Калифорния қирғоқларида денгиз шерлари ва дельфинларнинг жасади кўпаймоқда — бунга сабаб нима?

Июнь ойининг бошидан бери денгиз шерлари ва делфинлар жасади жанубий Калифорниянинг барча соҳилларига тарқаган. Улар Баттерфлай ҳамда Мирамар каби кичик соҳилларидан жанубга ёйилиб, Лос Анжелесдаги Санта Моника соҳилига ва ҳатто ундан ҳам олисроқдаги Оренж округи Лагуна соҳилигача етган. Мисли кўрилмаган эпидемия олимларни хавотирга солиб қўйди, чунки соҳилларда ҳалок бўлаётган ҳайвонлар сони рекорд даражада ўсган.

“Шлюзлар очилди, аҳвол кундан кун оғирлашяпти. Соатига ўттизтадан олтмиштагача, кунига эса 300 дан ортиқ хабар келиб тушмоқда”, — денгиз сутемизувчи ҳайвонларини қутқариш фаолияти билан шуғулланувчи Санта Барбарадаги Норманд ороллари денгиз ва ёввойи табиат институти (CIMWI)  асосчилардан бири Рут Довер.

Бунга псевдо-ницшиа номли сув ўти сабабчи бўлган. Ундан ажралиб чиқувчи аминокислота нейротоксиндай таъсир қилиши мумкин. Ўтган йили шунга ўхшаш ҳолат ўнлаб денгиз шерлари ва бошқа денгиз жониворларини нобуд қилганди. Аммо кўпчилик бу сафаргиси ундан ҳам баттар деб ҳисобламоқда. CIMWI’нинг яна бир асосчиси ва ветеринария бўйича директори Сэм Довер шундай дейди: “Бу ўттиз беш йиллик фаолиятимиздаги энг катта инқироз бўлди”.

Калифорниядаги зарарли сув ўтлари хавфини хариталаш (C-Harm) тизими Санта Барбарани ушбу эпидемия ўчоғи деб тан олган. Тизим сув ўтларини ўрганади. Шунингдек, ўзидан домоик кислота ажратиб чиқарувчиларни ҳам. Бу эпицентр болалаш мавсуми вақтида вужудга келди: 70 мингдан ортиқ урғочи денгиз шерлари июнь ойида болалаш учун Санта Барбарадаги Норманд оролларига бориши мумкин.

Ҳар бир зарарли сув ўтининг гуллаши (HAB) ўзига хос хусусиятга эга бўлиб, шу ноодатий гуллаш қирғоқдан анча узоқроқда юз бераётган кўринади. Бу шуни англатадики, Калифорния соҳиллари бўйлаб тахминан мингдан ортиқ касал ва ўлаётган денгиз шерларидан ташқари, яна 110 та делфин нобуд бўлган. Бу рақамлар денгизда ёки Норманд оролларида ўлиши мумкин бўлган жониворларни ўз ичига олмайди.

Ҳолат табиий равишда рўй бераётганига қарамай, олимларнинг айтишича, унинг интенсивлиги ошиб бораётганга ўхшайди. “Мен домоик кислотани ўттиз йилдан бери ўрганаман. Тинимсиз янгиланаётган рекордларга қараганда, вазият тобора оғирлашиб бораётган кўринади. Ўтган йили ҳайвонлар тўқимасида домоик кислотанинг энг юқори кўрсаткичи қайд этилган”, — дейди Скриппс океанография институтидаги Жанубий Калифорния океанни тадқиқ қилиш тизимининг (SCCOOS) ижрочи директори Кларисса Андерсон. Ҳайвон намуналаридаги кислота даражаси ҳали ҳам шу йилги эпидемия учун текшириляпти. Лекин айтишларича, намуналардаги домоик кислота миқдори камаймаган ва ҳатто кўпайган бўлишиям мумкин.

Заҳарли гуллар қай ҳолатда юзага келади?

Океандаги бир ҳужайрали организмлар озуқавий занжирнинг пастки қисмида жойлашган филтрловчи балиқлар учун турли озуқавий моддалар ва ёғли кислоталар ишлаб чиқаради. Псевдо-ницшиа ҳам нормал шароитда улар каби зарарсиз бўлиши мумкин. Бироқ океан сувидаги мураккаб ва динамик ўзгаришлар сув ўтлари ўсиши ҳамда кўпайишига олиб келади. Натижада, домоик кислота миқдори ҳам ошиб, зарарли вазиятни юзага келтириши мумкин.

Баъзи денгиз жонзотларига домоик кислота умуман таъсир қилмаса-да, озуқавий занжирнинг пастки қисмида жойлашган ҳайвонлар танасида нейротоксин йиғилиб, юқорироқдагиларга зарар етказиши мумкин. Филтрловчи балиқлар учун сув ўтлари асосий озуқа манбайи ҳисобланади. Ўлаётган жонзотлар эса филтрловчи балиқлар билан озиқланган. Денгиз шерлари йилнинг бу мавсумида боласига сут ғамлаш ёки ҳомиладорликни сақлаш учун катта миқдорда зарарланган филтрловчи балиқлар ва бошқа организмларни истеъмол қилади. Домоик кислота ҳам уларга нейротоксин каби таъсир қилаётган кўринади.

Сув ўтлари қаерда ва қачон озуқавий занжирга қўшилишига қараб, қушлар ва делфинларга ҳам зиён етказиши мумкин. Қисқичбақасимонлар организмига тушса, одамларга ҳам таъсир қилади. Шу сабаб бу саноат жуда қаттиқ тартибга солинган. У кислородсиз зоналарни яратиш орқали балиқчиликка ва маҳаллий балиқчилар ишига ҳам таъсир қила олади. Нафақат Калифорнияда, балки бутун дунёда, ҳатто чучук сув ҳавзаларида тули-туман зарарли сув ўти гуллари учрайди.

Бу эпидемия қай ҳолатда юзага келгани ёки нима учун тез суръатда ривожланиб бораётганига жавоб бериш қийин. Океан суви хлорид, натрий, сулфат, магний, калций, калий, шунингдек, денгиз ўсимликлари ва ҳайвонларининг яшашида муҳим ўрин тутган бошқа кўплаб таркибий қисмлардан иборат мазали шўрвага ўхшайди. Углерод, бор, стронций, бромид каби моддалар билан бир қаторда ўсимликлар ва сув ўтларининг ўсишига ёрдам берувчи фосфор ва азот ҳам мавжуд.

Бу шўрва мувозанатдан чиқса, сув ўтларининг гуллаши хавфли тус олиши мумкин. Мувозанат бузилишига олиб келадиган омиллар қаторига El Niño ёки сув ости вулқонлари каби бутун океан бўйлаб катта силжишлар, табиий океан цикллари, сув ўтлари учун зарур бўлган темир ёки бошқа озуқавий моддалар етишмовчилиги, тозаланганидан кейин ҳам таркибида карбамид миқдори юқори бўладиган оқова сувлар ва қишлоқ хўжалиги сувлари киради. Совуқ сув кўтарилиши ҳам яна бир омил ҳисобланади. Бу муҳим табиий жараён бўлиб, океаннинг чуқур, совуқроқ қисмидаги сув шамол оқимлари таъсирида юқорига кўтарилиб, барча турдаги сув ўтлари ва балиқларнинг ўсишида муҳим саналган озуқавий моддаларни олиб чиқади.

Олимларнинг айтишича, иқлим инқирози ҳам икки йўл билан номутаносибликни келтириб чиқаради: океанда кислота миқдори ошиши зарарли сув ўтлари кўпроқ ўсишига шароит яратади, океан ҳароратининг ошиши эса заҳарли сув ўти турлари кўпайиб, глобал миқёсда гуллашига туртки беради.

Денгиз шери жуда ақлли мавжудот ҳисобланади. У ўйноқи хулқ-атвори туфайли олимлар орасида “денгиз ити” деган лақабни олган. Улар йўқолиб бораётган турлар тоифасига киради. “Денгиз шерлари кўмир конидаги канарейкага ўхшайди. Улар атроф муҳит бузилиши анча жадаллик билан ва катта миқёсда рўй бераётганини бизга кўрсатмоқда”, — дейди Денгиз фанлари институти директори ҳамда Санта Круз университетининг таниқли профессори Ден Коста.

Инқирозга қарши кураш

Олимлар ҳозирча бир масала устида бош қотиряпти: эпидемия бу ҳудудга нима учун қаттиқ зарба берди? Сув ўтлари нима учун ва қачон хавф туғдира бошлайди? Калифорнияда C-Harm каби домоик кислоталар тарқашини олдиндан аниқлаб берувчи прогнозтик моделлар яратилган. Қутқарувчи ташкилотлар қуруқликда денгиз шерларини имкон қадар кўпроқ текширишда, кузатишда ва уларга ёрдам беришда давом этяпти. Улар йўл-йўлакай ўз топилмалари ҳақида хабар бериб, намуналарни олимларга юбормоқда.

Инқирозга олиб келадиган инсон омилига босқичма-босқич ўзгартиришлар киритиляпти. Масалан, Сан Франсискодаги оқова сувларни қайта ишлаш дастури ва кўрфазга тушувчи оқова сувлар таркибидаги қўшимча озуқавий моддалар миқдорини камайтириш инфраструктураси ажратилган пуллар шулар жумласидан. Лекин узоқ муддатли муаммо шундаки, бутун дунё бўйлаб океанларда катта миқёсда бузилиш юз беради.

Санта Круздаги Калифорния университетининг океан фанлари кафедраси раҳбари, таниқли профессор Рафаель Куделанинг таъкидлашича, баъзи сув ўтлари ва домоик кислоталар океан экотизимининг фақат бир қисми ҳисобланса-да, сув ўтлари pH даражаси пасайишидан, юқори ҳароратдан ва океан суви озуқавий моддалар билан ифлосланишидан таъсирланади. Натижада, шундай инқироз юзага келади.