Бу саволни туманларда яшайдиган деярли ҳар бир одам хаёлидан ўтказган бўлса керак. Узилишлар йиллар давомида асабларни қақшатгач, юқоридаги саволга «туянинг думи ерга текканда» дея истеҳзоли жавоб қиладиганлар ҳам оз эмас. Келинг, умидсизликка берилмасдан, муаммо илдизини излаб кўрайлик.
Тўсатдан электр токи ўчиб, уй зимистонга айланса, содда халқимизнинг энг «ширин» гапи шу: «Шу «светчи»ларга ҳам инсоф берсин». Афсуски, гап фақат электр тармоқлари корхонасининг идорасида ўтириб олган тасаввуримиздаги «ажина»нинг инсофида эмас.
Узоқ йиллар давомида соҳа мутахассислари томонидан электр таъминотидаги узилишларга турлича омиллар сабаб сифатида кўрсатилган бўлса ҳам, ана шу омиллар бартараф этилмади.
Этилмади деб ишонч билан айтишимизнинг сабаби оддий — чунки бугун ҳам электр таъминотида узилишлар бор. Демак, мутахассислар айтиб келган омиллар нотўғри бўлган ёки бу омилларга ечим ортга суриб келинган.
Ўша омилларни бирма-бир санаб ўтамиз. Аввало уларнинг энг оммалашгани хусусида.
«Халқнинг ўзи айбдор» дейишни тўхтатиш керак
Дарҳақиқат, ўтган йиллар давомида жуда кўп марта муаммога сабаб сифатида халқнинг ўзи айбдор қилиб ҳам кўрсатилди: «Халқимизда электрдан фойдаланиш маданияти йўқ, тежаб-тергаб фойдаланмаймиз, уйни ёритиш учун ҳам, иситиш учун ҳам электрдан фойдаланиш оқибатида...»
Қизиғи, ҳали ҳам масъуллар ичида соҳада йиллар давомида тўпланиб қолган муаммоларни тан олиш, уларни бартараф этиш бўйича таклифларни илгари суриш ўрнига худди юқоридаги важни кўрсатаётганлар ҳам бор.
Хусусан, яқинда Самарқандда электр таъминоти тизимидаги муаммоларга бағишланган тадбирда вилоятда «Миллий электр тармоқлари» масъул ходими электр узилишлари сабаби хусусида худди шу фикрни билдирди. Гўёки аҳолида бошқа танловлар, масалан, табиий газдан фойдаланиш имкони бор-у, маданиятсизлик қилиб электр токи ишлатиб, уни исроф қилади. Қолаверса, бу гап дунёнинг тенг ярмида аҳоли кондиционерлардан фойдаланаётган асрда айтиляпти!
Бошқа томондан, айтайлик, сиз бозорда картошка сотиб оляпсиз ва сотувчи сизга картошкадан маданият билан, тежаб-тергаб фойдаланишни талаб қиляпти. Кулгили эмасми?
Электр энергияси ҳам биз пулимизга сотиб олиб истеъмол қиладиган маҳсулотлардан бири. Қолаверса, аҳоли ҳам уни беҳудага кўчага совурадиган даражада онгсиз эмас. Хуллас, бу омилни соҳа вакиллари аллақачон рўйхатдан ўчириб ташласалар ҳам бўлади. Аҳолини айблашни бас қилайлик энди.
Қарздорлик
Мавзуга оид
Электр узилишларига сабаб сифатида энг кўп айтилган муаммолардан яна бири — дебитор қарздорлик эди. Сарфланган электр энергияси учун тўпланиб қолган миллиардлаб қарздорлик соҳадаги муаммолар, жумладан, узилишларга асосий сабаб сифатида кўрсатиб келинди.
Қайси тадбир ё учрашувда аҳоли электр таъминотидан гап очса, айнан аҳоли бўйнидаги тўланмаган улкан қарз билан «оғизга урилди».
Энди эса бу «баҳона»ни ҳам рўйхатдан бемалол ўчириш мумкин. Чунки истеъмолчиларнинг катта қисми аллақачон янги — АСКУЭ тизимига ўтказилдики, бу тизимда қарздор бўлишнинг имкони ҳам йўқ, истеъмолчининг пули тугаса, автоматик тарзда электр узатиш тўхтатилади.
Янги тизим яна бир нарсани кўрсатиб берди: аҳолининг катта қисми автоматик тизимга улангани ҳолда улкан қарздорлик йўқ бўлиб қолган эмас. Демак, аслида олдин ҳам аҳоли электр пулини тўлаб келган.
Ҳозирда эса қарздорликка асосий сабаб сифатида корхона-ташкилотлар кўрсатиб келинмоқда. Тез орада улар ҳам автоматик тизимга ўтказилади албатта.
Аммо афтидан, бу билан ҳам электрдаги узилишлар барҳам топиб қоладиганга ўхшамайди. Чунки гап фақат амалдаги тизимнинг эскирганида эмас. Янги тизим имкониятларига бир тўхталиб ўтгач, муҳокамани давом эттирамиз.
Автоматик тизим бизга нима беради?
Тўғри, электр энергияси истеъмолини автоматик ҳисоблаш тизими жуда ҳам муҳим. Чунки бу тизимда инсон омили деярли аралашмайди (ҳар ҳолда, шуни ваъда қилишмоқда). Истеъмолчининг маблағи тугаса, юқорида айтилганидек, электр узатиш ҳам тўхтайди.
Тармоқ ходимлари офисда ўтириб қайси ҳудудда авария содир бўлганини монитордан кузатиб туришади ва ўша ерга авария гуруҳи юборишлари мумкин.
Ҳатто марказий базадан туриб, қайси ҳудудда электрдан ўғринча фойдаланилаётганини ҳам кўриш мумкин. «Ақлли» ҳисоблагич, ўғринча фойдаланилаётган электр энергиясини ҳам ёзиб бораверади.
Самарқанд вилоят ҲЭТК компьютер базаси монитори. Экранда кўриниб турган қора нуқталар Самарқанд шаҳрида авария содир бўлган ҳудудларни англатади
Умуман, янги тизимнинг имкониятлари ҳақда жуда кўп ва хўп гапирилган, гапирилмоқда. Аммо ҳозирча камчиликлар ҳам бор. Айтайлик, кичик бир жараён: АСКУЭ тизимида истеъмолчининг ҳисобида пул тугаса, масофадан туриб ҳисобрақамга пул ўтказиш мумкинлиги айтилганди. Ҳатто қўл телефонидан туриб.
Аммо юридик истеъмолчилар ҳали ҳам бу имкониятга эга эмас. Сиз корхонангизга янги турдаги ҳисоблагич ўрнатган тақдирингизда ҳам пули тугаса, худди олдинги замонлардагидек, электр тармоқлари корхонасига бориб, навбатингизни кутиб, тўлов қилишингиз керак. Ўшанда ҳам «свет» келишини соатлаб кутиб қолишингиз мумкин.
Бу камчиликлар янги тизим тўлиқ ишга тушса бартараф этилиши маълум қилинмоқда. Муаммо шуки, янги тизим қанчалик кўп муаммоларга ечим топмасин, узилишлар барибир барҳам топмайдиганга ўхшайди.
Масалан, тўлиқ АСКУЭ тизимига ўтган Бухоро вилоятидан ҳам узилишлар юзасидан шикоятлар ҳамон келмоқда.
Унда муаммо нимада?
Энергетика вазирлигининг расмий сайтини топиб, электр энергетика тармоғи бўлимига кирсангиз, шундай жумла билан бошланадиган маълумотга дуч келасиз: «Ўзбекистон ўз энергетик ресурслари ҳисобидан ўзининг эҳтиёжларини тўлиқ таъминловчи мамлакатлар қаторига киради».
«Бетгачопарлик» учун узрку-я, бу ғирт ёлғон маълумот!
Ўзбекистонда ишлаб чиқарилаётган электр энергияси бугун истеъмол учун етмайди. Бу аниқ. Айнан етмагани учун ҳам мана бир неча йилдирки, аҳолини электр энергияси билан таъминлаш учун қўшни давлатлардан импорт қилинмоқда. Сўнгги бир неча йилда узилишларнинг давомийлиги камайгани ҳам шу — импорт йўлга қўйилгани билан боғлиқ.
Қолаверса, бу энди яшириладиган мавзу ҳам эмас. Бугун соҳа раҳбарлари ҳудудлар учун электр энергияси етказишда лимит борлигини ҳам айтишмоқда. Хусусан, Самарқанд вилоят ҳудудий электр тармоқлари корхонаси раҳбари Ғанишер Маматқулов ҳам яқинда ўтказилган матбуот анжуманида узилишларга сабаблардан бири чеклов эканини маълум қилди. Аммо бу чекловлар бир соатдан ошмаслиги айтилмоқда.
Агар 2015 йилда бу чекловлар айрим ҳудудларда 15 соат ва ҳатто 20 соат ҳам бўлганини ҳисобга олсак, нисбатан яхши ўзгариш. Аммо баъзан бу «бир соат» амалда бир неча суткаларга ҳам уланиб кетяпти. Бунинг ҳам сабаби бор.
Демак, модомики, электр энергияси ишлаб чиқариш соҳасида кўп йиллар давомида ОАВда бонг уриб келинган улкан лойиҳалар амалга ошмаган экан, аҳолини узлуксиз электр билан таъминлаш йўли ҳозирча импорт бўлиб қолаверади.
«Бобомдан қолган тармоқлар»
Аммо импорт қилинаётгани ҳолда ҳам узилишлар кўп эканининг яна бир сабаби – бутун мамлакатдаги электр тармоқлари ва иншоотларининг ҳаддан ташқари эскириб кетганидир. Ишлаб чиқарилган энергиянинг катта қисми истеъмолчига етиб боргунга қадар узатиш тизимларида йўқотилмоқда.
Бутун мамлакатда дейишимизнинг сабаби, бугун барча вилоят туманларида яшаётган аҳоли ўз маҳалласидаги симёғочларнинг авария ҳолатидан (ёки умуман симёғоч йўқлигидан) шикоят қилмоқда. Жуда кўплаб аҳоли пунктларида трансформаторлар ҳам ўз вазифасини бажариб бўлган.
Минг электр ишлаб чиқариш юқори бўлмасин, энергия сарфини ҳисоблашнинг XX асрга хос технологиялари киритилмасин, 60-йиллардан қолиб кетган эски симлар, симёғочлар ва трансформаторлар билан аҳолини электр билан мунтазам таъминлашнинг имкони йўқ.
Буни билган аксарият маҳаллаларда аллақачон фуқароларнинг ўзи электр тармоқлари корхонасидан умидини узиб тармоқлар тортишга, симёғочлар ўрнатишга ва ҳатто йирик трансформаторлар сотиб олишга кўниккан. Чунки қишлоқ жойда оддий авария содир бўлганда мутахассис юбора олмаган электр тармоқлари корхонасидан янги трансформатор сўраш аллақачон латифага айланиб бўлган.
Аслида, энг катта муаммолардан бири ҳам мана шу. Юқоридаги каби лойиҳаларга бир неча юз миллион долларлаб маблағ ажратилмоқда. Ҳудудлардаги эскирган тармоқлар эса бу замонавий технологиялар учун сарфланган маблағни «оқлаш»га имкон бермайди. Улар ҳар ёмғир ёққанда «паққиллаб» узилиб кетяпти. Совуқ кунларда зўриққан трансформаторлар ёниб кетяпти.
Тўғри, эҳтимол эски тармоқлар 30 йил давомида тўпланиб қолгандир. Аммо уларни янгиламай туриб, энергетика соҳасидаги оламшумул лойиҳалар билан мақтана олмаймиз, муаммоларни ҳам бартараф эта олмаймиз.
