«Асосий бойлигимиз ва даромадимиз пахта эмас, келажагимиз ахборот технологияларида». Ёш дастурчи билан суҳбат

«Робототехника» атамаси ҳақида эшитганмисиз? Бу – роботларни ясаш, дастурлаш, муҳандислик йўналишларини ўргатувчи соҳа бўлиб, Ўзбекистон учун «неотушунча» ҳисобланади. Робототехникани ўргатувчи мактаблар бор. У ерда болаларга чуқур билим берилади, лекин фақат пойтахтлик болалар учун. Секин-асталик билан бўлсада, Ўзбекистонга ҳам робототехника кириб келяпти ва юқори малакали кадрлар тайёрлаш учун илк пойдевор қўйилмоқда. Сизнингча, ахборот технологияларини ривожлантириш фақат маблағ масаласи билан боғлиқми? Kun.uz суҳбатдоши Давронбек Тошпўлатов бир неча йиллардан бери болаларга робототехникани ўргатиб келади. Унинг фикрича, ривожланишнинг асосий йўли барча соҳаларни ахборотлаштиришдир. Ўзбекистон шароитида бунинг иложи борми? Дастурчи бу борада ўз таклифларини берди ва соҳадаги ўткир муаммоларга тўхталиб ўтди.

— Ўзбекистонда ахборот технологияларини ривожлантириш фақат маблағ масаласи билан боғлиқми?

— Йўқ, албатта. Биз соҳалар ривожини катта валюта орқали кўрамиз. Аммо бошқа факторлар ҳам борки, уларни инобатга олмасликнинг иложи йўқ. Энг катта хатомиз - инноватив ғояларни қандай татбиқ қилишни билмаслигимизда. Ахборот технологияларидан Ўзбекистон иқтисодиёти мисли кўрилмаган фойда олиши мумкинлигини ўтган даврни қўмсовчи айрим ҳукумат органлари ҳали ҳам тушуниб етишмаган.

— Юқори технологиялашган жамиятни қуриш учун қандай мақбул йўл танланиши керак?

— Болаларга эрта ёшданоқ робототехника сирларини ўргатиш керак. Мактаб дарсликларига фан сифатида киритилиши мақсадга мувофиқ бўлади. Бунда жаҳонда тан олинган STEM (science, technology, engineering, mathematics) фанларига ихтисослашган мактабларни ташкил қилиб, у ерда назария ва амалиёт тўғри ташкил қилиниши керак, яъни 70 фоиз амалиёт бўлса, қолгани назариядан иборат бўлиши кифоя қилади. Шу орқали ўқувчиларга дастурлаш, конструкторлик, муҳандислик билимларини чуқурроқ ўргатамиз. Натижада, бўлажак дастурчи, ихтирочи кадрларни маҳаллий шароитда етиштириш имкониятимиз оз бўлса-да, кўпаяди.

— Маҳаллий шароитда етарлича имконият мавжуд, деб ўйлайсизми? Буни хомхаёл деб ўйлаётганлар ҳам бор.

— Аксинча, бизнинг имкониятларимиз бошқаларникидан анча юқори. Ўзбек ёшлари аниқ ва табиий фанлар бўйича халқаро олимпиадаларда олий ўринларни қўлга киритиб келишади. Дунё рейтингида уларнинг салмоғи анча юқори. Ҳайрон қоладиган жиҳати шундаки, бизда шунча иқтидорли кадрлар бўла туриб, уларнинг билими фақат назария билан чекланяпти, амалиётда фойдаланилмаяпти. Миллий иқтисодиётимизнинг асосий сектори аграр соҳа ва шу пайтгача пахта бизни боқувчи энг муҳим маҳсулот, деган идеологияни миямизга сингдиришди. «Ўзбекистон муҳим денгиз савдо тармоқларидан анча олисда жойлашган. Шунинг учун фақат қишлоқ хўжалиги бизни боқади», дея фикрловчилар ҳам йўқ эмас. Сувга чиқиш имкониятимиз йўқ бўлса, ахборот технологияларини ривожлантирибгина иқтисодиёт кўрсаткичларини илғорлаштириш мумкин. Дунёда ахборот технологияларининг ўзидан бир неча юз миллиардлаб даромад кўраётган давлатлар бор.

— Ёш ўқитувчи сифатида шу каби муаммоларга қандай ечимлар таклиф қилоласиз?

— Дастурлаш ёки робототехника фақат олий ўқув юртларида ўқитилади. Бу етарли эмас. 2-3 йиллик робототехника ва дастурлашни ўргатувчи ўқув курсларини ташкил қилиш мумкин. Уни битирган кадр ўз ишини топиб кета олади. Олий таълим шарт эмас. Юқорида махсус мактаблар (STEM фанлари) ҳақида гапирдим. Биз у ерда болаларга робототехникани қизиқарли тарзда ўргатиш учун режа тузганмиз. Жамоамиз билан 9 ой давомида «E-Junior» деб номланган робот конструкторини ишлаб чиқдик. Унинг вазифаси 11 ёшдан юқори бўлган мактаб ўқувчиларига робототехникани ўргатиш. Унинг дарслигини ҳам ишлаб чиққанмиз. Бола дарслик ёрдамида робот конструкторни мустақил равишда йиғишни ўрганади ва мактабда ўрганган математика, физика фанлари бўйича олган билимини амалиётда қўллашни ўрганади. Робот конструкторни хоҳлаган шаклда йиғиш мумкин. Шу жараёнда ўқувчи технология оламига дастлабки қадамни қўяди. У нафақат конструкторлик, балки дастурлаш, муҳандислик соҳалари ҳақида илк тушунчаларга эга бўлади. Ушбу машғулот оддий ўйинчоқ ўйнагандан кўра анча фойдали ва тафаккурни ўстиради. Робототехникани ўрганган бола шу соҳада кетмаса ҳам бошқа йўналишни тезроқ ўрганишига имконият яратади. АҚШда ўтказилган тадқиқот бўйича STEM фанларини ўзлаштирган ёшларнинг иш унумдорлиги 25-30 фоизга ошган.

—  Робот конструктор оммавий ишлаб чиқариладими?

— Ҳозирча талаб камлиги учун фақат лабораторияда 3D принтерда ишлаб чиқаряпмиз. Шу кунгача 25 дона маҳсулот чиқардик. Агар кўпроқ таклиф ва  молиялаштирувчи манба бўлса, албатта, оммавий ишлаб чиқарамиз. Айни вақтда буюртма асосида фаолият олиб борамиз. Робот конструкторнинг нархи 800 минг сўм. Бу нарх маҳаллий шароит учун анча қимматлик қилади. Кўп нусхада ишлаб чиқарсак, унинг таннархини туширсак бўлади. Биз конструкторнинг асоси – Arduino платформасини чет элдан сотиб оламиз. Маҳаллий шароитда ясашнинг имкони йўқ. Содда қилиб тушунтирганда, бу, роботнинг «мияси» ҳисобланади. Хориждан кириб келган маҳсулотга юқори давлат божи тўлаймиз. Божхона бўйича бир қанча енгилликлар берилса, бунинг нархи деярли икки бараварга тушиши мумкин.

— Ўзбекистонда нега IT-компаниялар йўқ? Малакали дастурчилар етишмайдими?

— Фирмалар мавжуд, аммо улар янги ихтироларни амалга оширишмайди, соҳада тадқиқот олиб боришмайди. Сайт яратиш, турли платформаларни ишлаб чиқариш тарзида анъанавий фаолият юритишади. Компанияларга келадиган бўлсак, бунга уриниш бўлган. Лекин бундай компанияларни очиш, уни қандай юргизиш, бозорга қандай кириб бориш бўйича кўпчиликда билим йўқ. Қонунчиликда IT-компаниялар фаолияти аниқ белгилаб қўйилиши лозим. Мутахассислар масаласида эса профессионаллар бор, аммо уларни бирлаштирувчи ягона тузилма шакллантирилмаган.

Суҳбат давомида Д.Тошпўлатов қизиқ фактни айтиб қолди: Ўзбекистон ғазнасига йилига пахтадан тахминан 2 млрд. АҚШ доллари келиб тушаркан. Бу пайтда эса Беларусь давлати эса биргина IT бўйича бир йилда миллиардлаб доллар миқдорида даромад қилар экан. Беларусь ҳам, Ўзбекистон ҳам собиқ иттифоқ мамлакатлари. Лекин Беларусь ҳукумати таълим соҳасига IT-инновацияни олиб кирди. Бошқа соҳаларга кам маблағ ажратиб бўлса-да, буни уддалади ва меҳнат ўз мевасини берди. Ҳозирда Беларусь Шарқий Европа IT бозорида етакчилардан бири. Мамлакатда мингдан ортиқ IT-компанияларда 30 минг нафарга яқин ходим ишлайди. Шундай экан, бизда шароит йўқ, ишсизлик муаммосини ҳал қилолмаймиз, деган баҳоналар бугуннинг талабига жавоб бермайди. Дунёқарашни кенгайтириш вақти келди. Тўғри бошқарув ва етарли ресурс ёрдамида олдинга қўйилган марраларни забт эта оламиз.

Муҳаббат Маъмирова
Kun.uz мухбири