Энергоресурслар тарифлари, монополиялар ва хусусийлаштириш: эксперт соҳада кутилаётган ислоҳот ҳақида

Президент Шавкат Мирзиёев 4 май куни ёқилғи-энергетика тармоғида самарадорликни ошириш, энергия сарфини мақбуллаштириш масалалари юзасидан йиғилиш ўтказди.

Йиғилишда қайта тикланувчан энергия манбаларидан фойдаланишни рағбатлантириш, ҳуқуқий-меъёрий қонун ҳужжатларини қайта кўриб чиқиб, ривожланган давлатлар тажрибаси асосида ишлаб чиқарувчи ва истеъмолчиларга қўшимча шарт-шароит яратиш муҳимлиги таъкидланди.

Соҳага тўғридан-тўғри инвестициялар жалб этиш ва республикамизда қуёш ва шамол электр станциялари қуриш бўйича масалалар кўриб чиқилди.

Учрашувда қайта тикланадиган энергия манбалари (ҚТЭМ) табиий газ ва нефт тақчиллигини ҳал қилишга ёрдам бериши ва ҳеч бўлмаганда, истеъмолчилар харажатларини икки баравар камайтириши таъкидланди.

2030 йилга келиб, 5 ГВт қувватга эга қуёш электр станциялари ва 3 ГВт қувватга эга шамол электр станциялари қурилиши ҳисобига қайта тикланадиган энергия манбалардан умумий қуввати 8 ГВт электр энергияни ишлаб чиқариш режалаштирилган.

Молия вазирлиги департаменти директори ўринбосари, энергетика бўйича эксперт, Германия қуёш энергияси ассоциацияси ва халқаро атроф муҳит муҳофазаси бўйича Александр фон Гумбольдт жамғармаси aъзоси – Равшан Хўжанов cоҳадаги муаммолар ва кутилаётган ўзгаришлар юзасидан ўз фикрлари билан ўртоқлашди.

Ўзбекистонда энергетика соҳасини ривожлантиришда халқаро молия институтлари фаол иштирок этмоқда. Уни ривожлантириш учун салмоқли кредит ва қарз маблағлари йўналтирилмоқда.

Мамлакат мустақиллигининг дастлабки даврларида объектив сабабларга кўра соҳага эътибор етарли эмас эди. 2016 йилда президентимиз ташаббуслари билан ушбу соҳада кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширишга киришилди.

Ўтган йили Энергетика ислоҳотлари бўйича халқаро форумда бош вазир ўринбосари Жамшид Қўчқоров мамлакат электр энергетика саноати инвестиция дастурининг 2030 йилгача бўлган асосий йўналишлари ҳақида гапириб, ушбу соҳада реабилитация ва ислоҳотларни амалга ошириш учун 25 миллиард АҚШ доллари ёки ЯИМнинг 50 фоизига тенг маблағлар йўналтирилиши зарурлигини таъкидлади.

«Тарифларни тартибга солувчи мустақил орган керак»

Мамлакатимизда халқаро молиявий институтлар (ХМИ)дан жалб этилган маблағлар асосан таҳлилий тадқиқотлар ва соҳани ривожлантириш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш, шунингдек модернизациялаш лойиҳалари учун сарфланмоқда.

Жисмоний ва юридик шахслар учун электр энергияси тарифларининг ўсишида бир томондан истеъмолчилар учун тарифларни ва иккинчи томондан энергия ишлаб чиқарувчилар учун етарли даромадларни мувозанатини таъминлаш керак.

Ислоҳотлардан кўзланган мақсад – аҳоли учун субсидияларни босқичма-босқич бекор қилиш баробарида истеъмолчиларни хавфсиз ва ишончли электр энергия билан таъминлашдан иборат. Бу жараён босқичма-босқич ҳамда аҳолининг кам таъминланган қатламларини қўллаб қувватлаган ҳолда амалга оширилиши лозим.

Ушбу соҳадаги муаммоларни тугатиш учун электр энергия ишлаб чиқарувчилар ва тақсимловчи тармоқ компанияларини хусусийлаштириш зарур. Шу билан бирга, аниқ ишлаш мезонлари ва операцион шартларга асосланган ҳолда давлат энергетика компанияларини бошқариш учун тажрибали халқаро менежерлар ва консультант компаниялар танланиши лозим.

Шунингдек, турли давлат бошқарув органлари орасида масъулият ва мажбуриятларни қайта тақсимлаган ҳолда, тарифларни тартибга солиш бўйича мустақил орган таъсис этиш лозим ва Ўзбекистон бу йўналишга қараб одимламоқда.

«Хусусий монополия яратилишига йўл қўйилмаслиги зарур»

Ҳеч бир ҳолатда хусусийлаштириш натижасида янги монополистлар ёки монополистик тизимларнинг шаклланиши учун шароит яратилмаслиги керак. Истеъмолчилар чекланган маблағлари туфайли янги тарифларда тўлай олмайди, деган хавфсираш ҳам йўқ эмас. Шунинг учун ҳукумат бу ислоҳотларга катта эҳтиёткорлик билан қарамоқда.

Бу муаммоларнинг олдини олиш учун хусусийлаштириш жараёнлари ошкора ўтказилиши, давлат хизматчилари эса хорижий хусусий компаниялар билан шартномаларни самарали ва профессионал даражада кўриб чиқишлари лозим.

Халқаро молия институтлари муайян компаниялар фойдасига ўз манфаатларини лобби қилмаслиги керак, акс ҳолда давлат монополияси хусусийси билан алмаштирилади ва натижада истеъмолчилар учун ҳеч нарса ўзгармайди.

Агар давлат компаниясини хусусийлаштириш муваффақиятли ўтса, унинг янги эгаларининг ўзлари тарқатиш тармоқларини модернизация қилиш ва эски станцияларни янгилари билан алмаштириш учун маблағ топадилар. Демак, электр энергиядаги йўқотишлар мақбуллаштирилишини тезлаштириш мумкин бўлади. Бу эса яқин йилларда энергия сарф-харажатларини 2-3 баравар камайтириш имконини беради.

Қайта тикланадиган энергия манбалари (ҚТЭМ): афзаллик ва камчиликлар

Қайта тикланадиган энергия манбалари табиат ёки инсон фаолиятига боғлиқ бўлмаган, деярли битмас-туганмасдир. Қазилма ёқилғилар эса муқобил энергиядан фарқли равишда ниҳоясига етади.

Мюнхендаги «Green City Energy» ташкилоти 8 йилдан ортиқ вақтдан буён Германияни тикланадиган энергия манбалари билан таъминлаш масалалари билан шуғулланиб келмоқда. Ташкилот маслаҳат ва консультациялар таклиф этади ва махсус лойиҳаларни ишлаб чиқади.

Ўтган йилларда Чернобил ёки Фукусимада техноген фалокатлар ва табиий офатлар содир бўлди. Бундан ташқари, дунё океанининг нефт тўкилиши билан ифлосланишини кўриб турибмиз. Кўмирнинг ёниши эса иссиқхона эффектини кучайтирмоқда, шунинг учун қайта тикланадиган энергия манбаларининг афзаллиги шубҳасиз аниқ ва равшан.

Агар сиз қуёш ва шамол энергиясидан фойдалансангиз, техноген хусусиятли офатлардан қўрқишингиз шарт эмас.

Бундай энергия манбаларининг зарарли чиқиндилари минимал даражада бўлиб, қайта тикланувчан энергия манбалари, масалан қуёш энергияси деярли чексиздир. Улар бутун дунёда мавжуддир ва узоқ муддатли ҳамда қимматбаҳо транспортга муҳтож эмас, бу ҳам минтақавий иқтисодиётнинг ривожланишига албатта ёрдам беради.

Бундан ташқари, эксперт ҚТЭМ нинг бугунги кундаги электр энергияга нисбатан қимматлиги ундан фойдаланишга салбий таъсир кўрсатиши мумкинлиги ва уларнинг самарадорлиги сезиларли даражада пастлиги каби камчиликларини ҳам қайд этиб ўтди.

ҚТЭМлар об-ҳаво шароитларига жуда боғлиқ бўлиб, ҳозирги техника хавфсизлиги даражаси аҳолининг энергетик эҳтиёжларини қоплашга имконият бермайди. Ортиқча қуёш энергиясини сақлаш ёки узоқ масофаларга ташиш ҳали ҳам нисбатан анча қиммат.

ҚТЭМлар катта инвестицияларни талаб қилади

Мамлакатнинг янги энергия манбаларига ўтиши доирасида қазилма ёқилғи энергия манбаларини янада мақбуллаштириш учун ҚТЭМ билан алмаштирилиши босқичма-босқич амалга оширилиши лозим.

Бу узоқ муддатли истиқболда барқарор ва тоза энергия таъминотини бериши керак, аммо у эътибордан четда қолдирилиши мумкин бўлмаган бир нечта муаммолар билан чамбарчас боғлиқлиги туфайли, алмаштириш юқори харажатларга олиб келиши мумкин.

Бошқа энергия манбаларига ўтишнинг юқори қиймати танқидларга олиб келиши мумкин. Эски электр станцияларни қуёш станциялари ва шамол генераторлари билан қисман алмаштириш учун катта инвестициялар талаб қилинади. Электр энергияни қуёш ёки шамол станциясидан Ўзбекистоннинг бошқа ҳудудига олиб ўтиш учун электр тармоғини ҳам кенгайтириш керак.

Таъминот хавфсизлиги билан боғлиқ хавф-хатарларни ҳам кўздан қочирмаслигимиз керак. У вақтга келиб, тармоқни кенгайтириш тугалланиши ва етарли электр энергия ишлаб чиқарилиши керак. Акс ҳолда, биз етказиб бериш тақчиллигига дуч келишимиз мумкин.

Равшан Хўжановнинг фикрича, бутун тизимдаги янги техник муаммоларни ҳал қилиш учун ишлаб чиқарувчи ускуналар ва тармоқлар мувофиқлаштирилиши лозим. Бу ҳукуматнинг 2030 йилга бориб энергия таъминотида тикланадиган энергия улушини ошириш борасидаги мақсадига эришишнинг ягона йўлидир.

Электр тизимларининг барқарор ишлашини таъминлаш муаммолари йирик бўлиб, мамлакат электр таъминоти тизимида улкан ўзгаришларга юз келиши мумкин. Ўзбекистон кўплаб соҳаларда янги имкониятлар очмоқда ва бефойда инвестициялар ёки таъминот хавфсизлиги билан боғлиқ тажрибалар ўтказа олмайди. Бунда тегишли тармоқларнинг мувофиқлаштирилган ёндашуви жуда муҳимдир.

Муқобил энергия ишлаб чиқаришга ўтиш йўлидаги улкан тўсиқлар борлиги учун мавжуд тизим янада самаралироқ бўлиши керак. Бунинг калитларидан бири – ақлли ҳисоблагичлар ёрдамидаги рақамлаштиришдир. Улар электр тармоқларидан фойдаланишни мақбуллаштириш керак.

Электр энергиясидаги тебранишлар ва ортиқча юклама ўта қиммат бўлиб, Германия тармоқлари бўйича федерал агентлик маълумотларига кўра, бир электр станцияда электр ишлаб чиқариш тармоқнинг ҳаддан ташқари юкланиши туфайли тўхтаб, бошқа станцияда электр энергия кўпроқ ишлаб чиқаргандаги «қайта жўнатиш» харажати 2017 йилда 1,4 миллиард еврони ташкил қилди.

Иссиқлик электр марказлари (ИЭМ) ёрдам бериши мумкин

Мутахассиснинг сўзларига кўра, қуёш тизимлари ва шамол энергиясидан фойдаланишни кенгайтириш билан бир қаторда марказлаштирилмаган энергия таъминотини ошириш ҳам янги энергия манбаларига ўтишнинг муваффақиятига муҳим ҳисса қўшиши мумкин. Унинг қўшимча қилишича, сиёсатчилар когенерацион ускуналарнинг асосий ролини аллақачон эътироф этишган.

Иссиқлик электр марказлари иссиқлик ва электр энергия ҳосил қилишнинг гибрид тамойилидан фойдаланади ва уларни бир вақтда ишлаб чиқаради. Қурилмалар фойдаланиш учун тежамкор ва айни пайтда атроф-муҳитни нисбатан кам ифлослайди ва истеъмолчилар ушбу турдаги энергия учун паст нархларни олишлари мумкин.

Бундан ташқари, улар келажакда электр энергия етказиб беришни таъминлашга ёрдам бериши мумкин. Агар қуёш ва шамол энергияси етарли бўлмаса, ИЭМлар йўқотишларни қоплаши мумкин.

Ўзбекистон энергетика соҳасидаги ислоҳотлар тўғри қадам бўлиб, келажакда ҳам давом этади. Лекин уларни амалга ошириш учун кейинги бир неча йил ичида қилинадиган ишлар ҳали жудаям кўп. Иссиқлик электр марказлари бунга муҳим ҳисса қўшиши ва келажакда экологик ва хавфсиз энергия таъминоти билан таъминлаши мумкин.

Шу билан бирга, улар истеъмолчилар учун электр энергия нархларининг ошишига қарши курашишда ёрдам беради. Улар ҳозирда турли ўлчамларда мавжуд бўлгани боис, улар бир оилали уйлардан тортиб, турар-жой мажмуаларига қадар ҳар қандай майдонда ўрнатилиши мумкин.