“Иссиқхона эффекти”. Бу қандай ҳодиса ва нимаси билан хатарли?

Иссиқхона эффектини ҳосил қилувчи асосий модда – карбонат ангидрид

— Иссиқхона эффектини ҳосил қилувчи асосий газ бу – карбонат ангидрид. У атмосферага ҳам табиий, ҳам сунъий йўл билан қўшилади. Метан, азот оксиди каби бошқа ифлос газлар ҳавога инсон омили туфайли чиқарилиб, булар бир бутун иссиқхона эффекти даражасини белгилайди.

Иссиқхона эффектини ҳосил қилувчи газ концентрацияларининг ортиши, сайёрада табиий иссиқлик балансини бузади ва антропоген иссиқхона эффектини келтириб чиқаради.

Бу йилги аномал иссиқлик – Тошкент учун хавотирли

— Иссиқхона эффектида газлар салмоғининг ортиши кечалари ҳам ҳаво ҳароратнинг кўтарилишига олиб келиб, кундуз ва кечаси қайд этиладиган ҳаво ҳарорати максимум ва минимумлари орасидаги фарқ камайиб боришида намоён бўлади.

Июль ойининг бошида қайд этилган аномал иссиқлик Тошкент шаҳри учун хавотирли вазият. Ҳозирги суткалик ҳарорат фарқлари 5–6 даражага иссиқ. Олдинлари ёз ойларида, ҳатто мутлақ максимум рекордлар қайд этилган кунлари сутка давомидаги ўртача ҳарорат қиймати ҳозиргидагидек баланд бўлмаган.

Охирги жазирамалардан шуни англаш мумкинки, ёз ойларидаги иссиқ ҳароратлар кечаси ҳам ўтмишга нисбатан анча юқори кузатилмоқда. +40 даражадан юқори ҳаво ҳарорати сутканинг икки-уч соатлик даврида эмас, эндиликда узоқ давомли кузатилмоқда. Бу – яққол парник эффекти натижасида юзага келиб, жазирамалар Тошкент шаҳри аҳолисини куннинг хоҳлаган пайтида хафсаласини пир қилаётганида кўриш мумкин. Бу ўтмиш иссиқларига ўхшамайди.

Тошкент шаҳрида жазирамада кундуз кунлари кескин қизиган қалин асфальт сирти, яшилликдан мосуво чўллашган шаҳар ландшафти каби манзаралар кечалари ҳароратнинг тезда пасайишига олиб келмаяпти. Натижада, ёз ойлари Тошкент шаҳрида ҳаво ҳароратлари атроф ҳудудларга нисбатан 0,5-1 даража юқори кузатилмоқда.

Иссиқхона эффекти комплекс муаммоларни юзага чиқаради

— Бу каби ноодатий иссиқлар жамиятнинг барча соҳаларида маълум салбий оқибатларни келтириб чиқаради. Биринчи акс таъсир шундоқ ҳам аҳолиси ўта зич шаҳарларда бевосита аҳоли саломатлиги билан чамбарчас боғлиқ. Шаҳар аҳолиси давомли жазирамалардан азият чекади. Бу қариялар ва ҳамроҳ касали бор кишиларда яққол сезилади.

Иккинчи таъсир энергетика тизимида яққол кўринади. Давомли ва кечалари ҳам ҳароратнинг ноодатий юқори бўлиши энергияга бўлган талабни кескин оширади. Аҳолиси зич жойлашган ареалларда нотўғри ёндашув асосида тақсимланган энергетика занжирида юкламалар юзага келади, энергетика тизими бундай юкламани кўтара олмайди, дейди Эркин Абдулаҳатов.

***

Дарҳақиқат, юртимизда ҳаво ҳарорати кўтарилган кунларда пойтахтда ҳам электр энергияси узилишлари тинимсиз равишда кузатилди.

Оксфорд иқтисодиёт нотижорат тадқиқот маркази глобал исишнинг иқтисодиётга таъсири бўйича тадқиқот ўтказди. Марказ мутахассислари дунёнинг 203та ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларидаги вазият тўғрисидаги маълумотларни таҳлил қилишди. Маълум бўлишича, иссиқхона эффекти оқибатида 2100 йилга келиб бу давлатларда глобал ялпи ички маҳсулотнинг 20 фоизга пасайиши кутилмоқда.

Бу хулоса ўртача ҳарорат кўтарилишда давом этиши ҳақидаги тахминларга асосланади (ўн йилда тахминан 0,2°C ).

Шу ўринда марказ олимлари келажакда иссиқхона эффектидан жабр кўрмаслик учун керакли тавсияларни ҳам беришган:

• қазиб олинадиган ёқилғидан фойдаланишни камайтириш ва қайта тикланадиган энергия манбаларига ўтиш;
• энергия самарадорлигини ошириш ва соҳаларни энергия тежовчи технологиялар билан модернизация қилиш;
• табиатда яшилликни кўпайтириш, ўрмон ёнғинларининг олдини олиш, дарахтзорларни кўпайтириш;
• экологик тоза қишлоқ хўжалигига ўтиш;
• тупроқ таркибидаги органик моддаларни сақлаб қолиш (чунки уларнинг йўқолиши тўғридан тўғри иссиқхона эффектига таъсир қилади);
• экологик тежамкор транспорт турларига ўтиш.

Гулмира Тошниёзова тайёрлади.