш қийин ва кўп вақт талаб қиладиган иш ва буни аллақачон бошлаш керак эди.
Масалан, Озарбойжон «Жанубий газ йўлаги»ни АҚШнинг Эронга қарши санкциялари таъсиридан чиқаришга эришди ва эндиликда санкциялар ушбу лойиҳани четлаб ўтади. Бунга қандай эришилди? SOCAR ва BP каби энергетика гигантларининг лоббистик уринишлари ўз самарасини берди ва улар Америка президенти доирасига унинг иттифоқчиларининг энергетик мустақиллигига хизмат қиладиган янги лойиҳани йўққа чиқармаслик кераклигини етказа олишди. Дональд Трампнинг мазкур йўлак бўйича фармойишида АҚШ бу лойиҳа Россиянинг Европадаги лойиҳаларига рақобатчи бўлиши мумкинлигини тушуниши ва у Европа давлатларини Россия газининг импорти монополиясидан халос қилиш бўйича Атлантика жамияти талабларига жавоб бериши айтилган. Лоббизм бўйича россия-арман мутахассиси Арег Галстяннинг тан олишича, арман лоббизмидан ортда бўлган Озарбойжон бугунги кунда рақибини сиқиб чиқармоқда ва уни мағлуб этмоқда. Шу боис, ҳар доим ҳушёр бўлишимиз ва замон талабларига мос бўлиш учун сиёсий хатарларни ўрганишимиз ҳамда билимимизни ошириб боришимиз талаб қилинади.
