«Тоза» статистика кетидан қувиш: бу жиноятчилик ва ажримлар сонини камайтиришда наф берадими?

Республикамизда турли соҳаларда статистик маълумотлар юритилади. Уларнинг айримлари юзасидан мажлислар ўтказилади, раҳбарларнинг фаолиятига баҳо берилади, кимлардир шу рақамлар ортидан ишдан олинади, яна кимлар учундир қўшимча чора-тадбирлар ва вазифалар белгиланади.

Бироқ иқтисодий соҳани қўя турайлик, ижтимоий ҳаётдаги айрим соҳаларда юритилаётган статистика ва таҳлиллар учун чора кўрилиши, уларни бартараф этиш юзасидан турли кераксиз мажлислар ўтказилишини ёқламайман. Инсонлар ҳаёти ўйинчоқ эмас-ку?

Айтмоқчи бўлганим — жиноятчилик ҳамда оилавий ажралишлар масаласида имкон қадар кичикроқ рақамли статистикани таъминлашга бўлган интилиш ҳақида.

Нега?

Чунки айнан мана шу соҳаларда рақамларга қараб иш кўриш кўзбўямачилик, сохтакорликни келтириб чиқармоқда. Пастроқ рақамлар талаб этилиши соҳада жиноятчилик камайиши эмас, аксинча — янада илдиз отиши учун хизмат қилмоқда.

Фикримни тушунтиришга ҳаракат қиламан.

Масалан, ички ишлар органлари олдига ҳуқуқбузарлик ва жиноятчилик кўламини камайтириш масаласи қўйилган. Қайсики ҳудудда жиноятчилик даражаси катта бўлса, ўша ҳудуддаги раҳбарларга чора кўрилмоқда ва ёки аксинча. Айрим ҳудудларда бир йилда бирорта жиноят рўй бермагани ҳақида маълумотлар ҳам матбуотда кўз-кўз қилинмоқда.

Аслида ҳам вазият чиндан ҳам яхши томонга ўзгарганми? Ундай дейиш жуда қийин, фикримча.

«Тоза» статистика ортидан қувиш — майда жиноят ва ҳуқуқбузарликларнинг қасддан қайд этилмаслигига олиб келмоқда. Ички ишлар идораларида ишловчи дўстларимизнинг айтишича, вазият шу даражага етганки, ўғирлик қилган, енгил ва оғир тан жароҳати етказилган ҳолатларда ушбу жиноятни қайд этиш, экспертизадан ўтиш учун йўлланма бериш ўрнига, ички ишлар органлари низолашаётган томонларни яраштириб қўйишга мажбур бўлишмоқда. Албатта, сих ҳам, кабоб ҳам куймайдиган бу шароитда коррупция учун ҳам кенг йўл очилади.

Бу билан кўзланган самарага эришиш мумкинми? Албатта йўқ. Чунки жазо муқаррарлиги йўқолмоқда. Кичик жиноятлар учун ҳеч қандай жазога лойиқ кўрилмаслигини кўрган, сезган инсонлар ўша қилмишларини такрорламайди деб ўйлайсизми? Бундай адолатсизлик жамиятда норозилик уйғотади, ички ишлар органлари ходимларига нисбатан ишончсизлик вужудга келтиради, уларнинг обрўси пасайишига олиб келади.

Кўпчилик, масалан, маълум бир жиноятлар учун жазо чоралари қаттиқлаштирилса, ўша жиноятнинг олди олинади, деб ҳам ўйлайди ва шундай таклифлар ҳам беради. Ҳатто баъзи жиноятлар учун ўлим жазосини таклиф қиладиганлар бор, гўёки шундай қилибгина, унга қарши курашиш мумкин.  Аммо, бу ҳам нотўғри.

Мисол учун, чегарани бузиб контрабанда товар олиб кирувчиларга қарши кескин курашилган, ҳатто уларни таъқиб қилиб, отиш ҳам мумкин бўлган. Аммо мана шундай хавф бўла турибам, одамлар бу йўлдан қайтишмаган.

Ёки йўл ҳаракати қоидаларини бузувчиларга жарималар қанчалик оширилмасин, йўл-транспорт ҳодисалари камайиб қолгани йўқ. Хулоса қилиш мумкинки, жазонинг қатъийлиги эмас, балки унинг муқаррарлиги жиноятчиликнинг кескин камайишига олиб келади.

Бинобарин, ҳар бир ножўя қилмиш учун қонунчиликда белгиланган тарзда суриштирув ўтказиб, жазони тайинлабгина адолат ўрнатиш, ички ишлар, прокуратура ва суд органлари обрўсини ҳам юксалтириш мумкин.

Бу ҳолни қуруқ статистикадан қочиб, фуқароларнинг ариза ва телефон орқали мурожаатларни фақат шаффоф равишда онлайн регистрация қилиб, прокуратура назоратига олиб бартараф этиш керак.

Бироқ, қонунчиликка риоя этилишини назорат қилиши лозим бўлган, жиноят ва ҳуқуқбузарликни қайд этишни яширганлик учун чора кўриши шарт бўлган прокуратура органлари ҳам жиноятчилик даражаси учун жавобгар этиб белгиланиши вазиятни янада оғирлаштиради, деб ўйлайман.

Иккинчи масала — оилаларда ажрим масалалари кўпайиб бораётганидан уларни бартараф этиш учун йиғилишлар ўтказилаётгани, турли чора-тадбирлар белгиланаётгани мавзуси.

Бу масала билан шуғулланиши айтилаётган хотин-қизлар қўмитаси, «Оила» илмий-амалий тадқиқот маркази, Ёшлар иттифоқи, маҳаллий ҳокимликлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва бошқа ташкилотлар ўзларининг куракда турмайдиган тадқиқотлари ҳамда таклифлари билан чиқишлар қилаётгани янада ҳайратланарли.

Бу орада ажрашишни қийинлаштириш учун юқорида таъкидлаганимдек, судлар ариза қабул қилмаяпти. Ярашув муддатини жуда узоқ белгилашмоқда. Ажрашиш учун қайта-қайта аризалар берилмоқда.

Бошқа томондан, мусулмончилик бор, ақида масаласи бор: «уч талоқ» олган хотин энди ҳеч қанақасига ўша эр билан яшай олмайди. Бу томонларини мутасаддилар бир зум ўйлаб ҳам кўришаётгани йўқ.

Натижада ҳануз қонуний эр-хотин бўлиб турган эркак ва аёл аллақачон бошқа оила қуриб, ҳаттоки янги оиласида фарзанд кўришга ҳам улгурган бўлишади. Бироқ суд уларни ажратмайди. Чунки статистика бузилади, катталардан гап эшитади!

Оила — ўта шахсий масала. Ажралиш қандайдир маълум бир принцип асосида рўй бермайди. Уларнинг ҳар бири индивидуал вазият. Умуман, эр-хотиннинг оилавий ҳаётига ҳеч кимнинг аралашишга ҳаққи йўқ.

Бир-бирини ёқтирмай қолган, ҳали фарзанд кўрмаган эр-хотин қоидага мувофиқ, ФҲДЁ органлари томонидан осонгина ажралиши керак. Ўртадаги мол-мулк масаласи кейин икки ўртада фуқаролик тартибида судда кўриб чиқилаверади.

Ҳозир мутасаддилар оилада туғилган фарзандларни рўкач қилишмоқда. Ажрашаман деган оилаларнинг қарийб 70 фоизида фарзанд борлиги айтилмоқда. Бироқ, ажрашишга жазм қилган эркак ва аёл ёш бола эмас-ку, улар ўртадаги фарзанд учун жавобгар, бу жавобгарлик қонунчиликда белгилаб қўйилган — талабларига риоя қилинса бас. Қонунчиликка тўлиқ амал қилишни талаб қилиш керак, бўлди.

Хўп, келинг, вазиятга оилада туғилган фарзандлар томонидан қараб кўрамиз. Бола отасиз ёки онасиз ҳолатда руҳий томондан кўпроқ қийналадими ёки доимий жанжал, уруш, зиддиятлар кузатиладиган оиладами? Бу — биринчидан.

Иккинчидан, ажримларда болани фақат онасига бериш қарийб одат тусига кирган. Натижада, бола ажралишдан сўнг молиявий оғирроқ ҳолатда бўлган ёки кимнингдир қарамоғида бўлган онада қолади. Ўша она ё доимий алимент талаб қилиб, эрини қувлаб юриб зиддиятларда яшайди, ё боласини қариндошларига ташлаб, четга ишлагани кетади.

Агар ростдан ҳам боланинг келажаги энг муҳим бўлса, келинг, ажримларда имконияти каттароқ, молиявий ҳолати яхшироқ томон болани олсин. Бу шароитда бола ўша биринчи ҳолатдан, яъни ажратилмаган зиддиятли оиладан кўра бахтлироқ яшамайдими?

Биз бахтли оила — ажрашмаган оила, бахтсиз оила — ажрашган оила, деган стереотипларга ўралашиб қолганмиз. Бу ўша статистикага қараб фикрлашдан пайдо бўлади.

Девор ичида, эр хотин бирга яшаётган фарзандли оила, гўёки бахтли, аммо ўша девор ортида нима бўлаётганини статистика билмайди-ку? Вазиятга хос томондан ёндашиш, ҳар бир оила учун алоҳида ечим беришнинг ягона йўли — уларни тинглаш, яъни эр ва хотиннинг истакларини биринчи планга олиб чиқишдир.

Ёш фарзандлар тақдири учун, ана, алиментни ўз вақтида тўламаганлик учун жавобгарлик кучайтирилсин ва жазонинг муқаррарлиги таъминлансин — етарли бўлади.

Оиладаги зўравонлик сабаб ажрашиш ташаббуси аёллардан чиққанда уларни хотин-қизлар қўмитаси, қариндошлар, маҳалла-кўй, ёшлар иттифоқи томонидан нуқул турли баҳоналар билан яраштириб қўявериш фожиага етакламайдими?

Ана шундай нотинч оилаларда аёллар, эркаклар ўз жонига қасд қилмоқда. Ёки эрининг калтаклари остида умри хазон бўлмоқда, бундай манзарага гувоҳ бўлиб улғаяётган ёш авлоднинг руҳи синиқ ҳолда тарбия топмоқда. Нега бу статистика хотин-қизлар қўмитасини қизиқтирмайди?

Носоғлом оила фақат эркак кишининг айби билан эмас, аёл кишининг ташаббуси билан ҳам яралишини унутмаслигимиз керак. Худди шундай зўравон, товламачи ёки хиёнаткор аёл билан яшашга мажбур бўлаётган эркаклар ҳам бор.

Бузилиб бўлган оилани мажбурий сақлаб туриш — иккита янги соғлом оила пайдо бўлишига тўсқинлик қилиш демакдир.

Нега инсон ўзига ёқмай қолган ёки ўзини азоблаётган киши билан яшашга маҳкум бўлиши керак?! Қайси мезон асосида? Шу саволга жавоб излаб кўринг. Жавоб битта: одамларнинг хоҳиши ҳеч нарса эмас — муҳими «катта»ларнинг хоҳиши. Статистика бузилмаслиги керак! Давлат томонидан молиялаштирилаётган, аслида кераксиз қандайдир жамоат ташкилоти «ишлаётгандек», «ажримларни камайтиришга эришаётгандек» кўриниши учун ҳам керак.

Бироқ шуни ҳам унутмаслик керакки, ҳуқуқий-демократик давлат ажрашишга қарши курашмайди, оилани давлат иши — бошқарувнинг давоми, деб ҳисобламайди.

Шуҳрат ШОКИРЖОНОВ,
журналист.