«Мигрантларни қулга айлантириш учун имконият» — Россиядаги ўзбеклар учун янги муаммолар ҳақида

Россиядаги ўзбекистонлик мигрантларга ҳуқуқий ёрдам бериш билан шуғулланиб келаётган асли ўзбекистонлик ҳуқуқшунос Валентина Чупик Kun.uz билан суҳбатда Россияда қабул қилиниши режалаштирилаётган ҳужжатга кўра ушбу мамлакат меҳнат муҳожирлари учун ҳақиқий миграция концлагерига айлантирилиши ҳақида гапирди.

— Сиз билан муҳожирларимиз ҳақида, шу билан бирга Россия фуқаролигини олган ўзбекларимиз ҳақида суҳбат қилгандик, ҳарбий сафарбарлик шароитида қандай йўл тутишлари кераклиги ҳақида. Ўйлайманки, сизда бу ҳақда айтадиган, тавсия қиладиган, огоҳлантирадиган гаплар тўпланиб қолган...

— Аввало сизларга ва бошқа оммавий ахборот воситаларига, ҳарбий сафарбарлик эълон қилинган биринчи кундан бошлаб Россияни тарк этиш зарурлиги ҳақида маълумот тарқатганларга катта раҳмат айтмоқчиман. Биз сиз билан уддаладик, бу ёрдам берди – урушга кетаётганларнинг даҳшатли тўлқинини пасайтирди. Натижага эришганимиздан жуда хурсандман.

Ўйлайманки, биз кўпчилик мигрантлар учун сафарбарлик муносабати билан Россияда нима содир бўлаётганини тушуниш муаммосини ҳал қилдик: бу уларга ҳеч қандай яхшилик олиб келмаслигини улар тушунишди. Улар бунинг зўравонлик эканлигини, жиноят эканлигини тушуниб етишяпти ва уларнинг кўпчилиги Украинага боришни хоҳламаяпти. Гарчи алоҳида истисноли ҳолатлар, у ерга боришни истаганлар бор бўлса-да. Мана ҳозиргина мен Украинага боришни истаганлардан бири билан гаплашдим...

Нима дердик, ҳар ким ўз жонига қасд қилиш йўлини ўзи танлайди, албатта... Агар инсон ўзини шарманда қилмоқчи бўлса, оиласини шарманда қилмоқчи бўлса, бу унинг танлови.

Келинг, энди мигрантлар учун энг долзарб бўлган нарсалар ҳақида гапирайлик.

Шу кунларда [Россия президенти Владимир] Путин Россия хавфсизлик кенгаши йиғилишини ўтказди. Унда миграция масаласи ёпиқ эшиклар ортида муҳокама қилинди. Натижада, «мигрантлар инсониятнинг асосий душмани» деб эълон қилинган сирли ҳужжат пайдо бўлган. Менимча, бу ҳужжатнинг ўзи сохта, чунки ҳужжатлар бундай расмийлаштирилмайди, лекин хавфсизлик кенгаши йиғилиши қандай руҳиятда ўтганини англатади.

Мужда тўғри ва аниқ етказилган: улар муҳожирларни душманга айлантирмоқчи. Муҳожирлар Россияни тарк этаётганини тушунишяпти. Мигрантларни нафақат Украинага «гўшт» вазифасини бажариш учун, балки Россияда қуллик шароитида мудофаа буюртмаларида бепул ишлатиш мумкинлигини тушунишяпти. Улар шу тарзда муаммоларини ҳал қилишга уринишяпти.

Аммо сохтамас, ҳақиқий ҳужжат ҳам бор, бу – «Чет эл фуқароларининг Россия Федерациясида бўлиб туриши ва кириши (чиқиши) шартлари ҳақида» деган қонун лойиҳаси. Бу ҳақиқий ва жуда хавфли ҳужжат.

Улар нимани ўйлаб топишди? Муҳожирларни маълум бир иш берувчига боғлаш керак деган фикрни илгари суришмоқда. Афтидан, чет эл фуқароларининг Россия Федерациясида ҳаракатланиши, кетиши ва яшаши тўғрисидаги қонун лойиҳасини зудлик билан қабул қилишга киришилади. Қонун лойиҳаси Россияни миграция концлагерига айлантирадиган даражада даҳшатли. Нимага тайёр бўлиш кераклигини аввалдан билиш учун мен бу ҳужжатни босқичма-босқич тушунтириб бераман.  

Биринчидан, ҳозир «180дан 90» қоидаси бор. Бунда киши 6 ойда жами 90 кун давомида Россияда бўлиши мумкин. Яъни киши дейлик, аввал бир ҳафтага, кейин бир ярим ойга, кейин 11 кунга, кейин яна қанчадир кунга ва бу жами олти ой давомида 90 кунни ташкил қилиши биланоқ, у Россияга келиш ҳуқуқини йўқотади.

Янги қонун лойиҳасида эса «365дан 30» қоидаси белгиланяпти! Унга кўра бир киши Россияда йилига жами 30 кун қолиши мумкин бўлади... Дейлик, икки кунга келди, кейин эса яна бир ҳафтага, кейин яна саноқли кунга, бу даврда патент олишга улгурмаган бўлса, шу билан тамом... мигрант 5 йилга депортация қилинади.

Кейингиси, бу ўша машҳур рўйхатга олиш жараёнига тегишли. Ушбу қонун лойиҳасида узоқ муддатга қоладиган мигрантларга мустақил равишда рўйхатдан ўтиш ҳуқуқини беришни исташяпти чамаси, аммо давлат хизматлари портали орқали. Лекин бу портал миграция қисмида ҳеч қачон ишламаган. Мисол учун, мигрантлардан қайси бири давлат хизматлари портали орқали вақтинчалик яшаш учун рухсат олиш мумкинлигини билади? Ҳеч ким билмайди. Бу шуни англатадики, мигрантлар ҳали ҳам ўзларини рўйхатдан ўтказа олмайдилар. Аммо улар зудлик билан шахсини рўйхатдан ўтказиши керак – миграцион ҳисобот учун... Яъни мамлакатга кирганингиз заҳоти миграция рўйхатида бўлишингиз керак.  

Бу ҳали ҳаммаси эмас, сиз Глонасс координаталари бўйича кузатиб бориласиз энди: ўнгга, чапга – депортация. Аммо бу энди «депортация» эмас, «маъмурий чиқариб юбориш» деб аталади. Депортациядан нимаси билан фарқ қилади – аниқ эмас.

Кейингиси. Россияга 30 кундан ортиқ муддатга келган муҳожир тиббий кўрикдан ўтиши, рус тили, Россия тарихи ва маданияти бўйича имтиҳонлардан ўтиши ва, диққат қилинг, Россияга содиқликка қасамёд қилиши керак бўлади. Бу «содиқлик битими» деб аталади ва киши Россия Федерациясининг барча қонунларига риоя қилишга ва унга нисбатан давлат органлари томонидан қабул қилинган миграция масалалари бўйича ҳеч қайси қарорига эътироз билдирмасликка ваъда беради. Яъни мигрант бундай содиқлик битими имзолаш орқали дарҳол суд ва маъмурий ҳимояни йўқотади.

Бундан ташқари, «содиқлик ҳужжати»га имзо чекмаган мигрант депортация қилинади. Кейин, бундан буёғига мигрант патентни ўзи расмийлаштира олмайди. Яъни у патент олиши шарт, аммо патент олиш учун бирор ким томонидан тасдиқланган, тартиби номаълум бўлган қоидалар бўйича тасдиқланган вакансия бўлиши керак.

Шунингдек, иш берувчилар «чет эллик ишчиларни таклиф қилаётган иш берувчиларнинг махсус электрон реестри»да рўйхатдан ўтишлари ва у ерда ўзлари ҳақидаги маълумотларни киритишлари ҳамда чет эллик ишчиларни қабул қиладиган бўш иш ўринларини киритишлари керак бўлади.

Тасаввур қилинг, сиз ўзбек ресторани эгасисиз ва сизга, масалан, икки ошпаз, олти официант керак. Сиз буларнинг барчасини реестрга киритасиз ва кейин, дейлик, идиш-товоқ ювиш машинангиз бузилиб қолди. Сиз идиш-товоқ ювиш учун одам ёллашингизга тўғри келади. Агар илгари официантингиздан қўшимча пул тўлаш эвазига қозонларни ҳам ювишни сўраган бўлсангиз, энди бундай қилиш кетмайди. Энди официант қозонларни тозаласа, сиз миллион рубл жаримага тортиласиз.

Бундан ташқари, ушбу бўш иш ўринлари тасдиқланадиган муддатлар белгиланмаган, ҳар бир талаб қондириладими, йўқми – бу ҳам аниқ эмас. 2006 йилгача бўлган – квота тизими каби бўлишини англатади бу. Бундан ташқари, бу қарор меҳнат визалари режимини ҳам англатади, чунки олдиндан тасдиқланган вакансияга эга бўлмаган мигрант Россияга бориб, ўзи учун патент ололмайди.

Бундан ташқари, эндиликда меҳнат шартномалари электрон шаклда тузиладиган бўлади. Яъни агар ҳозир бир муҳожир бизга мурожаат қилиб, менга ойлик тўлашмаяпти, мана меҳнат шартномам деса, биз иш берувчи билан гаплашишга борамиз. Энди эса мигрантлар менга келиб: менга маош тўланмаяпти, дейишса ва мен ўша иш берувчи қаердалигини сўрасам, мигрант «билмайман, мен мана бу автобус бекатидан 400 метр узоқдаги жойда ишлайман» дейиши мумкин ва бунга далил ҳам бўлмайди.

Чунки мигрантда ҳамма нарса электрон кўринишда бўлади ва бу маълумотлар ИИВ базасидагина бўлади, бошқа ҳеч кимда бўлмайди. Шунда мигрантни пул тўламасдан ишлатса бўладими? Ҳа.

Бундан ташқари, ҳозир мигрантнинг ўзи патент учун тўласа, у бу борада иш берувчига қарам бўлмайди, у Россияга кириш муддатини узайтириши мумкин, қонуний равишда Россияда бир вақтнинг ўзида бир неча иш берувчиларда ишлаши мумкин ва қаерда ишлашни ўзи танлайди ва патент учун тўлаган экан, уни депортация қилиш мумкин эмас.

Буларнинг бари янги қонун билан бир зумда йўқ бўлади. Ишчи учун патент бадалларини фақат иш берувчи тўлайди, ходим эса бадални тўлаш ҳуқуқига эга бўлмайди. Мигрантларни қулга айлантириш учун ажойиб имконият. Иш берувчи мигрантни патент тўламаслик билан шантаж қилади, депортация билан қўрқитади.

Ёки иш берувчи виждонли бўлса-ю, шунчаки патентни тўлаш учун ҳисобида пул бўлмаса, унда унинг барча ходимлари депортация қилинади. Ёки иш берувчининг ҳисоблари маълум сабабларга кўра блоклаб қўйилган бўлса, Россия солиқ инспекцияси билан тез-тез содир бўлгани каби тасодифан барча ҳисобларни блоклаб қўйишган бўлса, мигрантлар депортация қилади. Ажойиб, шундай эмасми?

Яна бир янгилик – энди ЕОИИ ҳудудидан келган барча фуқаролар патент тўлайди, барча талабалар патент тўлайди. Вақтинчалик яшаш учун рухсатномага эга бўлганлар ҳам тўлайди ва бу патент фақат маълум бир касб учун ва фақат маълум бир минтақа учун бўлади ва сиз уни ўзгартира олмайсиз. Буни қилиш учун электрон реестр керак бўлади, ишчилар бошқа минтақада иш берувчиларни топишлари, у ерга келишлари, патент олишлари ва фақат ушбу иш берувчи учун ишлаши керак бўлади.

Бу меҳнат қуллиги, ишчининг иш берувчи ва полицияга тўлиқ қарамлигидир. Яна янгилик – агар ҳозир мигрантнинг паспортини олиб қўйишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ бўлса (чунки паспортлар давлатлар мулки ҳисобланади, масалан, Ўзбекистон паспорти муқовасининг охирги саҳифасини очсангиз, бу паспорт Ўзбекистон Республикаси мулки ва унинг эгаси Ўзбекистон Республикаси ҳимоясида экани ёзилган), энди Россияда чет эл паспортлари мигрантнинг шахсини тасдиқламайди, энди мигрантнинг шахсини электрон карта, мигрант ID-картаси тасдиқлайди. Ушбу картада фақат кишининг фамилияси ва исми, отасининг исми, туғилган санаси, фуқаролиги ва амал қилиш муддати ёзилади. Картанинг ҳақиқий амал қилиш муддати исталган сонияда давлат органлари томонидан қисқартирилиши мумкин бўлади ва мигрант бу ҳақида билмайди ҳам.

Унинг регистрацияси, яшаш ҳуқуқи, патенти исталган сонияда бекор қилиниши мумкин ва у бу ҳақда билмайди! Чунки унинг картасида фақат фамилияси, исми ва отасининг исми, туғилган санаси, фуқаролиги ёзилган, қолган ҳамма нарса Глонасс томонидан кузатилган чипда шифрланган, ушбу маълумотлар базасига эса фақатгина Ички ишлар вазирлиги кириши мумкин бўлади.

Одам ўзи қандай ҳолатда экани, Россияда қонунийми ёки йўқлигини билмайди... ва энди ҳар қандай полициячи мигрантни «мен базага қарадим, сенда бу нотўғри экан, кел, келишамиз ёки сени депортация қиламан» деб шантаж қилиши мумкин.

Ёки шунчаки милиционер ёки иш берувчи ёки бирор душманингиз сизнинг ID-картангизни олиб қўйди, тамом, сиз Россияда ноқонуний яшаяпсиз. Ва сиз депортация қилинишингиз керак. Яъни Россияда ушбу қонун ёрдамида мигрантлар учун мутлақо умидсиз вазият шакллантириляпти.

Бундан ташқари, «назорат остида қолиш» режими жорий этиляпти. Бу барча Россия полициячиларининг орзуси. Биринчидан, назорат остига патенти ўз вақтида тўланмаган барча мигрантлар олинади. Бу режимга барча бемор мигрантлар ҳам жойлаштирилади... Маъмурий қарор ижроси кечиктирилган барча мигрантлар. Дейлик, шахс ўзига чиқарилган қарорлар устидан шикоят қилади, у эса назорат остида қолиш режимида. Ёки ўша одамга нотўғри ташхис қўйилган, (масалан, менинг тажрибамда бўлган – 72 ёшли, 20 йилдан бери бева қолган аёлга сифилис ташхиси қўйилганди...)

Назорат остига олинган қолиш режими нима? Бу худди шартли судланганлар каби. Улар доимий равишда «участкавой» олдига бориб, белги қўйдириши керак ва полиция ходими уларнинг қаерда яшаётганини текшириш ҳуқуқига эга.

Гўё участка нозирларининг қиладиган иши йўқ, улар муҳожирларнинг орқасидан кузатишади. Яна бир ажойибот – мигрант касалхонада ётибди, ёнида полиция ўтириши керак бўлади. Ёки барча касал мигрантларни битта катта касалхонада сақлашга тўғри келади. Бу эса – концлагер дегани! Шунчаки концлагердаги бир касалхона! Мана шундай ажойиб қонун лойиҳасини улар тайёрлаган.

Шундай экан, ҳукуматларимиз икки йўналишда фикр юритиши керак.

Биринчиси, бу – миллионлаб муҳожирларимиз учун альтернатив мамлакатлар излаш. Икки-уч минг ишчи учун иш излаш яхши, лекин 3-4 миллион одам учун иш керак бўлади.

Иккинчи йўналиш бу – Россия ҳукумати билан ишлаш. Уларга тушунтиришга уриниш керак: солиқларингиз камаяди, чунки патентни ҳеч ким тўламайди, чунки мигрантларни ёллашнинг бундай мураккаб қоидалари уларни ноқонуний ёллашга олиб келади, давлатингизда коррупция кўпайиб кетади дейиш керак (Менимча, ўзи бу қонун лойиҳасини кимдир айнан мигрантдан исталган вақтда сабабсиз пора олишини таъминлаш учун тайёрланган). «Сизларда ҳеч қандай тарзда назорат қилиб бўлмайдиган улкан коррупция бор, у янада кучаяди, бу эса сизда назоратсиз пастки қатлам полициячилардан иборат куч янада кучаяди, давлат тўнтаришини қилишга қодир бўлган куч бу», деб тушунтириш керак уларга.

— Бу ерда мигрантларни мамлакатдан чиқариб юбориш истаги кўринмаяптими?

— Йўқ, бу ерда муҳожирдан пора олиш истаги бор.

— Сиз ҳукуматларимизга иккита кўрсатма бердингиз, чамаси учинчисини ҳам бериш керак – ҳар бир мамлакат ўзида ислоҳотлар ўтказиши ва иш ўринлари юзага келишини таъминлаши керак.

— Шубҳасиз. Менимча, биринчи тавсияни ислоҳотларсиз бажариш мумкин ҳам эмас. Ҳозирги вазият ўта ёмон – миллионлаб паст малакали ишчиларни Россияга «етказдик». Ишчиларни чет элга юборувчи нормал, рақобатли сервис йўлга қўйилиши керак. Унгача биз билан ривожланган мамлакатлар ишламайди.

Биз тилга олган қонунни қўллаб-қувватлаш учун Россия оммавий ахборот воситаларида мигрантларни ёмонлаш кампанияси бошланиб кетди. Улар мутлақо нацистик мазмунда. Бу соф экстремизмдир. Нормал мамлакатда, ҳатто бир неча йил олдин Россиянинг ўзида ҳам, бундай мақолалар муаллифлари қамоқда ўтирган бўларди. Аммо ҳозир бу давлат ОАВда тақдим этилмоқда ва юқори даражада ёритилмоқда, бу ҳаёт нормасига айланди.

Бу очиқ-ойдин фашистик давлатга ўтиш жараёнидир. Ўйлайманки, бундай мақолалар – ички ишлар вазирлигининг буюртмаси бўлиб, мақолаларнинг сони кўпаяди.

Яна бир қизиқ жиҳат – Россия президенти ҳузуридаги «Инсон ҳуқуқлари кенгаши» мутлақо фашистик ташкилотга айланди...  Авваллари бу кенгаш таркибига ҳуқуқ фаоллари кирарди...  Эндиликда кенгаш армияда хизмат қилиш муддатини ўзбек, тожик, қирғизлар учун узайтириш каби масалаларни кўриб чиқяпти... Эндиликда Инсон ҳуқуқлари кенгашининг кун тартибида рус тилида бўлмаган ҳар қандай шиор ва рекламани тақиқлаш, вақтинчалик яшаш ва биргаликда яшаш учун рухсат бериш учун асослар рўйхатини қисқартириш, Россияда мутлақо қонуний турган мигрантларнинг қолиш муддатини қисқартириш каби масалалар ўрин олган.

Яъни инсон ҳуқуқлари кенгаши ўзини нацизмга ва мигрантларни делегализация қилишга бағишлади.

Қачонлардир бу ташкилотда менинг 6 нафар дўстим бор эди. Ҳозир у ерда менинг дўстларим йўқ, улар ё вафот этди ёки ишдан кетди. Кейин шу аҳволга келди бу ташкилот. Қараб уялиб кетаман.

Шунинг учун, азиз муҳожирлар, ишлаш учун нормал бўлган мамлакатларни қидиринг. 206 мамлакат бор. Деярли ҳаммаси ҳозирги Россиядан яхшироқ.

Тил ўрганинг. Европанинг улкан иш бозори бор, Американинг улкан бозори бор. Ишонмайсиз, ҳатто Африканинг улкан бозори бор – у ерда малакали мутахассисларга талаб катта ва маош Европаникидан яхшироқ. Сиз ҳақиқатан ҳам у ерга боришингиз мумкин, хаёлингиз постсовет ҳудудига боғланиб қолмасин. Дунё анчагина кенг ва сиз билгандан яхшироқ эканини тушуниб олинг. Тилларни ўрганинг, тизимли таълим олинг. Россиядан кўра сизни яхшироқ кутиб оладиган, камроқ камситадиган ва камроқ талон-торож қилинган юртларга боринг.

Ва шу ерда ҳукуматларимизга мурожаат қилайлик. Ўзимизда мавжуд бўлган барча имкониятларни юзага чиқаришсин. Тизимли ислоҳотлар ўтказилмаётгани сабаб биз сезиларли олдинга силжимаяпмиз, бир жойда туриб қолганмиз. Масалан, Ўзбекистонда қишлоқ хўжалиги ислоҳоти аҳолининг иш билан таъминланиши учун катта имкониятдир. Лекин...

Ҳукуматларимиздан бир-бирининг олдида ўзини кўрсатиш ўрнига, ҳамкорликни бошқа босқичга олиб чиқишларини сўраган бўлардим. Чунки бизда ҳақиқий умумий манфаатлар мавжуд.

Россия сиёсати кўп ҳолатларда бизни бўлиб ташлаш ва ҳукмронлик қилишга қаратилган. Шунинг учун бир-биримиз билан ҳамкорлик қилишнинг йўлларини излашимиз керак, буни янги мақомга чиқаришимиз керак. Давр чақириғи бу. Россия билан дўстлик, одатда, муаммоларни келтиради. Лекин агар биз – минтақадаги мамлакатлар дўст бўлсак, Россия билан бўладиган бу муаммоларни ҳал қила оламиз. Зеро, мамлакатларимизнинг жами аҳолиси Россия билан солиштириш мумкин бўлган ҳолга келиб қолган.

— Катта раҳмат.

— Суҳбатлашишдан ҳамиша хурсандман, Шокир.