Украинадаги уруш, Эроннинг унда билвосита иштироки, яқинда ҲАМАС делегациясининг Сурияга ташрифи ва иқтисодий муаммолар – Исроилда парламент сайловлари 1 ноябр куни мана шундай фонда ўтказилади, тўрт йилдан камроқ вақт ичида бешинчи марта.
Исроилликлар яна ўнг қанот ва сўл марказчилар ўртасида танлов қилиши керак. Ҳеч ким ишончли устунликка эга эмас, барчаси яна беқарор коалиция тузилишига олиб келиши мумкин. Фото: BLOOMBERG
Турли йўналишдаги партиялар вакилларидан иборат бўлган ва Бенямин Нетаняҳуни ағдариш учун бирлашган аввалги ҳукумат бир ярим йил ҳам фаолият юритмади.
Парчаланишнинг расмий сабаби Ўрдун дарёсининг Ғарбий соҳилидаги яҳудий аҳоли яшаш манзиллари мақоми масаласи бўлиб, кутилганидек, коалицион ҳукуматдаги ўнг марказ ва араб партиялари бу борада келиша олмади.
Лекин, ҳозирги ҳукумат ички ва ташқи майдонда бошқа муҳим ютуқларга эришмагани ҳисобга олинса, бу ягона сабаб эмас.
Ёзда бешинчи сайловлар ўтказилиши ойдинлашгач, ижтимоий фикр сўровлари кўпчилик исроилликларни фақат иқтисодиёт хавотирга солаётганини кўрсатди. Аммо октябр ойи кўп нарсани ўзгартирди.
Жамиятдаги ғалаён
Дунёнинг ярми Россия ва Украина ўртасидаги уруш масаласида Исроилни бетараф позицияси учун танқид қилаётган бир пайтда, Эрон жуда самарали тарзда Москва тарафига ўтиб олди.
«Эрон баллистик ракеталарни Россияга бераётгани маълум бўлди. Бу қонли можарода Исроил қандай позицияни эгаллаши кераклиги ҳақидаги шубҳалар йўқолди. Украинага худди АҚШ ва НАТО сингари ҳарбий ёрдам бериш вақти келди», деб ёзди Исроилнинг диаспора ишлари бўйича вазири Нахман Шай.
Шунда ҳамма Шай сўзларини Исроил раҳбарияти сиёсатининг ўзгариши аломати сифатида баҳолади. Чунки бу мамлакат Россия-Украина можаросида бетараф бўлиб келаётган, Украинага қурол беришни истамаган (лекин гуманитар ва тиббий ёрдам кўрсатган), Россияга қарши санкциялар қўлламаган ва ҳатто Киев билан Москва ўртасида воситачи бўлишни таклиф қилган эди, лекин муваффақиятсиз.
Аммо ҳеч нарса бўлмади. Шу куни Исроил мудофаа вазири Бенни Ганц Украинага қурол-яроғ етказиб берилмаслигини яна бир бор таъкидлади.
Аммо Диаспора ишлари бўйича вазирнинг сўзлари Исроил жамиятида бирмунча вақтдан бери давом этаётган жараёнларни кучайтирди. Уларнинг натижаларини эҳтимол 1 ноябр куни якунига қадар кўришимиз мумкин.
Нетаняҳу ўйинга қайтдими?
Мавзуга оид
Гап фақат иқтисодиёт ҳақида бўлса, Исроилни 15 йилдан ортиқ бошқарган, лекин коррупцияда айбланиб, икки йилдан бери судланаётган Бенямин Нетаняҳунинг имкониятлари унчалик катта эмасди.
«Биби» бюджет тақчиллиги, ишсизликнинг кескин ошиши ва иқтисодий пасайиш шароитида, яъни мамлакат иқтисодиётини аянчли аҳволда қолдириб, бош вазирлик лавозимини тарк этган эди.
Нетанҳу штаби мамлакат бўйлаб махсус ташвиқот фургонларида ҳаракатланмоқда
Фото: AFP
Аммо сўнгги бир-икки ҳафта ичида том маънода кўп нарса ўзгарди: Исроил ўзининг асосий рақиби деб ҳисоблайдиган Эрон Россияга қурол етказиб берувчига айланди ва Фаластиннинг ҲАМАС ҳаракати делегацияси Сурия президенти Башар Асад билан алоқа ўрнатиш учун Дамашққа йўл олди, бу давлат ортида ҳам Эрон туради.
Кўпчилик исроилликлар «Путин уруши»даги бетарафлик ташқи хавфсизлик учун оқилона деб ҳисоблаб келаётганди, энди бу ҳеч нарсани кафолатламайдиган бўлди.
Шу пайтгача Исроил ҳукумати Сурияда жойлаштирилган Россия ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ўз авиациясининг Сурия осмонида парвоз қилиш эркинлигини чеклаши мумкинлигидан хавотирда эди. Москва билан ўзига хос «келишув» Исроилга шимолий-шарқий чегараларида ўз хоҳишига кўра ҳаракат қилиш имконини беради, деб ишонилган эди.
Аммо, яқинда маълум бўлишича, Россияга етказиб берилаётган Эрон дронлари Сурияда ҳам йиғилмоқда. 21 октябр куни Исроил авиацияси Суриянинг Димас шаҳридаги аэропорт ҳудудида жойлашган шундай объектлардан бирига зарба берди.
Бунда Исроил, албатта, Украинанинг эмас, балки ўз манфаатларидан келиб чиққан ҳолда ҳаракат қилди. Лекин Россия учун бу ҳеч қандай фундаментал аҳамиятга эга эмас: Путин Эрон-Сурия инфратузилмасини икки баравар иштиёқ билан ҳимоя қилади.
«Украинани бомбардимон қилиш учун Эрон томонидан Россияга арзон нархлардаги дронларнинг етказиб берилиши Теҳрон ва Москва ўртасидаги ҳарбий алоқалар кенгайиб бораётганидан далолатдир. Бу эса Исроилга уруш табиати қандай ўзгариб бораётганини кўрсатувчи огоҳлантирувчи сигналдир», деди Ҳарвард университети Яқин Шарқ тадқиқотлари марказининг собиқ ходими Бишара Баҳба.
Мана энди Биби Нетаняҳу ўйинга қайтмоқда. Ҳатто рейтинги энг паст бўлган даврларда ҳам исроилликлар ташқи хавфсизликни таъминлаш – унинг устунлиги эканини тан олишган.
Украина масаласи: пастдагилар хоҳламоқда, тепадагилар ожиз
Исроилликларнинг 44 фоизи партияларнинг иқтисодий режаларини ҳал қилувчи деб ҳисобласа-да, русийзабон сайловчиларнинг 75 фоизи бўлажак ҳукуматнинг Украина масаласи бўйича нияти аниқ бўлишини истайди (туб исроилликларнинг 76 фоизи Украинани қўллаб-қувватлайди). Буни ижтимоий сўровлар ҳам кўрсатмоқда.
Исроил ижтимоий тармоқларининг рус тилли сегментида бундай қараш кенг тарқалган
Ҳозир мамлакат сўнгги йиллардаги энг катта репатриация (яҳудийларнинг Исроилга кўчиб ўтиши) тўлқинини бошдан кечирмоқда, бу фақат Украинадаги уруш туфайли юзага келган.
Исроил иммиграция ва интеграция вазирлиги маълумотларига кўра, уруш бошлангандан бери Россиядан 20 мингга яқин, Украинадан 12 мингдан ортиқ одам мамлакатга кўчиб келган. Йил охирига қадар уларнинг сони янада ошиши мумкин. Шунингдек, Исроил 25 мингга яқин вақтинчалик қочқинни қабул қилган.
Яҳудийларга репатриацияда ёрдам берувчи «Сохнут» агентлиги Россияда тугатилиш арафасида турибди. Аммо ҳозир ишлаётган бир пайтда россиялик яҳудийларнинг оқими фақат ортиб бораверди, деб ҳисоблайди Исроил расмийлари.
Исроилга келганлар орасида урушга қарши аниқ позицияга ва русийзабон муҳитда катта таъсирга эга бўлган кўплаб россиялик таниқли шахслар бор – Алла Пугачёва, Максим Галкин, Андрей Макаревич, Виктор Шендерович, Иван Ургант ва бошқалар.
Илгари автоматик тарзда Авигдор Либерман тарафдорлари ҳисобланган русийзабон сайловчилар ҳозир Украина бўйича аниқ позицияга эга бўлган ҳар қандай сиёсатчи томонига ўтиб олиши мумкин.
Ўтмишдаги кўплаб сайловлар натижаси шуни кўрсатдики, бирлашган «рус кўчаси» доимий равишда ўз номзодига парламентда беш-саккиз ўрин олиб келган. Кнессетда устунликка зўрға эришиб келаётган партиялар ёки коалиция учун бу оз кўрсаткич эмас.
Уруш даврида Исроилда Украинани қўллаб-қувватлаб, кўп сонли акциялар бўлиб ўтди, уларда рус тиллилар ҳам, туб исроилликлар ҳам фаол қатнашишди. Шу билан бирга Россия тарафдорлари ҳам акциялар ўтказишган, аммо бу кенг кўламли ва кўп бўлмаган, шунингдек туб исроилликлар қатнашмаган. Фото: AFP
Туб исроилликлар Эрон ўз ядро дастурини Россия ёрдамида амалга ошираётганини кўпроқ айтишмоқда ва ҳукуматнинг ҳаракатсизлигидан ҳайратда.
Бироқ, жамоатчиликдан бўлаётган очиқ сигналларга қарамай, Украина масаласи партияларнинг сайловолди дастурларида ё бутунлай йўқ, ёки жуда паст ўринда.
Фақат Нетаняҳу яна бош вазир бўлса, «нима қилиш мумкинлигини ўйлаб кўриши»ни айтмоқда, аммо аниқ ваъдалар бермаяпти. Шу билан бирга, кўпчилик у Путин билан ўтмишда яқин алоқада бўлганини эслайди.
Исроиллик экспертларга кўра, партиялар сайлов олдидан Украина мавзусини атайин четлаб ўтмоқда. Агар улар Киевни қурол-яроғ билан таъминлашга қалбида тайёр бўлса ҳам, ҳозирги босқичда, параллел равишда Эрон муаммоси ва Сурия йўналишидаги кейинги ҳаракатларни муҳокама қилмасдан туриб, буни амалга ошириш мумкин эмаслигини тушуниб турибди.
Бўлажак коалициянинг истиқболи мавҳум бўлиб турган шароитда, Исроил хавфсизлиги учун жуда муҳим бўлган ушбу масалалар бўйича ҳеч ким ҳеч қандай ваъда беришни истамаяпти. Фақатгина баркамол ҳукумат тузилганидан кейин бу масалаларга ойдинлик киритилади.
«Россиянинг ҳаракатларида мантиқ йўқлиги Исроилнинг Украинадаги урушга бўлган муносабати ҳақидаги фикримни ўзгартиришга мажбур қилди. Исроил стратегик қадриятларни қайта баҳолашга тайёр бўлиши керак, ҳатто бу Исроил авиациясининг Суриядаги ҳаракатлари майдонини торайтирса ҳам», – дейди Мудофаа армияси бош штабининг собиқ раҳбари Гади Айзенкот. Агар кейинги ҳукумат Лапид ёки Ганц томонидан шакллантирилса, у ҳукуматда муҳим портфелга даъвогарлик қилмоқда.
Айни пайтда кучлар тақсимоти
Яир Лапид (чапда) ва Бинямин Нетаняҳу яна ўзаро рақибга айланди. Кузатувчилар Бибининг кичик устунлиги кузатиладиган навбатдаги сиёсий турғунликни башорат қилишмоқда. Фото: AFP
Кўплаб сўровларга кўра, асосий кураш яна Биби Нетаняҳу етакчилигидаги «Ликуд» ва амалдаги бош вазир Яир Лапид етакчилигидаги «Йеш Атид» партияси ўртасида кечади. Улар мос равишда ўртача 31 ва 26 депутатлик ўрнига даъвогарлик қилмоқда.
Партия ёки коалиция ҳукуматини шакллантириш учун 120 ўриндан 61 тасига эгалик қилиш керак. Демак ҳаммаси асосий даъвогарлар иттифоқчилари кўрсатадиган натижаларга боғлиқ бўлади.
Ҳозир Бибининг блок тузиш имкониятлари ишончлироқ кўриняпти, чунки сўровлар шуни кўрсатадики, унинг ўнг ва ўта ўнг қанотдаги иттифоқчилари сўнгги сайловларга нисбатан ўз позицияларини бироз мустаҳкамлаган, марказчилар ва Лапиднинг сўл марказчи тарафдорлари эса бир неча пункт йўқотган.
Биби Нетаняҳу ва ўта ўнгчиларнинг ҳокимиятга қайтишига йўл қўймаслик учун Яир Лапид исроиллик арабларнинг ёрдамига таяниши керак эди, деб ҳисоблайди кўплаб исроиллик кузатувчилар.
У ҳақиқатан ҳам араб аҳолиси кўпроқ бўлган шаҳарларга саёҳат қилди ва сайлов олдидан арабийзабон нашрларга иккита катта интервю берди. Аммо бу етарли бўлмаслиги мумкин.
Сентябр ойидаги сўровлар шуни кўрсатдики, 1 ноябрда исроиллик арабларнинг сайловда иштирок этиш кўрсаткичи 40 фоиздан паст бўлади. Сўнгги сайловларда бу 44 фоизни, 2020 йил март ойида эса 64 фоизни ташкил этган эди.
Исроил жанубидаги Беэр-Шева шаҳрида фаоллар ультра ўнг «Оцма Йегудит» партияси ва унинг раҳбари Итамар Бен-Гвир постерларини бежаб ташлашган. Фото: AFP
Исроилнинг бир қатор молия институтлари ҳисоб-китобларига кўра, тўрт йилдан камроқ вақт ичида ўтказилган бешта сайлов ғазнага тахминан 15 миллиард шекелга (4 миллиард доллардан ортиқ) тушган.
Ҳатто учинчи сайловдан кейин таҳлилчилар бу нафақат бюджетга, балки мамлакат ташқи хавфсизлигига ҳам зарар етказиши ҳақида огоҳлантириб, бонг уришган эди.
Бундай қисқа вақт ичида бешинчи сайловни ўтказиш – мисли кўрилмаган кўрсаткич. Олтинчиси эса (агар янги коалиция яна узоққа бормаса) фалокатли бўлади.
Парламентнинг узоқ муддат фаолият юрита олмаслиги мамлакатнинг нормал ишламаётганини англатади. Бу ички сиёсат учун ҳалокатли ва ташқи хавфсизлик учун хатарли, деди таҳлилчи Тал Шнайдер.
