Таълим бепул, лекин синф “ремонти”-чи? – Ота-оналар таъналарини энг биринчи қабул қилиб оладиган ўқитувчилар дарди ҳақида

Ота-оналар орасида ўқитувчини тушуниб, сўралган пулни индамай бериб юборадиганлари ҳам, тушунмай қонун ва қарорларни пеш қилиб, бермаслигини ошкор айтадиган, камига бошқаларни ҳам пул йиғмасликка ундайдиганлар бор. Вазирлик йиғимлар ноқонуний эканлигини билади ва ўрни келганда буни эслатиб ҳам туради. Аммо синф хоналари қаердан пул олиб таъмирланиши масаласи барибир очиқ қолаверади.

Кўпчилик мактабнинг капитал таъмирланиши, яъни том, фасад, майдон, коридор, ҳожатхона, лаборатория каби қисмлар таъмири учун имкониятга қараб ҳар 10-15 йилда давлат томонидан ажратиладиган маблағни синф хоналарининг ҳар йилги таъмири учун ҳам етарли деб ўйлашади. Яъни синф хоналар таъмири ҳам давлат ёки бюджет ҳисобидан деган фикрдалар. Аслида ундай эмас, йиллик жорий таъмир масаласи барибир очиқ қолган ва юқори ташкилотларнинг ўқитувчиларга босим қилиши билан “амаллаб” келинмоқда.

Қуйида шу масалада икки ўт орасида қолган устозлар, фаоллар ва айрим ота-оналарнинг фикрларини эътиборингизга ҳавола қиламиз. Афсуски ўқитувчиларнинг айримлари шахсини сир тутишни афзал билишди.

“Йил якунида ўқитувчи ремонтни ўз ҳисобидан қилиши керакми?! Ҳар сафар шу мавзу кўтарилганда бизни гўё “пул йиғманглар” дея огоҳлантириб қўйишади. Ўша “огоҳлантирадиган” тепадагилар кейин мактаб директори, синф раҳбарларини “Нима қилсанг қил, ремонт ўз вақтида, талаб даражасида бўлиши керак!”, деб кекирдагидан олишади! Боласи таълим оладиган мактаб учун 50-60 мингни аяйдиган ота-онанинг фарзанди келгуси ўқув йилида яна бориб ўша синфда ўқишини давом эттиради-ку?! Директор ҳам уйини эмас, мактабнинг ремонти учун жон куйдиради. Миллатнинг, халқнинг боласи, фуқаронинг келажаги таьлим олади шу масканда!

Кўпчилик давлат ўртача ҳар 20 йилда бир марта капитал таъмир учун ажратадиган пулни “ремонтга пул” деб дастак қилади. Мактабнинг ҳудудини тўлиқ таъмирлашга ёрдам бериш учун ҳокимият томонидан ҳудуддаги тадбиркорларга “юклама” берилади… таъмирлашга ҳомий бўласан, деб буйруқ қилинади, директорга шу ҳомийни топасан, деган буйруқ берилади.

Ана шундан кейин бошланади ҳаммаси… Миллион марталик музокарадан кейин ўша ҳомий – тадбиркор бир қисм маблағни товар сифатида мактабга етказади. Қолганини мактаб каердан топсаям, ремонт тугатилиши керак.

Лекин нимагадир давлат ремонт қилади мактабни, деган бонг уриш давом этиб келаверади ҳалигача. Балога қолган ўқитувчи. “Таълим бепул-ку”, дейдиганлар ремонт таълим жараёнига кирмаслигини билмайдигандек гапиришдан чарчамайди. Ишқилиб, ўқитувчига, директорга сабр!

Ҳозирги бозор нарх навоси билан 30-35 нафар, айрим синфларда 40 нафардан ортиқ бола ўқийдиган хоналарни енгил таъмирлаш учун кетадиган маблағни уста пули билан бирга ҳисоблаб чиқинг-чи, қанча сумма бўлади?

Ота-оналар томонидан мактаб ва ўқитувчи шаънига айтилаётган салбий фикрларни ўқиб туриб, “дод” деб йиғлагиси келади одамнинг! Бу фикрлар ўқитувчини очиқдан очиқ, сен ўғрисан, деб ҳақорат қилишдан бошқа нарса эмас!

Мамлакатимиз бюджети жонкуярлари бор – МОЛИЯЧИЛАР! Саволни ҳеч ким шуларга бермайди-да, фақат ўқитувчиларга тош отади ҳамма. Чунки ўқитувчиларга тош отса бўлаверади. Нимагаки, уларнинг ҳимоя қиладигани йўқ!

Агар ҳозир ўқитувчилар ўзининг ҳақлигини исботламоқчи бўлса, аввал таълимни БОШҚАРАДИГАНЛАРдан нақд балога қолади. Кейин ҳокимият, прокуратурадан босим бошланади. Кейин эса текшир-текширлар, асаббузарликлар, давомли эзишлар… Эҳҳеее, охири йўқ! Энг ёмони – бошқарувда ўтирганлар халққа таълим бепул, таъмирга пул терилмайди, деб қонунни эслатади, таълимга эса, қаердан топсанг ҳам, топшириқни бажар, дейди. Буёқда ота-онанинг икки қўли боласига таълим бераётган устозларнинг ёқасида! Қанақа бўлди бу? Миллатнинг боласини ўқитаман деб қуруқ ойликка қаноат қилиб ишлайдиган ўқитувчиларнинг айби нима?!”

* * *

“Мен ўқитувчиман. Ўзбекистоннинг фаол фуқароси сифатида ўз мажбуриятларимни ва мажбуриятимга кирмайдиган вазифаларни ҳам тўлалигича, виждонан бажариб келяпман. Сабаби, дарсимни кесишларини, болаларим ризқини қийишларини хоҳламайман. Президент сайлови, Референдум, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутутлари сайловига, хокимият органларининг оммавий йиғилишларига жой тўлдириш мақсадида ва турли жамоат ишларига ҳеч иккиланмай жалб қилинаман.

Раҳбарим мактаб директори десам адашган бўламан. Чунки ИИБ бошлиқлари, прокурорлар, ҳоким ва ўринбосарлари ҳам менга хўжайин. Баъзан кетимга тепиб ишлатади, баъзида якшанба кунлари хам ишлашимга тўғри келади. Бундай ҳолатларнинг ҳеч биридан хафа ҳам бўлиб ўтирмайман. Чунки улар менинг ўқувчиларим, ота-онаси таъбири билан айтганда, ўзим нотўғри тарбия берганман. Мен аёл киши бўлиб, баъзида етишмовчиликдан таътил вақтлари далага “частный” ишларга чиқиб туришдан уялмайман. Эркак киши бўлиб эса, отпускадан унумли фойдаланиб, ғишт қуйиб сотаман, усталарга “подсобник” бўлиб оламан, имкон топиб, “выкупка”га машина олиб, бўш вақтимда киракашлик қиламан. Бошқаларга ўхшаб, ойликни қачон оширишаркин, деб давлатдан умидвор бўлиб ўтирмайман. Ойлик ошишини айтишганидек уч-тўрт йил, ошмаса ҳам беш-ўн йил кутишга сабрим етади. Чунки ношукурлик баракани учиришини жуда яхши биламан. Бу борада ўрнак бўла оламан. Бу хислатим устозларимдан мерос, фахрланаман!

Узр, сизлар билан кўп валақлашиб ўтиришга вақтим йўқ, мактаб тугади, мактабда қиладиган ишим анча камлиги учун кўчаларга чиқиб, ота-оналар билан дилдан суҳбат қилиб келишим керак. Албатта суҳбатимиз мавзуси сизга қизиқдир?

Фарзандларининг ёз фасли давомида чўмилишларга бормаслигини ўз назоратимга олишим, кечаси соат 22:00 дан кейин кўчада “санғиб” юрмасликлари учун ўқитувчилар жамоаси томонидан тунги навбатчилик ташкил қилинганлиги хақида тушунтириш ишлари олиб бораман. Агар ота-оналар фарзандидан безор бўлиб кетишса, мактабда ёз давомида кун бўйи тўгараклар, лагерлар фаолият олиб бориши, ўқитувчилар ўқувчиларни интиқлик билан кутишини “ҳаяжон билан” сўзлаб бераман. Ота-оналарни ҳар хил гап сўзларга учмасдан, аллақандай мактаб ремонтига ҳомийлик қилишлари хақида бирор бир шахс илтимос қилиб келиб қолса, зудлик билан ишонч телефон рақамларига қўнғироқ қилишларини қаттиқ тайинлайман. Давлатимиз барча мактабларни тўлаётган солиқларимиз ҳисобидан 100 фоиз таъмирлаб беришини айтиб, уларнинг кўнглини хотиржам қилиб, ўзим ҳам чоғ кайфиятда қайтаман. Қайта туриб, “хозмаг”чи укадан таътилга чиқмасдан олдин, ойлик тушса бераман деб олган 8 банка половой ва оқ бўёқ, катта пақирда эмульсия, валик, чўтка, растворитель дегандек майда-чуйдаларни пулини тўлаш учун кираман. Бу нарсаларни мен ҳар йили ёзги таътилда ўз хонадоним таъмири учун олиб ишлатаман. Тағин билиб-билмай бошқа хаёлга бориб юрманг. Серфарзандман, фарзандларим шўх, ҳар йили ёзда таъмирлаб олмасам, келадиган “комиссия” йўғ-ей, меҳмонларим олдида хижолат бўлиб қолмаслигим керак-ку. Нариги дўкондан 8 метр парда олгандим, пластикдаги пул “хозмаг”га базўр етди. Энди август ойлигигача нариги кўча билан айланиб ўтиб тураман...

Хуллас, мени тушунган тушунди. Боя айтганимдек вақтим зиқроқ, бирор нарса ёдимдан кўтарилган бўлса, яна бир кўришганимизда айтарман, омон бўлинг! ..

* * *

“Мактабларни таъмирлаш маҳаллий ҳокимлик ва уларнинг молия органи туман молия бўлимларига топширилган, бу тўғри.

Охирги 4-5 йилда таъмирлаш учун қандайдир маблағлар ажратилади. Масалан 2-100 млн сўмгача. Бунинг ичида куз-қишга тайёргарлик ҳам киради. Жорий, шунчаки бўяб қўйиш учун 500 нафар ўқувчи ўқийдиган мактабга 30 млн атрофида маблағ зарур бўлади (ҳисоблаб кўрилган). Одатда таъмир деганда шунчаки у ер-бу ерни косметик суваб, устидан бўяб қўйиш тушунилади. Лекин охирги йилларда мактаблар замонавийлаштириб қурилаётгани, уларга турли дизайн, замонавий бўёқ ва қурилиш ашёлари ишлатилгани сабаб бунақа “бўяб қўйишлар” ўтмай қолди. Таъмирлашми-жиддий таъмирлаш зарур бўлиб қолди. Майли, бу ҳам бир масала, асосийси ўша бўяб қўйишга ажратилган 2-10 млн сўмга ашёлар ва материалларни биржада ўйнаб сотволасиз. Унга биржа тўловлариям камгина бўлса-да таъсири бор. Асосийси, бу таъмирни қиладиган уста учун ҳеч қандай имкон йўқ. Чунки фақат ашё ва материал сотиб олинади. Қолганини ўқитувчига қилдириш керак. Чунки мактабда бунақа иш билан шуғулланувчи бўёқчи, уста, “разнорабочый” штатлари қолмаган. Муаммо ана шунда.

Бошига қайтаман, сумма ажратилади, лекин ўта кам. Бу суммага сифатли ҳеч нима сотиб олиб бўлмайди. Таъмир фақат бўёқдан иборат эмас. Ишчилар, уларга иш ҳақи, овқатланиш, ашёлар зарур. Бунга маблағ етмайди. Хуллас, таъмирлаш учун давлатнинг ажратгани ҳар қанақасига етмайди”.

* * *

Собиқ ўқитувчи Дилдора Раҳимова:

“Молия вазирлиги шаффоф маълумотларни кўрсатишини талаб қилиш керак. Чунки айнан ўрта таълим тизимига ажратилган бюджет пуллари қани, қандай сарфланяпти? Чунки кўп эшитганман, ажратилган пуллар мактабга етиб келгунча анча қисми талон-торож бўлиб кетади, лекин директорга 100 фоиз олдим деб имзо қўйдиришади ва яна ремонтга директор жавобгар. Асосий масала йўлдагиларда!”

* * *

Муҳаммад Усмонов:

“Мен ўз ўқувчиларимга пул йиғиш ихтиёрий, олиб келмасангиз уришмайман, дедим. Синф хонасини ота-оналарга кўрсатдим, фарзандлари тепган деворни расмга олдим. Ваниҳоят вақф деган нарсалар азалдан бўлганини айтдим. Хоҳловчилар олиб келишди.

* * *

Феруза Тожиева:

Менда қўшимча фикрлар бор. Айнан ремонт масаласида ҳар йили май ойида турли хил баҳслар бошланади. Бир ёқда ота-оналар ремонт пулидан норози бўлиб чиқади, бир ёқда ўқитувчилар қийналади. Юқори ташкилотларимиз эса пул йиғилмасин, деб четда жим тураверади.

Туман ҳокимларига ҳам осон деб бўлмайди, чунки ҳокимларнинг ҳам ҳали йўл таъмири, ҳали кўп қаватли уйлар таъмири елкасида туради. Мактаблар эса ҳар бир туманда 1 та ёки 2 та эмас 30 талаб бор.

Ана энди ремонт масаласида эса аниқ бир ечимлар йўқ. Бироқ айрим мактабларда ақлли ва ҳақиқий менежер раҳбарлар ҳеч кимга, ҳеч қандай ташкилотга куни қолмай, ўзларининг мактаб ҳисобрақамига йил бўйи туширган пулларига ремонт қилдирмоқда. Мана энди савол туғилади. Нега ҳамма мактаб раҳбарлари мана шундай имкониятни йил давомида ҳаракат қилиб, ремонт деган масалага ечим изламайди? Йил охирида эса ота-оналар билан баҳсларга сабаб бўлади.

Аслида менинг ҳам фикрим ва таклифим мактаб раҳбарлари қўшимча пул топиб ҳисобрақамини бойитишга ҳаракатни ёздаёқ режа қилиб қўйиши керак. Ҳар қандай мактабда қўшимча ер майдонлари, хоналари мавжуд. Оддийгина пастки синфларда муддати узайтирилган дарслар ўтиш орқали ҳам ҳисоб рақамни бойитиш мумкин. Бундан ташқари ақлли раҳбар замонавий ўқувчилар учун янги-янги таклифларни амалда синаб кўриши мумкин.

Менинг фикримча, бу ремонт масаласида ҳамма жим туриб ота-оналар ва оддий синф раҳбар баҳс қиладиган жараён эмас. Юқори ташкилотимиз ҳамда мактаб раҳбарларимиз йилни бошиданоқ ҳаракат қилиб ечим топиладиган жараён ҳисобланади”.

* * *

Ситора Алихонзода, Туркияда яшовчи ватандош:

“Туркия мактабларининг менга энг ёққан томони ҳам мана шу бўлди: ремонтга, байрамга, ўқитувчига ва ҳоказо ўқувчининг шахсий манфаатларидан ташқарида бўлган нарсалар учун пул йиғилмайди. Йиғилганда ҳам фақат китоб ва шунга ўхшаш фойдали нарсаларга йиғилади”.

* * *

Нафиса Ортиқова:

“Синф раҳбаридан директор ремонтга, сўнгги қўнғироққа ва бошқа нарсаларга ота-оналардан пул йиғмайман, деган мазмунда кафолат хати ёздириб олди. Амалда синф раҳбари ўртача 25-35 мингдан ремонт учун пул йиғиб олди. Шунча ишлаган бўлсам ҳали мактаб ремонти учун бирор ташкилот маблағ ёки товар олиб келиб берганини билмайман. Тепадагилар “пул йиғма” дегани билан калтак яна оддий ўқитувчининг бошида синади”.

* * *

“Ремонт масаласи бамисоли копток, ҳамма айбни бир-бирига отади. Узил-кесил ечим йўқ ҳануз. Энг қизиғи, мактаб ремонтига ўқувчилардан йиғиладиган сумманинг ҳар жойда ҳар хиллиги. 30 мингдан 130 минггача эшитдим. Нега ягона сумма йўқлиги ҳам қизиқ...”.

Мақсуд Холматов:

“Ўқитувчиларга амалдорлар томонидан “ремонтга пул йиғманг” дейилгани бу “ремонтни ота-оналар билан ўзинг қиласан” деганидир. Шу оддий ҳақиқатни йиллар давомида тушуна олмаган айрим зиқна ота-оналар мактаб учун бир йилда ярим кило гўштнинг пулини кўп кўрадилар. Бутунлай ночор бўлган ота-она бўлса, бундайлар учун ҳомийлар ёрдами бор. Фақат мактаб учун зиқналигингиз тутмасин. Синф хоналарнинг таъмири ҳар йили доимо ота-оналар ҳисобидан бўлиб келган. Хусусий мактаб бўлса, бу бошқа масала”.

* * *

Исоқжон Позилов:

“Ўқитувчи — афсуски одамларнинг 2-сорти. Маълумот учун: онам ҳам ўқитувчи бўлган, ўзим ҳам соҳада ишлаганман. Лекин ўзини хўрлаган ҳам, бу даражага туширмаслик учун бирлашиб курашиши керак бўлган ҳам унинг ўзи. Ҳечам уларга биров ҳақ-ҳуқуқ тақдим қилмайди. Аммо биров осмондан тушиб ўзгартириб беришини кутадиган сусткаш, шашти паст қатлам. Кўпчилик қатори...”.

* * *

Қизимнинг ўқитувчиси қўнғироқ қилиб қолди. У ёқ бу ёқдан гаплашиб туриб, ниманидир айта олмаётганини сездим ва сўрадим. Минг истиҳола билан “бир банка краска олиб бероласизми, синф ремонтига” деди. Тўғриси, бўғзимга нимадир тиқилгандек бўлди, чунки кўп йиллар мактабда ишлаганман ва бу ҳолат менинг ҳам бошимдан ўтган. Бир банка эмас икки банка қилиб олиб бердим.

Сабаби, ўша ўқитувчининг ҳолатини жуда яхши ҳис қилдим. Энди тасаввур қилинг, нечта ота-онага сарғаяди ва энг оғриқлиси ўша ота-оналарнинг нечтасидан дакки эшитади бечора ўқитувчи? Шу ўринда ота-оналаримиздан ҳам уларни озгина тушунишларини сўраган бўлар эдим, бўлса имкон қадар, бўлмаса бир шўрликнинг дилини сиёҳ қилиш керак эмас. Ўша мактабда бизнинг фарзандларимиз таълим олишади!”.

Мавзу бўйича Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги Жамоатчилик билан алоқалар бўлими бошлиғи Лайло Рустамовадан қуйидагича изоҳ олдик:

“МАКТАБ ТАЪМИРИ УЧУН ОТА-ОНАЛАРДАН МАЖБУРИЙ ПУЛ ЙИҒИМЛАРИГА ЙЎЛ ҚЎЙИЛМАЙДИ!

“Ҳар йили ўқув йили якунланиши билан ижтимоий тармоқларда ота-оналардан мактаб таъмири учун пул йиғилаётгани юзасидан кўплаб саволлар ва мурожаатлар келиб тушади.

Айтиш жоизки, Ўзбекистон Президентнинг тегишли Фармон ва Қарорларида умумтаълим мактабларини янги ўқув йилига тайёрлаш, таъмирлаш ва инфратузилмасини яхшилашга маҳаллий давлат ҳокимияти органлари раҳбарлари шахсан масъул эканлиги белгилаб қўйилган.

Шуларни инобатга олиб, мактаблардаги ҳар қандай мажбурий йиғимлар ноқонуний эканлигини маълум қиламиз.

Мактабларга ёрдам бериш ихтиёрий бўлиб, унга беғараз ҳомийлик қилиш истагида бўлган фуқаролар ва ота-оналар эса буни қонуний йўл билан, яъни ҳомийлик маблағларини мактабнинг ҳисобрақамига ўтказган ҳолда расмийлаштиришлари мумкин. Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги мактаб раҳбарларидан ҳар қандай мажбурий йиғимларга йўл қўймасликларини сўрайди”.

Кўринадики, бу борадаги баҳслар ҳали-бери якунига етадиган эмас. Бу масала бўйича давлат томонидан қатъий қарорга келиш вақти келган. Агар барибир синф хоналар таъмири ўқитувчилар ва бунинг ортидан ота-оналар зиммасида қоладиган бўлса, буни тан олиш ва қонунийлаштириш лозим. 

Бу ерда шунингдек Мактабгача ва мактаб таълим вазирлигининг “синф хоналарни таъмирлаш учун ҳам ўқувчилар (ота-оналари)дан пул йиғилмайди. Мактабларни 2023-2024 ўқув йилига тайёрлаш учун республикадаги шунча миқдорда таъмирталаб синф хоналарини таъмирлаш учун фалон млрд сўм ажратилган” деган ахбороти бўлиши мумкин эди. Ҳозирча биз бундай ахборотга эга эмасмиз. Зора мазкур мақола эълон қилинганидан кейин бу масалада тайинли бирор гап эълон қилиниб қолса...

Аброр Зоҳидов