АҚШ президентининг ядро уруши ҳолатидаги ваколатлари: NYT ҳатто Конгрессга ошкор қилинмаган ҳужжатларнинг учини чиқарди

New York Times'нинг аниқлашича, режалар қаторида президентга фавқулодда ҳолатда қўшимча ваколат бериш банди ҳам бор. Маълум бўлишича, ядро уруши вақтида ҳаракатлар режасини ишлаб чиқиш 1950-йилларда бошланган ва Конгресс бу ҳақда ҳеч қандай маълумотга эга бўлмагани баробарида уларни назорат ҳам қила олмайди. Совуқ уруш давридан буён бу маълумотлар махфий ҳужжатлар ёрдамида яшириб келинади.

Бошида ядро уруши вақтида ҳарбий ҳолат эълон қилиш, ишончсиз одамларни қўлга олиш ва ҳатто хориждаги маълумотларга нисбатан цензура эълон қилиш кўзда тутилган. Аммо охирги йилларда бундай ҳолатда нима қилиниши, яъни фавқулодда ҳаракатлар бўйича президент директиваларида нима дейилгани номаълум.

Журналистлар барибир бу сирли жумбоққа йўл топишга уриниб кўришди. Улар кичик Жорж Буш администрацияси вақтидаги ҳужжатларни кўздан кечиришга муваффақ бўлган. Буш маъмуриятининг 2001 йил 11 сентябрдаги терактлардан кейинги ҳаракатларига алоқадор бўлган ўша ҳужжатларда юқоридаги махфий ҳаракат режасига ишоралар бор.

Бреннан адолат маркази томонидан NYT'га тақдим этилган ҳужжатлардан кўринадики, Буш администрацияси қонунчилик орқали президентга ҳарбий ҳолатда фавқулодда ваколат беришга ҳаракат қилади. Бу ваколатга кўра президент фавқулодда ҳолатда интернетни назорат қила олиши, ҳатто мамлакатда алоқани узиб қўйиш ваколатига эга бўлиши кўзда тутилган. Ўша вақтда интернет катта тезликда оммалашаётгани сабаб шундай қарорга келинганини тахмин қилиш мумкин.

2008 йилга оид экани айтилган яна бир ҳужжатда АҚШ Адлия вазирлиги Олий суднинг яқинда чиқарган қарори муносабати билан янги президент фармони лойиҳасини кўриб чиқаётгани айтилган. Гап Олий суднинг қайси иши ҳақида кетаётгани айтилмаган, аммо журналистларнинг қўлига бориб тушган ҳужжат санасидан билса бўладики, бироз аввал АҚШ Олий суди фавқулодда ҳолатда ҳукуматни ўйлантириши мумкин бўлган икки қарор чиқарган: биринчиси АҚШдаги қурол ҳуқуқи тўғрисида, иккинчиси Гуантанамодаги маҳбусларнинг суд мажлисларидаги ҳуқуқлари тўғрисида.

«11 сентябр воқеаларидан кейинги ҳаракатлар режасини ифодалаган ҳужжатлар америкаликлар ҳуқуқ ва эркинликларига бевосита таъсир қилган бўларди. Қўшимчасига Конгресс улар устидан назорат ўрната олмайди. Бунга эса йўл қўйиб бўлмайди», дейди NYT'га ҳужжатларни тақдим этган Бреннан адолат маркази вакили Элизабет Гойтейн.

Экспертнинг фикрича, йиллар давомида ядро уруши вақтидаги ҳаракатлар режасига ядровий ҳужум қилишдан ташқари яна кўплаб нарсалар қўшилган. Охирги йилларда бу борада ҳужжатлар сони кенгайиб, еттита фарқли категорияларга бўлинган. Аммо уларнинг мазмуни махфий.

Яқинда ошкор бўлган ҳужжатлардан билиш мумкинки, Жорж Буш президентликка келган вақтда бундай мазмундаги буйруқлар 48 та бўлган. 2008 йилга келиб эса уларнинг сони 56 тага етган. Ҳужжатларда Конгресс билан муҳокама ҳақида бир оғиз ҳам гапирилмаган.

Ўша вақтда махфий буйруқлар тайёрлаш ва қайта ишлаш масаласи билан вице-президент Дик Чейни офиси вакиллари шуғулланган. ОАВда тарқалган ҳужжатда номлари келтирилган Буш администрацияси мансабдорларининг айтишича, фавқулодда ҳолатдаги ушбу директивалар (тегишли идораларга бериладиган буйруқлар жамланмаси) 11 сентябрдан кейин қабул қилиниши мантиқан тўғридек кўринган. Улар бу буйруқларни АҚШ бюрократиясидаги «ёппа тозалаш» деб атаган. Яъни ўшанда ҳукумат ўз ички хавфсизлиги ҳақида ўйлай бошлаган.

11 сентябр воқеаларидан кейин президентга фавқулодда ваколат берадиган директивалар (йўл-йўриқ) кўриб чиқилган ва катта эҳтимол билан кенгайтирилган.

NYT'га маълумотларни тақдим этган Бреннан адолат маркази вакиллари президентнинг фавқулодда ҳолатдаги ваколатлари тўғрисида ҳужжатларни тўплаган. Улар ахборот эркинлиги тўғрисидаги қонунга асосан Жорж Бушнинг президентлик кутубхонасидан 500 саҳифа ҳужжатларни олишади.

Яна 6000 саҳифа маълумотни марказга беришмайди ва бунга сабаб сифатида ҳужжатларда давлат сирлари борлиги келтирилади. Аммо марказ ўтган йил декабрда Вакиллар палатаси қабул қилган ижро ҳукуматининг ваколатларини сезиларли туширишга қаратилган қонун лойиҳасига асосланиб бу ҳужжатларни беришларини талаб қилади. Бу қонун лойиҳаси Трамп ишдан кетганидан кейин тайёр бўлади. «Демократияни ҳимоя қилиш тўғрисида» деб аталувчи қонун лойиҳасида фавқулодда ҳолатлардаги режаларни Конгрессга ошкор қилиш талаби ҳам илгари сурилган. Аммо қонун Сенат томонидан тасдиқланмаган, унинг қабул қилинишига республикачилар қарши чиқмоқда (Трамп ҳам республикачи эди). Табиийки, қабул қилинмаган қонун билан қилинган даъво Бушнинг президентлик кутубхонаси вакиллари томонидан эътиборсиз қолдирилган.

Фавқулодда ҳолатда президентнинг ваколатларини чеклаш тарафдори бўлган икки партиядаги қонунчилар эса «Демократияни ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунни ўтказиш учун қонунда чекланмаган ҳийла ишлатишмоқчи. Уларнинг фикрича, қонундаги талабларни ҳар йили эълон қилинадиган АҚШ ҳарбий бюджети тўғрисидаги қонун лойиҳасига киритиш керак. Одатда бу қонун икки палата тасдиғидан тезгина ўтиб кетади.

Фавқулодда ҳолатдаги президент ваколатлари борасида талаблар бирор қонун лойиҳасига кириши аниқ бўлмай турган бир вақтда бу борада махсус қонун лойиҳасини ишлаб чиққан демократ-сенатор Эдвард Марки эндиликда Конгрессда фавқулодда ҳолатлардаги ҳаракатларда иштирок этиш ҳуқуқи пайдо бўлганини айтмоқда.

«Ижро ҳокимияти фавқулодда ҳолатда президент қандай фавқулодда ваколатларга эгалик қилиши тўғрисидаги ҳужжатни бизга юбориши ва биз унинг конституцияга қанчалик мос эканини кўриб чиқишимиз керак. Бу қонунчи сифатида бизнинг олдимизда турган қарз, чунки Конгресс АҚШ халқининг вакили», деган Массачусетсдан сайланган сенатор NYT'да эълон қилинган мурожаатида.

АҚШнинг 45-президенти Доналд Трамп коронавирус пандемияси бошида мутлақ ваколатга эгалигини айтганидан кейин демократ Эдвард Марки юқоридаги қонун лойиҳасини ишлаб чиқишга киришган. Аммо Трамп ўшанда хато гапирганди, чунки АҚШда президент ваколатлари кескин чекланган, асосий қарорлар Конгресс розилигидан кейин амалга оширилади.

1950-, 60-йиллардаги президентга қўшимча ваколат берувчи директивалар ҳақида кўпроқ нарсалар аниқлаш мумкин, улар ҳақида кейинчалик ишчи ҳужжатларда ҳам таъкидланган. Ўша қайдларда турлича кўринишда ҳарбий ҳолат эълон қилиш, хориждан келадиган маълумотларга цензура эълон қилиш, қўлга олинганларни муддатсиз ушлаб туриш учун суд эшитувларини бекор қилиш каби чекловлар ҳақида сўз боради.

1950-йиллардаги фавқулодда ҳолатларда амал қиладиган ҳужжатларда маълум тоифадаги одамлар кириши тақиқланадиган ҳарбий ҳудудлар ташкил этиш ҳақида ҳам гапирилган. Иккинчи жаҳон уруши вақтида шунга ўхшаш чеклов амалда бўлган: АҚШ японлар ва келиб чиқиши япониялик бўлган америкаликларга АҚШнинг Тинч океани бўйидаги кўп ҳудудларига боришни тақиқлаган. 2019 йилда ошкор бўлган меморандумга кўра юқоридаги таклиф 1967 йилдаёқ бекор қилинган.

«Японларга қўйилган чекловни кескин танқид қилишларига асос бор. Америкалик фуқароларни уларнинг ирқи, эътиқоди ва миллатига қараб қўлга олиш, ҳуқуқларини чеклашнинг ёмон оқибатлари бор», дейилган ўша банд ҳақида.

1960-йилларга оид ҳужжатларда Конгресс мажлисини хавфсиз жойга кўчириш ва иқтисод устидан тўлиқ назорат ўрнатиш учун махсус назорат органи ташкил этиш ҳақида бандлар бор. Бу орган фақат президентга бўйсуниши ва хусусий мулкни давлат эҳтиёжи учун олиб қўйиш, маошлар, ижара нархи ва умуман барча нархлар устидан назорат ўрнатиш, товарларни тақсимлаш, меҳнат можароларини ҳал қилиш каби ваколатларга эга бўлиши қайд этилган.

Яна бир ғалати жиҳат шундаки, Барак Обама президентлигидаги бир неча йил давомида АҚШ Адлия вазирлиги Конгрессга тақдим этилган бюджетга доир ҳужжатларда 2012 йил фавқулодда ҳолатдаги президент ваколатларига оид 56 та ҳужжатнинг қонунийлигини таҳлил қилишни бошлаганини айтиб келган. 2017 йил Трамп президентлик қилган вақтда ҳам вазирлик бу ҳақда маълум қилган. Шундан кейин молиявий ҳужжатларда бу борада сўз бормайди.