19 апрел куни ҲАМАС сиёсий бюроси раҳбари Исмоил Ҳаня Туркияга бориб, Эрдўған қабулида бўлди. Аввалроқ бюро Қатардан бошқа жойга, эҳтимол Уммонга кўчиши мумкинлиги ҳақида хабарлар тарқалганди. Айни пайтда Исроил Рафаҳ операциясини бошлаш арафасида. Яқин Шарқдаги сўнгги воқеаларни Kun.uz студиясида эксперт Шавкат Икромов шарҳлаб берди.
— Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўған ва ҲАМАСнинг сиёсий қаноти раҳбари Исмоил Ҳаня музокаралари нимага қаратилганди?
— Бу уларнинг биринчи учрашув эмас, 7 октябрдан кейин Исмоил Ҳаня учинчи марта Эрдўған билан учрашяпти. Мазкур учрашув Ғазодаги вазиятга жиддий таъсир кўрсатувчи баёнотлар билан кечгани йўқ. Яъни муҳим қарорлар қабул қилингани йўқ, баёнот ҳам берилмади, лекин музокаралар узоқ давом этди. Туркия ташқи ишлар вазири билан 3 соатлик ва Эрдўған билан учрашувлардан кейин айрим тезислар эълон қилинган. Уларга кўра, Эрдўған Фаластин халқини бирдамликка, мустақиллиги учун курашишга чақирган. Умуман, бундай чақириқ Эрдўған партияси ҳокимиятда эканидан буён мавжуд.
Аниқ баёнотлар йўқ, лекин бир қанча масалалар кўриб чиқилганини тахмин қилиш мумкин. Хусусан, ҲАМАСнинг Қатардаги офисини кўчириш масаласи, гуруҳларни кўчириш масаласи, Фаластин давлати ташкил топиши, ўт очишни тўхтатиш, кескинликни юмшатиш, ҲАМАСни музокараларга ундаш каби масалалар кўрилган бўлиши мумкин эҳтимол. Лекин натижасиз тугаган бўлса керак, чунки махсус баёнотлар бўлмади.
Туркиянинг Ғазодаги жараёнларга ўзгарувчан муносабати ҳақида гапирмоқчиман. Туркия жуда нозик ўйин олиб боряпти. Туркия ташқи ишлар вазири Мавританияга боргандаги баёнотида Туркиянинг Ғазо бўйича “ўта нозик сиёсати” деган жумла ишлатилган. Бу нозиклик Россия-Украина уруши контекстида ҳам ишлатилганди. Анқара Украина суверенитетини эътироф этиб, Россия билан ҳамкорликни давом эттирган. Ғазода ҳам шундай ҳолат. Туркия Нетаняҳу ҳукуматига нисбатан кескин баёнотлар беради, лекин иқтисодий алоқалар пастлагани йўқ.
Туркия – Исроилни тан олган биринчи мусулмон давлати, 1949 йилдаёқ тан олган. Совуқ урушдан кейин 2006 йилгача Туркия ва Исроил яқин иттифоқчилар эди. 2006 йилда Ғазода ҲАМАС ҳокимиятга келди, Туркияда ҳукмрон “Адолат ва тараққиёт” партиясида эса мусулмон дунёсига эътибор бериш, етакчилик қилиш позицияси бор эди. Шу нуқтаи назардан ҲАМАСни қўллашини билдирди ва Исроил билан зиддиятлар вужудга келди. 2006-2013 йиллар оралиғида зиддиятлар бироз ҳарбий тус олган, жиддий воқелар бўлган. Лекин бу орада ва кейинроқ ҳам ҳар икки давлат бир-бири учун ташқи савдодаги энг асосий ўнта ҳамкордан бири бўлиб келган. Исроилдан Туркияга юқори технологиялар, Туркиядан Исроилга эса тўқимачилик маҳсулотлари, ҳарбий ҳаракатларда керак бўлиши мумкин бўлган пўлат кириб борган.
