«Hoshimov iqtisodiyoti» дастури доирасида Беҳзод Ҳошимов Париждаги Sciences Po иқтисодиёт институти профессори, иқтисодчи Сергей Гуриев билан «Коронавирус, коррупция, авторитаризм, Чернобил, нархлар ва макроиқтисодиёт» мавзусида суҳбат уюштирди.
— Ривожланаётган, ЯИМ аҳоли жон бошига 5 минг доллардан кам бўлган мамлакатларда пандемиянинг иқтисодий оқибатлари қандай бўлади?
— Биз сиз билан апрель ойининг ўртасида суҳбат қиляпмиз ва ҳали ҳам сизнинг саволингизга аниқ жавоб йўқ. Чунки тиббиётнинг ривожланган тизимига эга мамлакатларда содир бўлаётган нарсалар масаланинг бир томони. Ҳатто бу мамлакатлар учун ҳам пандемия катта таҳдид ҳисобланади. Бироқ ривожланган мамлакатлар буни тушунган ҳолда коронавирусга қарши курашга катта маблағ сарфлашга тайёр. Улар қатъий карантин чораларини татбиқ қилмоқда ва бир вақтнинг ўзида иқтисодиётни қўллаш учун ЯИМнинг 10, 15, 20 фоизи даражасидаги чораларни ишга солмоқда.
Улар нима учун буни амалга ошира оладилар? Чунки улар бозордан катта маблағни ноль ва ҳатто манфий ставкаларга ҳам қарз сифатида олишлари мумкин. Шунинг учун ҳам улар пандемиядан зарар кўрадиган иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун пулни тежаш зарур деб ҳисоблашмайди.
Ривожланаётган мамлакатларда вазият батамом ўзгача. Ривожланаётган мамлакатлар ноль ставкадаги қарз олиш бозорларидан фойдаланиш имкониятига эга эмас. Бундан ташқари, яна бир муаммо шундаки, ривожланаётган мамлакатларда соғлиқни сақлаш тизимига ривожланган мамлакатлардагига қараганда катта юк тушиши эҳтимоли юқори. Шунинг учун вазият оғир, ҳар бир мамлакатда турлича.
Бугун, сиз билан суҳбат қилаётганимида Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банкининг ҳар йилги йиғилиши бўлиб ўтмоқда. Бу акциядорлар йиғилиши. У менимча, тарихда илк марта виртуал тарзда ўтмоқда. Бу шундай йиғилишки, ХВЖ ва Жаҳон банкининг йирик акциядор мамлакатлари етакчилари, кучли йигирматалик етакчилари бу инқирозда ривожланаётган мамлакатларга қандай ёрдам беришни муҳокама қилишади. Ҳозирча қарорлар қандай бўлишини билмаймиз, бироқ ХВЖ ва Жаҳон банки ривожланаётган мамлакатларни қўллаб-қувватлашни кескин ошириш бўйича келишиб олса керак. Бунга қўшимча сифатида ривожланаётган мамлакатлар қарзини тўлашга мораторий бўйича қарор қабул қилинса керак.
Ривожланаётган мамлакатлардаги бюджет вазиятини енгиллаштириш учун улар бирмунча вақт давомида қарзларини тўламай туришади. Ана шу ҳақида сўз юритиляпти, қандай қарорга қабул қилиниши аниқ эмас. Умуман олганда, ривожланаётган мамлакатлар учун катта таҳдид.
— Умумуман олганда, кўплаб мамлакатлар, жумладан, ривожланаётган мамлакатларда карантин бўйича тенги йўқ чоралар кўрилмоқда: иқтисодиёт ёпилмоқда, иқтисодий фаоллик тўхтамоқда. Бу вазиятга ўз таъсирини ўтказмай қолмайди. Бироқ Ўзбекистонда муаммо шундаки, шартли равишда иқтисодиётнинг ёпилиши, иқтисодий фаолликнинг тўхтатилиши иқтисодиётнинг норасмий секторида ишлаган фуқароларга кучли таъсир қилмоқда. Бизда 19 миллион меҳнат ресурслари бўлса, улардан 5,6 миллиони расмий секторда ишлайди. Қолгани норасмий секторда ишлайди. Шунинг учун агар ривожланаётган мамлакат ўз фуқароларига ёрдам беришни истаса, ҳар бир кишига чек ёзиб бериш нореал бўлса, фуқароларнинг кўпчилиги расмий секторда ишламаса, [кимга ёрдам бериши кераклигини] қандай билиши мумкин, ёки ҳукумат қандай қилиб аҳолини қўллаб-қувватлаш ҳақида ўйлаши мумкин?
