Тадбиркор Хуршид Марозиқов — нега Тошкентда бизнес очмаслиги, альтруизм ва йўқотилган авлод ҳақида

Хуршид Марозиқов «Осмондаги болалар» лойиҳасига берган интервьюсида бизнесда альтруизм қандай ишлаши, ўқишга кира олмаслик фожиа эмаслиги, ижтимоий тармоқлардан меъёрида фойдаланиш ва «микроволновка бизнес» билан шуғулланиш тўғрими каби саволларга жавоб берди.

Қўқондаги «Гиргиттон» нега Тошкент бозорига кириб келмаган?

— Тасаввур қилинг, Абдужаббор Тошкентда яшаяпти, тахминан 5000 сўм солиқ тўлаяпти. Унинг адаши бор Қўқонда, у ҳам 5000 сўм солиқ тўлаяпти. Лекин Тошкентдаги Абдужаббор «Бон» кафеда ёки бўлмаса чиройли шароитларда ўтириб, телефон орқали буюртма беряпти. Қўқондаги Абдужабборнинг уйида эса чироқ йўқ. Айнан шунинг учун шу каби қулайликларни Қўқонга олиб келиш учун ҳам фаолиятимиз Тошкентда эмас.

Нега имконияти Тошкентга етмайдиган одамлар шу нарсаларни вилоятларда ҳис қилмаслиги керак? Аслида маблағ тарафдан ҳам, ғоя томондан ҳам, умуман ҳатто кадр тарафдан ҳам Тошкентда иш бошлашга бемалол кучимиз етади. Йўқ, телефонда хато босса ҳам, шу кнопкани боссин, уйига овқат етиб келсин Қўқонда ҳам, аслида бизнинг ғоя шу!

Оддийгина «Гиргиттон»га алоқадор одамлар 60 кишига етди, яъни Қўқонда 60 нафар одам «Гиргиттон» орқали оиласини тебратяпти.

«Хусусий мактаб очишга биттагина нарса ундаган»

— Таълимда рақобатчингиз кучайса ҳам хурсанд бўлишингиз керак, инсон сифатида. Чунки атрофингизда таълим кучайяпти-да! Биз ўқув марказ очган пайтимизда ўқитувчининг қадри ўқувчисининг 36 талик тестдан қанча балл топгани билан ўлчанар эди. Шартли «А» исмли ўқитувчи қандай ўқитади деган савол берилса, ҳа, у киши яхши ўқитади, чунки 24 та ўқувчисидан 22 таси ўқишга кирди деб жавоб берилар эди. Ўқувчи, талабаларнинг ўзлари билан гаплашайлик-чи десангиз, у томони «қора» бозорга кириб кетасиз.

Ўқитувчи ўз обрўсини сақлаш учун «Х-вариант» каби турли хил йўлларда телефонда ўқувчиларига «туриб бериши» керак бўлар эди. Чунки шаҳарда обрўсини сақлаши керак, уни тўғри тушуниш керак, бу унинг ҳаёти, бизнеси. Шу форматни ўзгартиришни хоҳладик.

У пайтларда 4 та кўникма бўйича дарс берадиган ўқув марказлари Тошкентда саноқли эди. Ўртача ўқув марказларда нарх 30 минг атрофида эди, биз эса 90 минг қилиб очдик, бозордан 3 баробар қиммат эди. Бунда «Одатийдан юқори шароитлар ва биз абитуриент тайёрламаймиз, жаҳон стандарти бўлган 4 та кўникмани ўргатамиз», дедик.

Бошида 90 минг сўмга одамларни кўндириш қийин бўлди, аммо бир-иккита ўқувчиларимиз битириб, натижа қилиб, гапира бошлашгандан кейин ҳаммаси жойига тушиб кетди.

Бизнесда альтруизм қандай ишлайди?

— Альтруизмнинг ўзи нима? Альтруизм – бу, ҳеч қандай эвазсиз яхшилик қилиш, яъни эвазини кутмасдан яхшилик қилиш. Альтруизмнинг энг классик варианти – бу, она! Бундан бошқа кўп ҳолатларда иккита одамнинг бир-бирига қилган яхшилиги нимадир эвазига бўлади.

Бизнесдаги альтруизм эса энди-энди, секин-секин келиб чиқяпти. Масалан, маълум бир маҳсулотни сотиб олсангиз, тушган фойдадан 1 фоизини болалар уйига хайрия қиламиз дейишяпти; бу альтруизм эмас, чунки одамларнинг эмоцияси ҳисобига савдосини оширмоқчи. Тўғри, қилган яхшилиги ҳам бор, лекин савдоси ҳам бўляпти.

Бизнесдаги ҳақиқий альтруизм савдони ҳам, ижтимоий томонни ҳам ҳисобга олмасдан, фақат беғараз яхшилик қилиш, инсоний жиҳатдан келиб чиқиши керак. Мана шу альтруизм бизда қандайдир илоҳий йўл билан ёрдам берган деб ўйлайман.

«Микроволновка бизнес» билан шуғулланиш тўғрими?

— Тез тайёр бўлади, тез чиқариб юборади. Тилни ўрганиш микроволновка бизнеси эмас. «3 ойда ўргатиб қўяман, 5 ойда гапиришни бошлайсан, 6 ойда она тилидек сўзлашни бошлайсан…» Ҳей, дўстим, реал ваъдаларни берайлик. Ҳозир китоблар чиққан, отарчилар реклама қилиб ётибди. Инсон ниманидир тавсия қилиши учун, ўша соҳада авторитетга айланган бўлиши керак. Ашулачиларни чиқаришяпти, ундан кўра бирорта университет талабалари ўқиганини ва ҳақиқатда самарали бўлганини ва фойдасини айтиш керак.

Телевидениеда ҳар доим этикет ва виждон деган нарсалар унинг иқтисодидан кейин туради. Иқтисодда дўппи тор келяптими, қонунчилик йўл қўйса, тақиқланган ичимликларни ҳам реклама қилаверишади.

«Йўқотилган авлод – коллеж авлоди»

— Бизда шунақа йиллар бўлдики, 11 йиллик мактаб системасидан битта одамнинг раъйига қараб туриб, коллеж системасига ўтилди, инфратузилма бор эдими, йўқ. Мен ўкиниб кетган жойим, дадамлар ўша пайтда қурувчилик билан шуғулланишар эди, Фарғона вилояти Янгиқўрғон туманида коллеж қуришяпти, коллежга бордим, зиналари мармарлардан қилинган, парталар янги, дахшат. У пайтда мен Архитектура ва қурилиш институти 1-курсда ўқийман, Николай замонидан қолган 3 кишилик партада ўтираман. Приоритет йўқ уларда, бўлмаган ўша пайтда, бир киши ҳей деса, бориб ўша система бўлиб кетган.

Натижада кўп нарса йўқотилди. У коллежда на муаллим бор, на тартиб бор, на яхши авлод бор. Қанчадан-қанча қизлар, қанчадан-қанча ўзбек йигитларининг вақтини ўша ерда бой бериб қўйдик. Умуман коллежга борилмаган, документнинг ўзи коллежда ўқийверган. Энг қизиғи, ўқитувчилар ҳам бормаган, стажим кетсин деб документини қўйиб қўйган холос. Бино турибди, на ўқувчи бор, на муаллим.

Ҳаммаси ҳам эмас, яхши коллежлар бўлган, лекин қўрқмасдан айта оламанки, биз 90 фоиз авлодни ўша пайтда бой бериб қўйдик. Бу вазиятда ўқув курслари бизни қутқариб қолди.

Бугунги ёшлар...

— Ҳозирги даврдаги илмга қизиқадиган ёшларни бизнинг пайтимиздаги ёшлардан устун деб биламан. Биз 30 ёшимизда эришган натижаларга улар 25 ёшда эришишяпти.

Бироқ, ёмонлари бизнинг авлоддаги ёмонлардан 10 чандон ёмон, яхшилари ҳам 10 чандон яхши.

Ёшларга фақат TikTok орқали баҳо бермаслигимиз керак. 50 таси чираниб отасининг қўйини боқиб, қийналиб пул топади, ўқишига сарфлайди, яна камига ўзининг ёнидан харажат қилиб, олимпиадаларга қатнашиб, совринли ўринларни олиб келади, у билан кимсанинг иши йўқ. 4 таси чиқиб ликкиллайди, Ҳилтонга бориб меҳмон бўл! Нима қиласиз тарозиси ўзгарган замонда бу нарсалар ҳақида қайғуриб.

Майли, тиктокчиларга Ҳилтон берилган бўлса, мен олимпиадачиларни бирорта давлатга айлантиргани олиб бораман.

«Идеалимдаги олий таълим…»

— Ҳозирги кунда аудиторияга кириб 1-ўринда одам сони текширилади, кейин форма, бўлди. Ким қанақа ўқияпти, дарслар қизиқ бўляптими? Бу устуворлиги энг баланд саволлар-ку аслида университет, таълим даргоҳида. Йўқ, 1-ўринда соқол, форма, рўмол… Шунақа бўлгандан кейин бор-е, Маск ракета учириб ётибди, Америкада ўқийман дейсиз-да.

Таълим сифати ҳақидаги саволлар барибир ҳар сафар очиқ қолаверади, яна ўша тартиб, интизом, коммунистик давлатга ўхшаб уларникини талаб қилишни бошлашади. Уларни ҳам айблай олмаймиз, чунки ўша декан муовини ҳам бир коммунист ўқитувчининг шогирди-да, вақтида ундан ҳам шу нарсани талаб қилишган, шунинг ичида катта бўлган.

Мустақилликдан кейинги авлод анча яхши, уларга лақаб ҳам қўйиб қўйганман, 2 та исмлилар авлоди – Муҳаммадюнус, Муҳаммадюсуф, шулар жамиятга чиқади-ку, ўшанда нимадир ўзгариш бўлади. Ўшанда битта авлод алмашинуви тўлиқ юзага келади. Унгача ҳам бўлади ўзгаришлар, секин-секин бўляпти ҳам.

«Ижтимоий тармоқларга жуда кам вақт ажратаман»

— Ижтимоий тармоқ алгоритмлари шу даражада ақлли қилиб яратилганки, қандай қилиб вақтингиз ўтганини билмай қоласиз. Масалан, 2020 йилда олинган статистика бўйича TikTok'да ўртача сарфланган вақт ҳар бир киши учун 54 дақиқа экан. Бундан ташқари, TikTok'даги 85-90 фоиз контент – entertainment, яъни кўнгилочар. Facebook'да масалан сиёсий мақолалар бўлади, журналлар ўз саҳифаларини юритишади. Instagram'да эса шоппинг элементи бор, илҳомланиш учун кирадиган аудитория ҳам бор ва реклама. TikTok'да эса инсонларга фойда келтирадиган контент ниҳоятда кам, бўлса ҳам максимум 5 фоиз. Шу сабабдан ижтимоий тармоқларга жуда кам вақт ажратаман.

Ҳаётдан олган 2 муҳим хулосам

— Ҳаётдан олган хулосам шуки, ҳаётда дўст кўпдек кўринар экан, лекин аслида улар жуда ҳам кам. Буни ҳозирги ёшларга маслаҳат десак ҳам бўлади. Ҳақиқий дўст бошингизга оғир иш тушганда, бор-будуни кўтариб келиб, «менга нима бўлса ҳам фарқи йўқ, дўстимнинг муаммоси ҳал бўлса бўлди», деб олдингизга келар экан. Менинг бошимга шундай иш тушганда, мен отамнинг олдига келганман. Шундай ҳолимда, отам бир даста пул кўтариб келиб, «менинг қўлимдан ҳеч нима келмаяпди, шу пулни бирон бир нарсага ишлатинглар, ёрдам бўлсин», деб айтган эдилар. Бу дўст…

Биродарлар, танишлар кўп. Бироқ дардингизни айтадиган, хоҳиш-истакларингизни айтадиган дўстлар кам.

Кейинги оладиган хулосам шуки, ота-онангиз учун 1 сўм сарфласангиз, улар дуо қилишсин, хоҳ қилишмасин, сизга бу 1 миллион бўлиб қайтиб келади. Мен шу нарсани қилиб кўрдим. Бир куни онамга «Онажон, шу 100 долларни олиб қўйинг», деб бердим. Онам: «Ҳа, раҳмат ўғлим, бастингга барака», дедилар. Нимадир бўлди-ю, ишимиз ўхшаб қолди-да, ўша куни 600 доллар даромад келди.