«Иблислар» асари нафақат рус, балки жаҳон адабиётининг «ўқилиши керак бўлган» асарлар рўйхатига киритилган. Нега? Бу саволга жавоб излаб, мутолаани бошладим.
Иккита «семизгина» китобдан иборат асар дастлаб ўта зерикарлидек туюлади. Рус адабиётининг 19-асрдаги руҳи, шунингдек, Достоевскийнинг дастхати яққол сезилади: руҳияти ўта юпқалашиб қолган персонажлар, «оҳ-воҳ»ли суҳбатлар, кулранг-қора бўёқларда чизилган сюжет, тушкунлик кайфияти.
Лекин асар тарихий аҳамиятга эга, унда 19-асрдаги инқилоб оқимининг дастлабки тўлқинлари тасвирланган. Рус интеллигенцияси орасидаги радикал ҳаракатлар, сиёсий фикрлар қарама-қаршилиги акс этган.
Асар фабуласига асос бўлиб, 1869 йилда содир бўлган ҳодиса – талаба Ивановнинг Нечаев томонидан ўлдирилиши хизмат қилган.
Сергей Нечаев XIX аср революционери, нигилист. «Халқ жазоси» (Народная Расправа) радикал оқими етакчиси. У жамиятдаги тартиб-қоидаларни бузишга ҳаракат қилган, атрофидагиларни ҳам шунга даъват этган. Кичик гуруҳлар тузиб, тартибсизлик келтириб чиқаришга ҳаракат қилган. Унинг ғоялари кейинчалик нечаевчилик ҳаракати орқали ёйилади.
«Ҳар қандай давлатчилик шаклини ва давлатчилик анъаналарини таг-томири билан йўқотиб юбора оладиган инқилобгина халққа ёрдам беради», — деган эди Нечаев.
Асарнинг марказий персонажи Петр Степанович Верховенский Сергей Нечаев прототипи асосида гавдаланади. У «доҳиёна қобилиятлар эгаси». У аслида нечталиги ўзидан бошқа ҳеч кимга маълум бўлмаган бешлик дасталар тузиб, «Ерни ўз ўқидан чиқаришга» интилади. Даста аъзолари Липутин, Виргинский, Лямшин, Толкаченка, Шигалевнинг (реал ҳаётда Нечаев, Успенский, Прыжов, Кузнецов ва Николаев) ҳар бири ғоянинг асл моҳиятини теран англамаса-да, унинг амалга ошиши учун жаҳд қилади.
Верховенский, Шатов, Криллов ва Ставрогин персонажлари энг зиддиятли шахслар. Уларга ҳаракатнинг қандай кечиши муҳим эмасдек туюлади, лекин барчаси ўша ғоя учун хизмат қилади.
Ставрогинда жамиятга бепарволик ҳисси ҳукмрон. Шатовда эса буткул апатия – атрофга бефарқлик. Криллов эса ғирт мизантроп – у жамиятдан нафратланади, бу тузумдан халос бўлиш йўли сифатида ўлимни кўради. Буларнинг барчаси асардаги «иблис синдроми»нинг алоҳида симптомлари».
Асарда тасвирланган радикал ҳаракатнинг бутун моҳияти «бешлик» аъзоларидан бирининг нутқида намоён бўлади: «булардан кўзланган мақсад, ижтимоий асабларни мунтазам ларзага солиш, жамият ва унинг барча тизимларини мунтазам издан чиқариш эди, ҳаммани саросимага солиш ва барча нарсаларни бўтқага айлантириш эди.
