Хоразм вилояти, Шовот тумани, Бешмарган қишлоғида 120 ёшни тўлдирган Ўғил момо Эшёзова истиқомат қилади. У вилоятнинг энг кекса кишисидир. Онахон билан уйида учрашиб, ўтмиш хотираларини сўраб, ёзиб олдик.
Ўғил момо бой оилада туғилган
Ўғил момо Эшёзова 1900 йилда бой оилада туғилган. Унинг отаси Эшниёзбек уйида 7-8 хизматкорни ишлатган бадавлат деҳқонлардан эди. Онаси илмли аёллардан бўлган ва отинойи сифатида мадрасада дарс берган. Момо оиласида ўғил фарзанд туғилмаган, 3 нафар қиз бўлган. Хоразмда ўғил фарзанд туғилишини истаб, қизларга Ўғил исмини қўйиш қадимдан одат ҳисобланади. Момога ҳам шундай ниятда исм қўйилган.
Оиладаги фожиа
Ўтган асрнинг 20-йилларида Хива хонлиги советлар томонидан тугатиб юборилганидан сўнг, маҳаллий зиёлиларга, бойларга қарши қатағонлар бошланди. Большевиклар бадавлат деҳқонларни «кулак-эксплуататор», «синфий душман» ва совет ҳукуматига қарши унсурлар деб эълон қилишди.
Оқибатда кўплаб бойларнинг шўри қурийди. Уларнинг аччиқ қисмати Эшниёзбекнинг бошига ҳам тушган. У большевиклар томонидан ҳибсга олиниб, Хива қамоқхонасида ўлдирилган. Мол-мулки эса давлат фойдасига мусодара қилинган. Ўғил момо отасининг мурдаси қамоқхонадан ўғирланиб, яширинча жаноза ўқилиб, қабристонга дафн этилганини эслайди.
Колхозда ўтган умр
Ўғил момо ўрта мактабнинг 7-синфини тугатгач, опа-сингиллари билан колхозда ишлаган. Ерни чопиқ қилган, пахта терган, ариқ ва зовурларни қазиган. 40-йилларда катта Шовот каналини реконструкция-қазиш ишларида қатнашган. Оғир меҳнат шароити туфайли бир қўли синган. Шундай бўлса-да, колхоз раиси уни мажбуран пахта даласига жўнатган.
«Бир қўлим билан пахта терганман», дейди Ўғил момо.
Онахон бир умр колхозда ишлаб, 1950 йилда 22 сўм билан пенсияга чиққан. Ҳозирда 1 млн сўмдан ортиқ пенсия олади.
Уруш даҳшатлари
Иккинчи Жаҳон уруши балоси хоразмликларни ҳам четлаб ўтмади. Ёш-у қари эркак урушга отланди, моддий бойликлар фронт учун сарфланди. Қишлоқда аёллар, болалар ва касалвандлар қолишди.
