Нега Starlink Украина армияси учун бунчалик муҳим?
|20:501 42510 мин
14 октябрга ўтар кечаси Украина дронлари кутилмаганда алоқани йўқота бошлади. Илон Маск жавобгарликни ўзидан соқит қилиб, бундай қарорларни Пентагон ва президент қабул қилишини билдирди. Хўш, Starlink Россия-Украина урушида айнан қандай вазифани бажаради ва унинг тизгини кимнинг қўлида?
Украина армияси тўрт йилдан ортиқ таяниб келаётган сунъий йўлдош алоқаси бу ҳафта Киев ва Вашингтон ўртасидаги баҳснинг марказига айланди. Чеклов ҳақида 14 октябр куни Украина президентининг мудофаа технологиялари бўйича маслаҳатчиси Серҳий Бескрестнов маълум қилди. «Қуролли кучларимиз бу чекловлар ҳақида огоҳлантирилмади ва бу бир қатор миссияларнинг барбод бўлишига олиб келди», деб ёзди у.
Украина Мудофаа вазирлигига кўра, ўша кун давомида алоқа бундан ҳам паст тезликда узилган. Кечга бориб алоқа соатига 160 километргача тикланган, аммо чегаранинг ўзи сақланиб қолган. Украинанинг собиқ мудофаа вазири Михаил Федоров Маскка миннатдорчилик билдириб, чегарани бутунлай олиб ташлаш Украина мудофааси учун «ҳал қилувчи» эканини ёзди.
Жанг майдонининг «асаб тизими»
Starlink Украина учун оддий интернет эмас, балки армиянинг асосий алоқа воситасидир. АҚШдаги Урушни ўрганиш институти (ISW) инновациялар бўйича директори Жорж Баррос BBC’га берган изоҳида уни «Украина ҳарбий алоқасининг умуртқа поғонаси» деб атади. Унинг сўзларига кўра, тизим дронлар, артиллерия ва қўмондонлик пунктларини ягона реал вақт тармоғига бирлаштиради, шу туфайли нишон аниқлангандан зарба берилгунча ўтадиган вақт қисқаради.
The New York Times, BBC, Reuters, ISW маълумотлари асосида тайёрланди. Схема соддалаштирилган, масштаб сақланмаган - Kun.uz
Украина дронларига Starlink ёки унинг ҳарбий версияси Starshield’нинг кичик терминали ўрнатилади ва у тепадан ўтаётган сунъий йўлдошлар билан тўхтовсиз алоқа ушлаб туради. Дрон камерасидаги видео сунъий йўлдош ва ер станцияси орқали интернетга, ундан юзлаб километр узоқдаги оператор экранига боради. Операторнинг буйруқлари эса худди шу йўл билан дронга қайтади. Оддий радио алоқа узоққа етмайди ва душман уни радиоэлектрон кураш воситалари билан осонроқ бостиради. Сунъий йўлдош алоқаси эса масофага унчалик боғлиқ эмас ва бостиришга чидамлироқ.
Мавзуга оид
Дрон устидаги Starlink терминали / Видеодан лавҳа
Тармоқ терминал қандай тезликда ҳаракатланаётганини билади, шунинг учун SpaceX белгиланган тезликдан ошган дроннинг алоқасини узиб қўйиши мумкин: 14 октябрдаги чеклов айнан шундай ишлади.
Starlink тижорий хизмат бўлса, Starshield SpaceX томонидан ҳукумат мижозлари учун яратилган, ҳимояси кучлироқ ҳарбий версиядир. Reuters’нинг ёзишича, Starshield ҳам 11 мингдан ортиқ йўлдошдан иборат ўша Starlink туркумига таянади.
Украинадаги Starshield терминаллари учун Пентагон пул тўлайди. Bloomberg 2024 йил декабрида Пентагоннинг икки шартномаси Украинада жами 3000 та терминални қамрашини маълум қилганди.
Starlink’нинг стандарт тарифларида соатига 160 километрдан тез учадиган ҳаво воситаларига уланиш аллақачон чекланган. Украина қуролларига эса айнан Starshield бундан тезроқ учиш имконини бериб келганди.
Янги чеклов Украинанинг энг аввало икки йўналишига зарба беради. Биринчиси — ҳаво мудофааси. Барроснинг айтишича, Starlink’ка уланган тутиб олувчи дронлар Россиянинг реактив «Shaheed»ларига қарши энг самарали воситалардан бири бўлган. Бироқ бу «Shaheed»лар соатига 320 километрдан тезроқ уча олади. Тезлиги 160 км/соатдан ошганда алоқаси узилган дрон энди уларни қувиб етолмайди.
Украинанинг тутиб олувчи дронлари / Фото: AFP
Кремлга яқин ҳарбий блогерлардан бири эса чеклов Россия кучларига Украина инфратузилмасига энг кўп зарар етказиш учун «имконият ойнаси» очганини ёзди.
Иккинчиси — фронт ортидаги ўрта масофали зарбалар. Starshield’га уланган дронлар, жумладан, АҚШда ишлаб чиқарилган Hornet дронлари Россия логистикасига қарши кампаниянинг таянчи ҳисобланади. Бу алоқа операторга дронни юқори тезликда, босиб олинган ҳудудлар устида ҳам жонли бошқариш имконини беради.
Украина Учувчисиз тизимлар кучлари маълумотларига кўра, 14 октябрда Россия ҳарбий транспортига зарбалар кескин камайган. Ҳаво-десант қўшинларининг 7-тезкор реакция корпуси эса соатига 110–120 километр тезликдаёқ дронлар билан алоқа узилганини хабар қилди (корпус кейинроқ бу хабарни изоҳсиз ўчириб ташлади).
Россия ичкарисига зарбалар беришда эса чеклов таъсир қилмайди, чунки Starlink ва Starshield Украина учун фақат ўз ҳудуди устида ишлайди.
Электрсиз шаҳарлар учун алоқа
Россия энергетика тизимига зарбаларни кучайтирган бир пайтда украиналиклар учун фронт чизиғидан узоқда ҳам Starlink’нинг аҳамияти камаймайди. Киев расмийларига кўра, бу технология касалхоналар, мактаблар, муҳим инфратузилма ва фронтолди ҳудудларни алоқада ушлаб туради. Электр узилишлари пайтида аҳолига иситиш, қувват ва интернет берадиган «Енгилмаслик нуқталари»да ҳам Starlink ишлатилади.
New York Times’нинг ёзишича, бу ҳозир айниқса муҳим: 14 октябрдаги Россия ҳужумида Киевдаги учала иссиқлик электр марказига зарба берилди ва пойтахтда 600 минг киши электрсиз қолди.
Киевга Россия зарбаси оқибати - 13 октябр / AP
Ҳозирча Украинадаги Starlink чекловлари фақат ҳаракатдаги терминалларга тааллуқли, яъни дрон ва транспорт воситаларига ўрнатилган терминалларга. Чекловлар стационар фуқаролик уланишларига таъсир қилгани ҳақида хабарлар йўқ.
Ҳисобни Полша тўлайди, муқобил эса йўқ
Starshield учун Пентагон тўласа, Украинадаги оддий Starlink терминалларининг катта қисми учун Полша пул тўлайди. 2025 йил сентябрида Федоров Украинада 50 мингдан ортиқ терминал ишлаётганини, улардан 29 мингдан ортиғини Полша етказиб берганини айтганди. Полша ташқи ишлар вазири Радослав Сикорски бу харажатни йилига тахминан 50 млн доллар деб баҳолаган.
Варшава учун бу ўз хавфсизлиги масаласи ҳамдир: Полша бош вазири Доналд Туск августда мамлакат ҳисобидан ишлаётган Starlink станциялари ҳаво таҳдидларини аниқлашга ёрдам беришини таъкидлаганди. 23 сентябрда эса Варшава яқинида, Украина армиясига ҳам хизмат қилгани айтилган Starlink ер станциясига ўт қўйилди. Полша расмийлари бунда Россия разведкасини гумон қилмоқда.
Starlink ва унинг рақобатчиларидаги сунъий йўлдошлар сони / Фото: Reuters
Европа эса тайёр ўринбосар таклиф қила олмайди. Reuters’га кўра, Starlink’нинг 11 мингдан ортиқ сунъий йўлдошига муқобил Eutelsat’нинг OneWeb тармоғида 600 дан сал кўпроқ йўлдош бор. Мустақил эксперт Кристиан фон дер Роппнинг фикрича, бу тизим Украина ҳарбийларига фойдали қўшимча қувват бериши мумкин. Аммо у Starlink ўрнини босолмайди: унинг терминаллари қиммат, оғир ва кўп энергия сарфлайди. Евроиттифоқнинг мудофаа ва космос бўйича комиссари Андриус Кубилюс иттифоқ «Америка космик имкониятларига анча қарам» эканини тан олди, бироқ Европа ўз тизимларини ишга туширишига ҳали йиллар керак.
Тизгин кимнинг қўлида?
Starlink чекловлари Киев ва Вашингтон муносабатлари кескин ёмонлашган кунларга тўғри келмоқда. 9 октябрда АҚШ президенти Доналд Трамп Россия дизелини жаҳон бозорига чиқаришга рухсат берувчи келишувни эълон қилди. Украина президенти Володимир Зеленский буни Москва ҳужумларини кучайтирадиган қарор деб танқид қилгач, Трамп Украинага янги етакчи кераклигини айтди.
Зеленскийнинг айтишича, Starlink ва разведка бўйича «кўплаб кутилмаган ҳолатлар» бўлган. Хусусан, Украина икки кеча кетма-кет ҳамкорлардан Россиянинг баллистик ракета ҳужуми ҳақида олдиндан огоҳлантириш олмаган.
Британиялик журналист Пирс Морган билан суҳбатда Зеленский Starlink чеклови ҳақида: «Бу катта хато. Бу қарор кўплаб одамларнинг ҳаётига зомин бўлади», деди. Аммо у бунга ким жавобгар эканини очиқламади.
SpaceX раҳбари Илон Маск эса жавобгарликни ҳукуматга юкламоқда: «Starshield тизимлари АҚШ ҳукуматига тегишли ва у томонидан бошқарилади. Тезлик ёки фойдаланишга оид ҳар қандай чекловларни АҚШ ҳарбийлари ва охир-оқибат президент ҳал қилади», деб ёзди Маск.
Axios’нинг ёзишича, Оқ уй Киевга SpaceX’ни назорат қилмаслигини айтган, юқори мартабали америкалик амалдор эса маъмуриятнинг бунга алоқаси йўқлигини таъкидлаган.
Трамп маъмурияти Киевни Россиянинг нефт объектларига зарбаларни тўхтатишга ундамоқда. Мақсад бозорга кўпроқ дизел чиқариш ва ноябрдаги оралиқ сайловлар олдидан ёқилғи нархини тушириш. Зеленский эса нарх ошишига кўпроқ Яқин Шарқдаги уруш сабаб бўлганини айтади. Вашингтон, агар Киев Россия нефтни қайта ишлаш заводларига зарбаларни тўхтатмаса, разведка алмашинуви ва қурол харидини тўхтатиш билан ҳам таҳдид қилган.
Фото: Reuters
Украиналик расмийлар ҳам чекловни Киевни Трамп талабига кўндириш учун атайлаб қилинган босим деб ҳисоблайди. Бироқ у Россия ичкарисидаги зарбаларга техник жиҳатдан таъсир қилмайди, шу боис унинг зарари асосан Украина ҳаво мудофааси ва фронтга тушмоқда. Стратегик жиҳатдан эса Вашингтон Украинага берган разведка, қурол ва алоқадан қачон ва қаерда фойдаланишни ўзи белгиламоқчидек кўринмоқда.
Ким қарор қилганидан қатъи назар, бу воқеа Украина мудофаасининг муҳим қисми бошқа давлат ва хусусий компанияга боғланиб қолганини кўрсатмоқда. Украинанинг Buntar Aerospace компанияси ҳаммуассиси Богдан Сас айтганидек, «кимнингдир бугунги кайфиятига» қарам бўлмаслик учун энди уларга суверен имкониятлар керак.
