«Малтус тузоғи» Ўзбекистонга ҳам хавф соладими?

Ўзбекистон аҳоли сони жадал ўсиб бораётган мамлакатлардан бири ҳисобланади. Прогнозларга кўра, 2030 йилга бориб мамлакат аҳолиси 40 миллионга, 2040 йилда эса 50 миллионга етиши мумкин. Аммо, Ўзбекистонда ер, сув ресурслари, табиий бойликлар чегараланган, уларнинг миқдори йилдан йилга камайиб бормоқда. Бундай шароитда иқтисодиётнинг аҳолини боқишга қурби етадими? Мамлакат «Малтус тузоғи»га тушиб қолмайдими?

---------------------------------

XXI асрга келиб дунё аҳолиси сони геометрик прогрессияда ўсишни бошлади. Бироқ, уни таъминлайдиган ер, сув ресурслари, табиий бойликлар миқдори чегараланган. Агар аҳоли сони ўзини-ўзи таъминлай оладиган даражадан ошиб кетса нима бўлади? Ана шундай ҳолат юз берганда мамлакат «Малтус тузоғи»га тушиб қолиши мумкин. Бу жуда хавфли ҳолат ва ундан чиқиб кетиш ҳам осон бўлмайди.

«Малтус тузоғи» нима?

«Малтус тузоғи» (инг. Malthusian trap) – саноатдан олдинги жамиятларга хос даврий такрорланувчан ҳолат бўлиб, аҳолининг ўсиши якунда тупроқ унумдорлиги (ер ресурслари) билан чегараланган озиқ-овқат ишлаб чиқариш ўсишидан ошиб кетишини англатади. Бошқача айтганда, аҳоли сони маълум бир кўрсаткичга етганидан сўнг, озиқ-овқат тақчиллиги юзага келади. Бунга сабаб – мавжуд ресурслар (ер, сув ва бошқалар) чегаралангани. Бу ҳолат биринчи марта 1798 йилда британиялик олим Томас Малтус томонидан тавсифланган.

Саноатдан олдинги, қадимги жамиятларда озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ўсиши ҳам, аҳолининг катта қисми турмуш шароити яхшиланиши ҳам кузатилмаган. Аксинча, одамлар очлик чегарасига яқин шароитда яшаган. Бундан ташқари, аҳоли зичлиги критик нуқтага етганда одатда урушлар, эпидемиялар ёки очарчилик каби ҳалокатли ҳолатлар юз берган. Ўз навбатида, бу аҳоли депопуляциясига, унинг сони қисқаришига олиб келган.

Чорвачилик билан шуғулланадиган қабилалар чорва моллари сони аҳоли сонидан ҳам тезроқ ўсиши мумкинлигига қарамай, экологик имкониятларнинг максимал чегарасига жуда тез яқинлашган. Бу чорвани боқиш учун зарур бўлган табиий яйловларнинг чекланган майдонлари туфайли юз берган. Оқибатда бу кўчманчиларнинг қишлоқ хўжалиги ҳудудларига мунтазам босқинчилик ҳаракатларини юзага келтирган.

Ҳалокатли депопуляциянинг замонавий мисоли сифатида Африканинг аҳоли сони кўп бўлган Руанда давлатини келтириш мумкин. 1994 йилда миллатлараро адоват ва зўравонликлар оқибатида бу мамлакатда миллиондан ортиқ одам ҳалок бўлди, 20 фоиз аҳоли қочқинга айланди.

Саноатдан олдинги жамиятларда аҳоли ўсиш суръатлари ҳар доим технологик ўсиш суръатларидан (демак, озиқ-овқат ишлаб чиқариш суръатлари ўсишидан ҳам) анча юқори бўлгани сабабли, аҳоли жон бошига озиқ-овқат ишлаб чиқариш ҳажми анча тез (тахминан ҳар 25 йилда) очлик чегарасигача тушиб кетган. Шу сабабли бундай жамиятлар вақти-вақти билан «Малтус тузоғи» ўлжасига айланган.

«Малтус тузоғи»дан чиқиш йўли бор, бунинг учун озиқ-овқат ишлаб чиқаришнинг ўсиш суръати ёки ЯИМ ўсиш суръати аҳоли сонининг ўсиш суръатларидан доимий равишда юқори бўлиши талаб этилади.

Ўзбекистонда вазият қандай?

Ўзбекистон аҳоли сони жадал ўсиб бораётган, ривожланаётган мамлакатлардан бири – йилига тахминан 1 млн кишига кўпаймоқда.

Аммо, БМТ маълумотларига кўра, Ўзбекистон аҳолисининг ўсиш суръатида пасайиш тенденцияси кузатиляпти.

Мисол учун, Ўзбекистон аҳолисининг энг юқори ўсиш суръати 1962 йилда қайд этилган – 3,98 фоиз (аҳоли сони 10 млн). Шундан бери бу кўрсаткич пасайиб бормоқда ва 2021 йилда 1,65 фоиз миқдорида қайд этилган (аҳоли сони 35 млн).

Прогнозларга кўра, бу тенденция давом этади ва Ўзбекистон аҳолиси 51 млн кишига етгач, камайишни бошлайди.

Қайд этиш жоизки, 2008 йилдан буён Ўзбекистон аҳолисининг ўсиш суръатида жиддий тебранишлар кузатилмаяпти ва бу кўрсаткич 1,5–1,7 фоиз оралиғида қайд этилмоқда.

Ўзбекистонда ЯИМ кўрсаткичлари

Ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) – макроиқтисодий кўрсаткич бўлиб, бир йил давомида мамлакат ҳудудида иқтисодиётнинг барча соҳаларида ишлаб чиқарилган товарлар, кўрсатилган хизматларнинг бозор қиймати. У миллий валютада ёки биржа курси бўйича халқаро валютада ҳисобланиши мумкин.

Ўзбекистоннинг ялпи ички маҳсулоти 2021 йил якунига кўра 69,2 млрд долларни ташкил қилган. Унинг ўсиш суръати 7,4 фоиз миқдорида қайд этилган.

1991-1995 йилларда ЯИМ пасайиши кузатилди. 1992 йилда унинг кўрсаткичи энг катта – 11 фоизга пасайиб кетди. Ўзбекистоннинг ЯИМ кўрсаткичи 1996 йилдан буён фақат ўсиб келмоқда. Энг юқори ўсиш суръати 2007 йилда кузатилди – қарийб 9,5 фоиз.

ЯИМ ва аҳоли сонининг ўсиш суръатини таққослаш орқали «Малтус тузоғи» билан боғлиқ вазият ҳақида тасаввурга эга бўлиш мумкин.

Унга кўра, Ўзбекистон 1992-1995 йилларда ушбу «тузоққа» тушиб қолганини кўриш мумкин.

Советлар иттифоқи тарқалиб кетиши, оқибатда иқтисодий алоқалар узилиб қолиши билан боғлиқ вазиятда Ўзбекистон 3-4 йил давомида бу тузоқдан чиқа олмаган. Бу йилларда ЯИМ суръати аҳолининг ўсиш суръатидан паст даражада бўлган.

Шунингдек, 2020 йилда ҳам Ўзбекистон «Малтус тузоғига» яқинлашиб қолган эди. Аммо бу маъмурий чекловлар билан боғлиқ бўлган коронавирус пандемияси даврига тўғри келди. Чекловлар олиб ташланиши билан ЯИМ ўсиш суръати тезда олдинги даражага қайтиб олди.

«Малтус тузоғи» билан боғлиқ дунёдаги вазият

«Малтус тузоғи»дан барқарор сақланиш жамиятни модернизация қилиш жараёнида ёки натижасида амалга оширилиши мумкин (масалан, XIX аср охирида Европада саноат инқилоби пайтида ёки эрта СССР давридаги жадал саноатлаштириш даврида).

Бироқ, бунда бошқа «модернизация» тузоқлари пайдо бўлиши – ортиқча ишлаб чиқариш инқирози, ишсизлик, капитал жамғариш жараёнида ижтимоий тенгсизлик чуқурлашиши, ўз навбатида булар ижтимоий низолар, инқилоблар ва фуқаролар урушига олиб келиши мумкин.

Юқори урбанизациялашган саноат ва постиндустриал жамиятларда туғилиш даражаси анча паст (авлодларнинг оддий алмашинуви даражасида) бўлади ва қишлоқ хўжалиги техникаси, ўғитлар, мураккаб суғориш комплекслари қишлоқ хўжалиги самарадорлигини сезиларли даражада оширади. Натижада, озиқ-овқат ишлаб чиқариш ҳажмини кўпайтиради («яшил инқилоб»).

Ҳозирги вақтда ривожланган мамлакатларда аҳолининг 3-4 фоизи бутун мамлакатни боқишга қодир. Аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш тизими ва бошқа чора-тадбирлар жамиятдаги ижтимоий кескинликни юмшатиш имконини беради.

Шу сабабли, ҳозирги кунда дунёнинг аксарият давлатлари «Малтус тузоғи»дан чиқишга муваффақ бўлган (учинчи дунёнинг баъзи мамлакатлари, биринчи навбатда тропик Африка бундан мустасно).

Африка ва Яқин Шарқдаги мамлакатларда юз бераётган демографик портлаш ва бунинг оқибатида қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар танқислиги, ёшлар ўртасидаги оммавий ишсизлик ушбу минтақаларда маҳаллий можаро ва инқилоблар, шунингдек, Европа миграция инқирозининг асосий сабабларидан бири ҳисобланади.

Нурмуҳаммад Саид