Уганданинг «абадий президенти» яна ғалаба қозонди. Мамлакатда интернет ўчириб қўйилган

Комиссия маълумотларига кўра, Мусевени қарийб 59 фоиз овоз олган, Вайнга эса сайловчиларнинг 35 фоизи овоз бергани айтилган.

Комиссия сайловлар жиддий қоидабузарликларсиз ўтказилганини маълум қилган бўлсада, халқаро кузатувчилар ҳукуматни сайлов арафасида бутун мамлакат бўйлаб электр токини ўчириб қўйгани учун танқид қилишган.

Ўз навбатида Вайн интернет ишлай бошлаши билан сайловлардаги сохталиклар ҳақида далиллар тақдим этишни ваъда қилган.

Сайловлар арафасида рўй берган тартибсизликлар вақтида полиция билан тўқнашувларда ўнлаб кишилар ҳалок бўлган. Мухолиф сиёсатчилар ҳукуматни қўрқитиш усулларидан фойдаланишда айбламоқда.

Сайловлар натижасида айни вақтда 76 ёшда бўлган президент олтинчи муддатга ҳам ҳокимиятда қоладиган бўлмоқда. У ўзини мамлакат барқарорлиги кафолати деб атайди.

Боби Вайн эса мамлакат ёшлари томонидан кенг қўллаб-қувватланаётганини билдирган.

Жума куни, сайлов натижалари эълон қилинганида Боби Вайн унинг уйи аскарлар томонидан ўраб олингани ҳақида хабар қилди. Ҳукумат эса уни «ҳиссиётларни ўйнаш» орқали вазиятни «драмалаштириш»да айблади.

Сайлов натижалари ҳақида нималар маълум?

Шанба куни сайлов комиссияси раиси, судья Саймон Бьябакама Йовери Мусевенини Уганданинг сайланган президенти деб эълон қилди. Унинг сўзларига кўра, сайлаш ҳуқуқига эга бўлган 18 миллион кишидан 57 фоизи овоз беришда қатнашган.

Аввалроқ Бьябакама сайловлар тинч ўтганини маълум қилиб, ўз ёрдамчилари ҳибсга олингани ҳақида хабар тарқатган Боби Вайнни ўзи айтаётган сохталиклар учун далил келтиришга чақирганди.

Ўз навбатида Вайн интернет сайловлар ҳалол ўтишига тўсқинлик қилиш мақсадида қасддан ўчириб қўйилганини билдирганди. «Интернет ишлай бошлаши билан мен барча сохталиклар ва қоидабузарликлар акс этган видеоёзувларни кўрсатаман», деган у.

Президент Мусевенининг вакили BBC учун берган интервьюсида Боби Вайн угандияликларнинг ишончини оқламагани, у «ўз навбатини кутиши кераклиги» ҳақида гапирганди. У сохталиклар ҳақидаги айбловларга ҳам тўхталиб, Вайндан далил келтириш сўралгани, аммо у зиғирча асос топиб бера олмаганини айтган.

Европа иттифоқи, БМТ ва қатор ҳуқуқни муҳофаза қилиш ташкилотлари Угандадаги сайловлар ҳаққоний ўтганига шубҳаларини билдиришган, аммо ушбу сайловларда Африка иттифоқидан бошқа халқаро ташкилотлар вакиллари кузатувчи сифатида иштирок этмаган.

Якунланган ҳафта бошида Угандага ҳамон молиявий ёрдам кўрсатиб келадиган АҚШ у ердан ўз дипломатик кузатувчилари миссиясини чақириб олди - бунга ходимларнинг кўпчилигига сайловларда кузатувчи сифатида иштирок этиш рухсат берилмагани сабаб ўлди.

Сайлов кампанияси давридаги зўравонликлар

Сайловлар арафасида мамлакатда зўравонлик бемисл даражага етди, ўнлаб кишилар кучишлатар тузилмалар ходимлари қўлларида ҳалок бўлди. Боби Вайн ва бошқа мухолифатчи номзодлар бир неча бор ҳукумат томонидан қўлга олинди.

Кейинроқ полиция раҳбарияти намойишларни бостиришда ўқотар қуроллардан фойдаланилганини тан олди, лекин узр сўраш ўрнига, ўқотар қурол ўрнига кўздан ёш сиздирувчи газлар қўллаш керак бўлганини айтиш билан чекланишди.

1986 йилда ҳарбий тўнтариш ортидан ҳокимиятга келган Мусевени ўзи бошқарадиган Миллий қаршилик ҳаракати (NRM) партиясидан номзодини кўрсатганди.

Расмий нашрлар уни Уганда халқи халоскори ва тинчликпарвар деб тавсифлашади.

Аммо BBC мухбири Пэйшенс Атухаиренинг сўзларига кўра, у ҳокимиятни ўз қўлида сақлаб қолиш учун шахсига сиғинишни рағбатлантиради, ўзига содиқ одамларни қўллаб-қувватлайди, мустақил давлат институтларига таҳдил солиб, мухолифларини таъқиб қилади.

Африка Зеленскийси

Айни вақтда 38 ёшда бўлган Боби Уганда пойтахти Кампала шаҳрининг қашшоқ маҳаллаларидан бирида туғилган, улғайгач ўз мусиқий студиясини очган ва йиллар ўтиб дунёга танилган.

Боби Вайн (бу саҳна учун тахаллус, унинг ҳақиқий исми-шарифи - Роберт Киагуланьи Ссентаму) Уганданинг 2000-йиллардаги асосий мусиқачиларидан бири бўлган. Вайнанинг қўшиқларидан бири - Kyarenga - яқинда Угандадаги мусиқий танлов - Zzina Awards танловида ғолиб бўлганди.

Регги услубидаги мусиқалар ижро этадиган бу мусиқачини тарафдорлари «харобадан чиққан президент» деб аташади.

Постсовет ҳудудидагиларга Вайннинг тарихи Владимир Зеленский босиб ўтган йўлни эслатади - ушбу таниқли актёр ва комик саноқли ойларда мамлакатдаги рейтинги энг юқори бўлган сиёсатчига айланиб, Украина президентлигига сайланганди.

Унинг партияси, Миллий бирлик платформаси (NUP), аҳоли соғлиқни сақлаш тизими, таълим ва тоза ичимлик сувидан фойдаланиш имконига эга бўлиши, шунингдек, судларда адолат таъминланиши учун курашади.

Қарийб йигирма йилдан бери Боби ўз қўшиқларида халқ нимани исташи ҳақида куйлаб келади, ўтган вақт ичида унда кўплаб тарафдорлар ва душманлар пайдо бўлган.

2017 йилда Вайн парламент депутати этиб сайланади ва мухолиф кучларнинг етакчиларидан бирига айланади, бу вақтда президент Мусевенининг эски рақиби 64 ёшли Кизза Бесидже тинимсиз ҳибсга олишлар ва таъқиблар туфайли сиёсатдан кетаётганини эълон қилганди.

Кўпчилик учун кутилмаганда Вайн кучли характер, харизма ва музокаралар ўтказиб, коалиция тузишга қобилиятини намойиш этади. У ўз шиорларида асосий урғуни коррупцияга қарши курашишга, фуқаролар эркинлиги ва ҳокимият алмашинувига қаратарди.

Вайн Rolling Stone учун берган интервьюсида айтишича, барчаси у ўзининг ҳашаматли Cadillac Escalade автомашинасида Кампаладаги тунги клубга келган кечада ўзгариб кетган. У рулда бўлганида кимдир унинг бошига зарба беради. Бокс билан профессионал даражада шуғулланган мусиқачи рақиби билан беллашиш учун машинадан сакраб тушади, аммо ташқаридаги номаълум шахс унинг бошига тўппонча тирайди ва уни аёвсиз калтаклайди. Кейинроқ маълум бўлишича, унга ҳужум қилган шахс Уганда ҳарбий разведкасида ишлаган.

Нашрнинг қайд этишича, бу эпизод Вайнни Угандадаги ҳолат ҳақида - таъсирли ва бадавлат кишилар ўз қонунлари бўйича, аҳолининг катта қисми эса қашшоқликда яшаши ҳақида жиддий ўйлашга ундаган.

2020 йил ноябрида Вайн президентлик сайлови учун номзод сифатида рўйхатдан ўтгач, икки марта ҳибс қилинади. У одамлар қаршисида бронжилет ва каскада чиқиб, бир неча марта суиқасдни бошдан кечирганини маълум қилади. «Улар мен халқ билан мулоқот қилишимдан шунчалик қўрқишади! Айнан шу туфайли менинг концертларимни тақиқлашган. Шу туфайли мен пайдо бўлганимда черковдан одамларни ҳайдаб солишади. Режим оддий фуқаролардан қўрқади. Улар бизни шунчалик сиқишмоқда, аммо улар биздан шунчалик қўрқишади», деганди Вайн Rolling Stone учун берган интервьюсида.

Ижтимоий тармоқларнинг блокланиши ва тўқнашувлар
Якунланган ҳафта бошида, сешанба куни Боби Вайн Кениядаги радиостанция билан телефон орқали интервьюсини тўхтатди - у пойтахтдаги уйига ҳарбийлар бостириб кириб, қўриқчиларни калтаклашаётгани ҳақида хабар беради. Кейинроқ у твиттерда ҳарбийлар уйда кимни учратган бўлишса, тутиб олиб кетишгани, фақат унинг ўзига тегишмагани ҳақида ёзган.

Кўп ўтмай Кампала полицияси раҳбари Патрик Оньянго Reuters билан суҳбатда ҳеч қанақа рейд ва қўлга олиш ишлари бўлмагани, фақат «хавфсизлик кучлари қайтадан гуруҳлангани» ҳақида айтди.

Сешанба куни ҳукумат фармойиши билан Угандада барча ижтимоий тармоқлар ва мессенжерлар блоклаб қўйилади. Президент келтирилган ноқулайликлар учун узр сўрайди, аммо фейсбукда ҳукуматдаги партияга тегишли бир неча аккаунт блокланганидан кейин ҳукуматда ўзга чора қолмаганини айтади. «Ташқаридан ким яхши, ким ёмонлигини белгилаб беришларига тоқат қила олмаймиз», деганди Мусевени.

Душанба куни фейсбук маъмурияти Уганда ахборот вазирлигига алоқадор бир неча саҳифалар блокланганини маълум қилиб, буни ушбу саҳифалар сайлов ҳақида сохта ва бир-бирини такрорловчи янгиликлар тарқатгани билан изоҳлади.

Вайннинг асосий кузири - таъқиблардан чўчимаслиги, халқ ичидан чиққани (у Кампаладаги харобаларда туғилган ва барчасига ўзи эришган) ҳамда халқ Мусевенидан чарчагани. Ёш сиёсатчи одатда амалдаги ҳокимиятга мойил бўлган ва унинг таянчи ҳисобланган қишлоқ ҳудудларида ҳам минглаб тарафдорларини йиға олган.

Вайннинг тарафдорлари ва хавфсизлик кучлари ўртасидаги тўқнашувларда ўнлаб кишилар ҳалок бўлган. ОАВ фақат ноябр ойидаги тартибсизликлар вақтида 54 киши қурбон бўлганини хабар қилганди.

Мусевени уни «Уганда мустақиллиги ва барқарорлигини чин дилдан истамайдиган хорижий агент» деб атаган ва уни ёшларни намойишларга чиқариб, уларнинг ўлишига сабабчи бўлишда айблаган.

Вайн Мусевенидан икки баробар ёш, бу аҳолининг ўртача ёши 15,7 ёшга тенг бўлган мамлакат учун муҳим кўрсаткичдир. Бутун дунёда «аҳолиси энг ёш» мамлакат Африканинг бошқа бир давлати Нигер ҳисобланади.

Мусевенининг олтинчи муддати
Угандада президентлик сайловлари 14 январ куни ўтказилди. Сайловда 11 номзод қатнашди, амалдаги президент Йовери Мусевени олтинчи муддат учун номзодини қўйганди.

Уганда тарихида ҳали ҳеч қачон ҳокимият тинч йўл билан ўтказилмаган.

Ўтган йил ноябрида Мусевени пойтахт полицияси раҳбарини армия генерали этиб тайинлаганди, хавфсизлик ишлари вазири эса намойиш иштирокчиларига шундай деганди: «Полиция сизни отиш ва ўлдириш ҳуқуқига эга. Сиз арзимас иш учун қурбон бўласиз». Евроиттифоқ Угандадаги сайловларга ўз кузатувчиларини юбормасликка қарор қилди, чунки аввалги миссияларнинг барча тавсиялари инобатга олинмаганди.

Йовери Мусевени 1980-йилларда диктаторлар Иди Амин (1971-1979) ва Милтон Оботега (1979-1986) қарши курашган исёнчиларга бошчилик қилган. Уларнинг тираниясидан кейин ҳарбий тўнтариш орқали ҳокимиятга келган Мусевени мамлакатга барқарорлик келтиради, иқтисодиёт ривожлана бошлайди. Ғарбда уни африкалик ёш илғор етакчилар авлоди вакили сифатида кўра бошлашади.

Кейин у билан кенг тарқалган метаморфоза содир бўлди: абадий ҳукмронлик истагидан тийила олмаган сиёсатчи авторитар ва репрессив методларга ўтади. Айни вақтда қитъада унда кўпроқ ҳукмронлик даври Камерун президенти Поль Бийяга тегишли.

Мусевени партияда ва атрофидагилар орасида ўзига ўринбосар тайинламаган. 2017 йилда у президент ёши кўпи билан 75 ёш бўлиши ҳақидаги чекловни бекор қилганди.

• Уганда: асосий фактлар
• Аҳоли сони: 44 млн киши. (БМТ маълумотлари, 2019)
• Пойтахти: Кампала
• Майдони: 241 038 кв.км
• Асосий тиллар: инглиз тили (давлат тили), суахили, луганда, банту гуруҳига мансуб турли тиллар
• Асосий динлар: христианлик, ислом
• Ўртача ҳаёт давомийлиги (эркак/аёл): 66 ёш/70,5 ёш (МРБ маълумоти)
• Асосий экспорт маҳсулотлари: қаҳва (16 фоиз), олтин (10 фоиз)
• ЯИМ: 823 доллар
• Қашшоқлик: 2016 йил маълумотига кўра, аҳолининг 41,7 фоизининг кунлик даромади ўртача 1,9 долларга тенг.

Пандемия фонидаги сайлов кампанияси
Мамлакатда ОИТСга чалинганлар сони кескин камайиши, сўнгги йилда эса коронавирус пандемиясига қарши муваффақиятли кураш олиб борилиши - Мусевенининг хизматлари сифатида кўрилади. Ўтган йилнинг майида жорий этилган қатъий локдаун туфайли 46,5 млн киши яшайдиган мамлакатда Жонс Ҳопкинс Университети маълумотига кўра, коронавирусга чалиниш ҳолатлари сони 40 мингга етмаган, коронавирус қурбонлари сони эса 300талигича қолмоқда.

Коронавирусга қарши курашга Боби Вайн ҳам ўз ҳиссасини қўшган. У карантин чораларига риоя этиш сўралган видеоклип ишлаганди. «Ёмон хабар шундаки, ҳар бирингиз касаллик қурбони бўлишингиз мумкин. Яхши хабар шундаки, ҳар бирингиз муаммони ҳал қилувчига айланишингиз мумкин», дея куйлаганди Вайн.

Ҳуқуқ фаоллари Мусевенини карантиндан рақиблари оммавий маросимлар ўтказишига тўсқинлик учун фойдаланишда айблаган. Боби Вайнни қўллаб-қувватлаш мақсадида ташкил этилган ҳар қандай акция ноқонуний деб ҳисобланган ва куч билан тарқатилган.

Мухолифатчиларни қамаш учун сиёсий қарашлари эмас, карантин қоидаларини бузиши баҳона бўлган.