Лe Бурже кўргазмаси. Европада ҳарбий дронлар ишлаб чиқиш жадал ривожланмоқда
|22:51 / 03.07.202310 82412 мин
Украинадаги уруш Европанинг дронлардан фойдаланиш бўйича қарашини ўзгартириб, ҳарбий дронлар яратиш соҳасидаги ишларни тезлаштирди. Июн ойи охирида Франциянинг Ле Бурже аэропортида бўлиб ўтган ҳаво кўргазмасида дронлар асосий мавзулардан бири бўлди.
2023 йилги Ле Бурже авиасалонида дронларга урғу қаратилди. Фото: AFP2023 йилги Ле Бурже авиасалонида дронларга урғу қаратилди. Фото: AFP
Бу, биринчи навбатда, MALE синфидаги йирик дронларга тааллуқлидир. Бу ном «medium altitude, long endurance» — «ўртача баландликда узоқ вақт учувчи» деган маънони англатади.
Бу дронлар Украинадаги уруш контекстида жуда кўп гапирилаётган ва ижтимоий тармоқларда кадрлари улашилаётган кичик тактик дронларга нисбатан эҳтимол камроқ кўзга ташланади. Аммо Лe Буржедаги кўргазмадан айнан ушбу дронлар синфи ҳозирда ҳақиқий ишлаб чиқариш «портлаши»ни бошдан кечираётганини хулоса қилиш мумкин.
MALE дронлари турли ўлчамларда бўлади, лекин уларни бажарадиган вазифалари бирлаштиради.
Бу дронлар, биринчи навбатда, маълумот тўплаш, кузатиш, нишонни белгилаш ва разведка учун мўлжалланган. Бундай қурилмалар кўпинча анча катта бўлади, бу уларга ўзи билан қурол олиб юриш ва ердаги нишонларга зарба бериш имконини беради.
Россиянинг Украинага босқини бошида, шунингдек, Қорабоғдаги ҳарбий можаро пайтида интернетда MALE синфидаги машҳур дронлардан бири, Туркиянинг Bayraktar TB2 дронининг камералари томонидан суратга олинган кўплаб видеолар пайдо бўлди.
Бироқ, бундай қурилмалар ҳаво ҳужумига қарши мудофаа тизимларидан жуда заиф ҳимояланган ва шунинг учун уларнинг зарба бериш қобилияти ҳаво нишонлари билан фаол курашишга қодир бўлмаган қуролли тузилмаларга қарши кўпроқ қўлланади.
Айнан шу сабаб Украина қуролли кучлари зарбалар беришда TB2 дронидан фойдаланишни тезда тўхтатди ва бу дронлар ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ҳаракати зонасидан ташқарида разведка билан шуғуллана бошлади, чунки бу дронларнинг жиҳозлари узоқ масофадан ҳам кузатиш имконини беради.
Европа (худди Россия каби) бу соҳада ортдан қуваётганлар қаторида эди, аммо эндиликда, Лe Буржедаги янги ишланмалар сонига кўра, қитъа энг камида, бу соҳадаги лидерлар билан тенглашишга тайёрланмоқда.
Тақдим этилган Европа лойиҳаларининг хусусиятлари кўп жиҳатдан ўхшаш бўлса-да, аслида улар бир-бири билан эмас, балки АҚШнинг MQ-9 Reaper дрони билан рақобатлашади. Бу дрон 20 йилдан ортиқ вақт давомида ишлаб чиқарилган MQ-1 Predator дрони асосида яратилган ва Франция, Испания, Буюк Британия, Полша ҳамда Италия қуролли кучларида хизмат қилади.
Бироқ, бундай қурилмаларга бўлган талаб тобора ортиб бормоқда ва келажакда бозор, катта эҳтимол билан, ҳамма учун етарли бўлади.
Мавзуга оид
Россия ҳам шу синфдаги дронларни ишлаб чиқмоқда, бироқ Лe Бурже авиашоусида иштирок этмади. Россиянинг «Кронштадт» компаниясининг «Орион» дрони Украинадаги урушда қатнашмоқда. Бу дрон хусусиятлари ҳақида жуда кам нарса маълум: у разведка ва кузатув ишларини олиб бориш, шунингдек, ўқ-дорилардан фойдаланишга қодир.
Французларнинг Aarok дрони
2023 йилги Париж ҳаво кўргазмасининг юлдузларидан бири Франциянинг илгари машҳур бўлмаган Turgis & Gaillard компаниясига тегишли катта Aarok дрони бўлди.
Бу қанотлари кенглиги 20 метрдан ошиқ, 2,7 тонна фойдали юкни кўтара оладиган анча катта қурилма. Бу жуда катта кўрсаткич бўлиб, масалан, асосий модификациядаги МиГ-29 қирувчи самолёти кўтарувчи юк ҳажмига мос келади.
Aarok олдида қўлланадиган қуроллар тўплами акс этган, аммо у бу ракеталарнинг барчасини бир вақтнинг ўзида олиб юра олмайди - бу шунчаки унда қўлланадиган жанговар юкларга намуна.
Бироқ, бу дроннинг хусусиятлари ҳозирча фақатгина назарий жиҳатдан эълон қилинган. Turgis & Gaillard компанияси вакиллари BBC нашрига айтишича, ушбу дроннинг биринчи парвози 2023 йил охиригача амалга оширилиши керак.
Шунинг учун, унинг кўпгина хусусиятлари ҳали оммага эълон қилинмаган, масалан, учиш баландлиги. Бошқа жиҳатлар, хусусан, кунлик парвоз давомийлиги эса эълон қилинган — тахминан 24 соатдан 30 соатгача.
Компания Aarok дрони MALE синфидаги биринчи Европа дрони бўлишини эълон қилди, бироқ аслида Европада ишлаб чиқишнинг охирги босқичларида бўлган бошқа лойиҳалар ҳам мавжуд. Шунга қарамай, агар Aarok эълон қилинган хусусиятларга эга ҳолда оммавий равишда ишлаб чиқарилса, у бозорда катта талабга эга бўлиши мумкин.
Қандайдир жанговар хусусиятлар ҳақида гапиришга ҳали эрта, чунки компания ҳозирда нафақат ускуналар ва қуролларни синаб кўрмоқда, балки дроннинг ўзи борасида ҳам синовлар ўтказмоқда.
Аммо Ле Буржедаги экспозицияда, дрон олдидаги алоҳида стендда, юқори баландликда разведка ва кузатув ишларини олиб бориш ҳамда лазер ёрдамида нишонларини белгилаш имконини берувчи турли датчиклар билан жиҳозланган Safran электро-оптик тизими намуна сифатида тақдим этилган. Ушбу датчиклар дроннинг пастки қисмига ўрнатиладиган битта блокка бирлаштирилган.
Turgis & Gaillard — бу бозордаги самолёт ишлаб чиқарувчи йирик компаниялар ва ҳатто консорциумларга қарши турадиган хусусий компания. Бироқ, бундай корхоналар салоҳиятини паст баҳоламаслик керак, бунинг учун Туркиянинг Baykar компанияси ва унинг муваффақиятли Bayraktar лойиҳасини эслаш кифоя.
Бутун дунё бўйлаб
Ле Буржедаги яна бир Европа дрон лойиҳаси Airbus, Dassault Aviation ва Leonardo каби гигантлар таркибига кирган Германия-Франция-Италия-Испания консорциуми томонидан тақдим этилди. Уларнинг учувчисиз самолёти Eurodrone деб аталган ва улар авиасалонга дроннинг прототипини олиб келган.
Бу қанотлари кенглиги 30 метр, фойдали юк кўтариш ҳажми 2,3 тонна бўлган янада каттароқ аппарат.
Бу икки двигателли дрон, ишлаб чиқарувчининг веб-сайтидаги маълумотларга кўра, максимал 13 километр баландликка кўтарилади ва ҳавода 40 соатгача тура олади.
Eurodrone дронини бошқа авиасалонларда ҳам намойиш этишганди, аммо у ҳали парвозга чиқмаган
Фото: AFP
Eurodrone биринчи парвозини Aarok’дан кейинроқ, 2027 йилда амалга оширади ва уни кенг кўламда ишлаб чиқариш икки йил ўтиб бошланиши режалаштирилган. Бироқ, авиация дастурларида бўлгани каби, бу муддат «ўнгга» силжиши ва амалда синов ва ишлаб чиқариш янада кейинроқ бошланиши мумкин.
Ишлаб чиқарувчилар таъкидлашича, улар тезлиги бўйича рақобатчиларидан ортда қолмайдиган, жуда тинч учувчи қурилмани ишлаб чиқиши керак.
Бу икки дрон 1,7 тонна фойдали юкни 15 километр баландликкача кўтара оладиган ва ҳавода 27 соатгача қоладиган MQ-9 Reaper дрони билан бемалол рақобатлаша олади.
Аммо булардан ташқари, Европада MALE синфидаги бошқа кичикроқ учувчисиз қурилмаларни ишлаб чиқиш ҳам давом этмоқда. Улар ҳам Ле Буржедаги кўргазмада намойиш этилди.
Falco Xplorer — қуролланган ва хавфли
Италия 2010-йиллар бошидан бери ўрта баландликда учувчи дронлар бозорида ўз ўрнига эга бўлишга ҳаракат қилмоқда. Piaggio компанияси шунчаки, бизнес-самолётни ҳарбий дронга айлантириш орқали анча ноодатий бўлган P.1HH HammerHead дронини ишлаб чиқарди. Аммо бу қурилма катта ҳажмдаги ишлаб чиқаришгача етиб бормади.
Энди аллақачон бошқа италян компанияси Leonardo кўргазмага Falco Xplorer дронини олиб келган.
HammerHead сингари, бу дрон ҳам дастлаб тинч мақсадлар учун мўлжалланган, аммо Piaggio самолётидан фарқли ўлароқ, у ҳеч қачон йўловчи самолёти бўлмаган, бошиданоқ дрон сифатида қурилган. Ушбу дроннинг вазифасини, яъни ҳаводан кузатиш ишларини олиб боришни икки томонлама (ҳам ҳарбий, ҳам фуқаролик) деб ҳисоблаш мумкин.
Бундай дрондан аллақачон 60 дона ишлаб чиқарилган, шунинг учун уни янги қурилма деб аташ қийин. Аммо Leonardo компанияси Ле Буржедаги авиашоуга қурилманинг оддий ҳарбий версиясини эмас, балки Британиянинг Brimstone ракетаси билан қуролланган версиясини олиб келди. Бу ракеталар уларни Россия қўшинларига қарши ишлатувчи Украина армиясида хизмат қилади.
Репортаж муаллифининг сўзларига кўра, бозорга 2025 йилда чиқарилиши режалаштирилган ушбу қурилма биргина италияликларни эмас, балки бошқа мамлакатлар, биринчи навбатда, Brimstone ракеталаридан фойдаланадиган давлатларни ҳам қизиқтиради. Улар орасида Буюк Британиядан ташқари Саудия Арабистони, Қатар, Германия ва яқин вақтдан бошлаб Украина ҳам бор.
Дронлар бозори
Дунёда ўрта баландликда, узоқ вақт учувчи дронлар ишлаб чиқишнинг ҳақиқий «портлаши» кузатилмоқда ва Ле Буржеда ушбу лойиҳаларга қўшимча равишда аллақачон мавжуд қурилмалар ҳам намойиш этилди.
Масалан, яқин келажакда француз армиясига хизматга киришни бошлайдиган Safran Patroller дрони. Бу нисбатан кичик қурилма бўлиб, фойдали юк кўтариш миқдори 10 килограммни ташкил этади ҳамда максимал тўрт километр баландликда 15 соат парвоз қилади.
Safran Patroller яқин келажакда француз армиясида пайдо бўлади
Унинг хусусиятлари Европада ишлаб чиқарилаётган йирикроқ дронларникидан фарқ қилади, лекин у ҳам MALE синфига киради ва нафақат разведка ускуналарини, балки қуролларни ҳам олиб юришга қодир.
Туркиянинг TUSAŞ давлат компанияси (Турк авиация ва коинот саноати – TAI) Ле Бурже кўргазмасида бирданига иккита дронни намойиш этди, компания вакилининг таъкидлашича, бу дронлар машҳур Bayraktar’дан катта ўлчамлари ва вазифалари билан фарқ қилади.
Улардан бири — Anka 1 дрони биринчи парвозини 2010 йилда амалга оширган ва бир қанча мамлакатларга, жумладан Қозоғистон, Жазоир, Малайзияга экспорт қилинган. Ушбу қурилма Bayraktar’дан каттароқ бўлса-да, унинг хусусиятларини ўртача деб ҳисоблаш мумкин — максимал парвоз баландлиги тўққиз километр, фойдали юк массаси эса атиги 200 килограмм.
Anka 1 2010 йилдаёқ ишлаб чиқилганди
Кўргазмага қўйилган иккинчи турк дрони — Aksungur анча каттароқ бўлиб, максимал парвоз баландлиги 12 километрни, парвоз давомийлиги 12 соатни, фойдали юк ҳажми эса 250 килограммни ташкил этади.
Aksungur - туркларнинг армияларга етказиб берилиши эндигина бошланган янги дрони
TAI ҳаво кўргазмасида ўзининг учинчи, янада каттароқ дронини ҳам намойиш этди, аммо фақат ҳажмли модел (яъни модел ҳақиқий қурилманинг ҳажмини акс эттиради, масалан модел 1:43 бўлса, бу ҳақиқий қурилма моделдан 43 баравар катта дегани) кўринишида. Бироқ, компания вакилларининг сўзларига кўра, дрон ўзининг биринчи парвозини жуда яқин вақт ичида амалга оширади. Унинг схемасига кўра, дрон радар сигналларида кўринишни камайтирадиган технологиялардан фойдаланган ҳолда ишлаб чиқилади.
Baykar хусусий компанияси сингари йирик давлат корпорацияси TAI ҳам MALE синфидаги дронларни яратишга катта сармоя киритяпти. Туркия АҚШ ва Исроил каби бошқа давлатлар билан бир қаторда бундай дронларни ишлаб чиқариш бўйича жаҳон етакчиларидан бири бўлиб қолмоқда.
Бироқ, Ле Буржедаги экспонатларга қараганда, узоқ йиллик авиасаноат анъаналарига эга бўлган Европа мамлакатлари тезда олдинга илдамлаб, бу соҳада ортда қолишни камайтириши мумкин.
